Żydowska krew na ukraińskich rękach (3)

X X X

W historii Zagłady lato i jesień 1941 r. są szczególnie znaczące, ponieważ stanowią okres krytycznej eskalacji. W ciągu kilku miesięcy mobilne nazistowskie jednostki zabójcze, które podczas inwazji na Związek Radziecki zaczęły strzelać do wszystkich dorosłych płci męskiej Żydów, rozszerzyły się o ludobójstwo wymierzone w kobiety, dzieci i całe społeczności żydowskie. Cztery bloki wojskowe z Einsatzgruppen C, Policji Bezpieczeństwa i Służby Bezpieczeństwa podążały za armiami Wehrmachtu na północy i środkowej Ukrainie.  Sonderkommando  4a (Komando Specjalne 4a lub Sk 4a) przetoczyło się przez Wołyń, natomiast  Sonderkommando  4b (Sk 4b) przeszło przez Galicję i Podole.

Za armią znajdowała się Grupa Armii Tyłowego Obszaru Południe pod dowództwem generała Karla von Roquesa. Chociaż przedwojenne plany przewidywały ograniczenie specjalnych komand do obszarów na tyłach armii, Naczelne Dowództwo 6 Armii wezwało Sk 4a i Sk 4b na linię frontu, pozostawiając środki bezpieczeństwa na tyłach do rozdzielenia pomiędzy Wehrmacht, SS i siły policyjne. Podział pracy pomiędzy Sonderkommando  na froncie a batalionami Policji Porządkowej w Grupie Armii Tyłowego Obszaru Południe początkowo działał zgodnie z planem, ale gdy Niemcy dotarli do środkowej Ukrainy, podział ten zaczął się zacierać.

Celem nadrzędnym początkowej fazy aneksji Ukrainy było mordowanie sowieckich funkcjonariuszy politycznych i innych postrzeganych jako wrogowie polityczni. Aby osiągnąć ten cel, zespołom zadaniowym bezpieczeństwa polecono zabijać wszystkich Żydów, zajmujących stanowiska państwowe i partyjne,  atakować zdrowych mężczyzn pochodzenia żydowskiego, którzy mogliby wzniecić poważny opór w imieniu państwa radzieckiego. W rezultacie w pierwszych tygodniach inwazji, gdy wojska niemieckie zabezpieczały terytorium Ukrainy, w miastach i miasteczkach łapano dużą liczbę żydowskich mężczyzn. Tych, których uznano za przydatnych – wykwalifikowanych robotników, lekarzy i specjalistów – oszczędzono, resztę zaś rozstrzelano. Gdy duża część Związku Radzieckiego wpadła w ręce Niemców, wojsko przejęło kontrolę administracyjną, zanim można było utworzyć ukraiński kolaboracyjny rząd cywilny. To właśnie w tym czasie kolejne zarządzenia precyzowały sposób eksterminacji ludności żydowskiej.

Rozkazem z 11. lipca 1941 r. Reinhard Heydrich, szef policji i bezpieczeństwa SIPO i Gestapo zalecił mordowanie Żydów nocą, aby chronić miejscową ludność przed widokami i dźwiękami masowego mordu. Rozkaz wzywał także do organizowania „wieczorów koleżeństwa” po każdym masowym zabójstwie, które zazwyczaj obejmowało posiłki przygotowywane przez miejscowych Ukraińców, festyn, muzykę i picie.

X X X

Jednym z pierwszych aktów zezwierzęcenia Niemców i ich ukraińskich przyjaciół była masakra w ukraińskim Kamieńcu Podolskim. Spośród 40 tysięcy mieszkańców Kamieńca Podolskiego, regionalnego ośrodka administracyjnego, położonego w pobliżu przedwojennej granicy polsko-sowieckiej, Żydzi stanowili około jednej trzeciej mieszkańców miasta. Kiedy na początku lipca 1941 roku wojska niemieckie i węgierskie zajęły miasto, tysiące Żydów uciekło na wschód, a pozostało około 12 000. Wkrótce po zajęciu tego regionu urzędnicy rządowi w Budapeszcie wypędzili wszystkich Żydów z Ukrainy Karpackiej, regionu, który znalazł się pod kontrolą Węgier podczas rozbioru Czechosłowacji w 1938 i 1939 r. Na Ukrainie Karpackiej zamieszkiwały nie tylko duże rdzenne społeczności żydowskie, ale także tysiące żydowskich uchodźców z Wielkiej Rzeszy Niemieckiej i Polski. W rezultacie do końca lipca do Kamieńca Poldilskiego, najbliższego miasta za węgierską granicą, przybyło ponad 10 000 Żydów z Zakarpackiej Ukrainy.

Napływ tysięcy ludzi nadwyrężył i tak już ograniczoną sytuację mieszkaniową i skąpe zaopatrzenie w żywność. 25. sierpnia 1941 roku podczas spotkania Naczelnego Dowództwa Armii z Ministerstwem Rzeszy ds. Okupowanych Ziem Wschodnich, na którym omawiano utworzenie administracji cywilnej w regionie, Friedrich Jeckeln podobno wymyślił „złowieszcze rozwiązanie”, obiecując „zlikwidować  Żydów” przed 1. września 1941 r. Następnego dnia, 26. sierpnia, Jeckeln osobiście poprowadził akcję  przeciwko Żydom w Kamieńcu Podolskim. Ponieważ specoddziały Einsatzgruppen  C znajdowały się dalej na wschód, Jecklen wezwał Batalion Policyjny 320, który został wzmocniony przez kompanię etnicznych Niemców z regionu Morza Bałtyckiego. Pierwszego dnia węgierskie oddziały i jednostki policji poprowadziły 4200 mężczyzn, kobiet i dzieci na miejsce egzekucji, gdzie wszyscy zostali rozstrzelani. Według naocznych świadków ofiary musiały oddać wszystkie kosztowności, rozebrać się, zejść do dołu i położyć się na ziemi lub na każdej nowej warstwie świeżych zwłok, gdzie strzelano im w tył głowy.

Świadkowie podają również, że Jeckeln i kilku oficerów Wehrmachtu  nadzorowało wydarzenia z pobliskiego wzgórza, z którego roztacza się widok na miejsce zbrodni. Następnego dnia 320. batalion policji rozstrzelał kolejnych 11 000 Żydów. Akcja  obejmowała nie tylko wymordowanie Żydów z Karpato-Ukrainy, ale także dwóch trzecich rdzennej ludności żydowskiej Kamieńca Podolskiego. Kiedy strzelanina ustała, Jeckeln z dumą poinformował Naczelne Dowództwo Grupy Armii Południe, najwyższą władzę wojskową na Ukrainie, że zginęło 23 600 Żydów, w tym 14 000 Żydów z Ukrainy Karpackiej. Choć nie było to jeszcze powszechną praktyką na okupowanej Ukrainie, po masakrze Niemcy utworzyli getto dla pozostałych 4800 Żydów. (Cdn.)

Roman Boryczko,

lipiec 2024