Wcale nie taka daleka Somalia (5)

X X X

„Rządzi” na terytoriach somalijskich islamistyczna grupa al-Shabaab (skrót od Harakat al-Shabaab al-Mujahideen lub HSM). Al-Shabaab zadeklarowała wierność Al-Khaidzie w 2012 r., stosunki między tymi dwiema grupami były burzliwe, a al-Shabaab jest lepiej rozumiany i odbierany, jako produkt lokalnej, somalijskiej polityki.

Historia al-Shabaab jest powiązana z niezwykłym wzlotem i upadkiem Islamskiego Związku Sądów (ICU). OIOM powstał jako nieformalna grupa małych, sąsiedzkich sądów w Mogadiszu w latach 90., kiedy dominowała polityka watażków. Była to lokalna reakcja na rozwiązanie problemów, związanych z bezpieczeństwem i poprawę środowiska biznesowego. Starsi klanów, finansowani przez lokalnych biznesmenów, byli upoważnieni do rzucania wyzwań watażkom i uzbrojonej młodzieży. Na początku sądy te działały ad hoc i koordynacja między nimi była niewielka; często posiadały lokalną legitymację, ale były też łatwo kwestionowane przez watażków, których monopol na bezpieczeństwo podkopywali. Dopiero w połowie 2000 roku pojawiła się koordynacja między tymi sądami. Tam, gdzie wcześniejsze sądy były często podzielone i skłócone ze sobą, w ramach ICU promowano wspólne wartości szariatu i islamu w ramach większej strategii budowania narodu w Somalii, mającej na celu likwidację podziałów klanowych.

OIOM stał się popularny wśród wielu społeczności w południowej Somalii, ponieważ obywatele docenili bezpieczeństwo i spokój, jakie zapewniał na lokalnym, ulicznym poziomie. Szkoły zostały ponownie otwarte, watażkowie zostali uciszeni, a firmy znalazły znacznie bardziej sprzyjające środowisko dla handlu. Sukces OIOM został znacznie mniej doceniony przez społeczność międzynarodową, która od dawna wspierała szereg nieskutecznych rządów centralnych – w tamtym czasie Tymczasowy Rząd Federalny, kierowany przez Abdullahiego Yusufa Ahmeda. W szczególności Etiopia była głęboko przeciwna OIOM ze względu na własne obawy, związane z bezpieczeństwem narodowym, w tym regionów peryferyjnych, takich jak Ogaden, które były zaangażowane w długotrwały konflikt z Addis Abebą.

Etiopia zaangażowała swojego sojusznika, Stany Zjednoczone, w dążenie do delegitymizacji OIOM za granicą poprzez agresywne wrabianie go w organizację terrorystyczną. Chociaż ICU miała segment, który sympatyzował z międzynarodowymi wysiłkami na rzecz panislamskiego kalifatu i był sprzymierzony z czymś, co można by uznać za radykalnych islamistów, nie była to dominująca cecha OIOM-u, na który wpływ mieli umiarkowani. Poglądy bardziej ekstremistyczne i dżihadystyczne były zwykle utrzymywane w skrzydle wojskowym; rzeczywiście, po obaleniu ICU przez wojska etiopskie (wspierane przez Stany Zjednoczone) i Tymczasowy Rząd Federalny, elementy umiarkowane zostały osłabione, a elementy bardziej radykalne podzieliły się m.in. na al-Shabaab.

Al-Shabaab nadal utrzymuje kontrolę nad znacznymi obszarami terytorium w południowo-środkowej Somalii i zachowuje wpływy, pomimo wysiłków na rzecz wzmocnienia zasięgu rządu centralnego w Mogadiszu i wzmocnienia somalijskich sił zbrojnych siłami Unii Afrykańskiej (wraz z operacjami specjalnymi USA, siłami obrony Kenii  i wojska etiopskiego). Al-Shabaab również zaangażuje się w sprawowanie rządów, zakorzenionych w swojej ideologii politycznej. Angażuje się w pobieranie podatków, usuwa blokady drogowe, zapewnia islamski wymiar sprawiedliwości (choć bardzo niekonsekwentny i głęboko wadliwy) oraz oferuje pewien poziom dobrobytu i bezpieczeństwa niektórym segmentom różnych społeczności, ponieważ jej siła i charakter znacznie się różni od sposobu rządzenia w południowo-środkowej Somalii. Początkowo działająca tylko w Somalii, grupa stopniowo rozszerzyła swój zasięg na sąsiednie kraje, takie jak Etiopia i Kenia, stanowiąc regionalne zagrożenie.

Wraz z dojściem do władzy nowego prezydenta, Hassana Szejka Mohamuda, wybranego w czerwcu 2022 r., mają miejsce nowe ataki terrorystyczne i milicyjne. Na przykład 19. sierpnia 2022 r. Somalia doświadczyła najbardziej śmiercionośnego ataku od czasu objęcia urzędu przez głowę państwa. Według Ministerstwa Zdrowia w ataku grupy na hotel Hayat w Mogadiszu zginęło ponad 20 osób, zaś około 100 zostało rannych.

Bezpieczeństwo jest najczęściej wynikiem więzi klanowych i rodzinnych oraz splotu prawa xeer, prawa szariatu i więzów krwi.  Podejmowano jednak również próby prywatyzacji bezpieczeństwa. Obejmują one grupy straży sąsiedzkiej patrolujące ulice, zwykle opłacane przez bogatych członków społeczności, a w niektórych przypadkach składające się głównie z elementów zreformowanych gangów przestępczych, po bardzo dochodowe firmy.  Firmy nie mogą działać bez własnego bezpieczeństwa, a większość z nich stworzyła specjalny dział, aby tym zarządzać. Jednak w niektórych przypadkach istnieją firmy, które działają w różnych sektorach, czy to hotele, instytucje rządowe, czy goście z zagranicy. Koszty są wysokie, a jest to lukratywny sektor, który zarówno przyczynił się do stabilizacji instytucji zarządzających. Xeer (somalijskie prawo zwyczajowe) i prawo szariatu były wykorzystywane do rozwiązywania wielu sporów. W zależności od charakteru sporu regularnie stosuje się różne zasady prawa xeer i szariatu. Na przykład, jeśli chodzi o inwestycje w telekomunikację i infrastrukturę, xeer zapewnia podstawy w zakresie ochrony i rozwiązywania sporów, dotyczących własności. Biorąc pod uwagę nowość ICT i wielu platform medialnych, w xeer niekoniecznie istnieje precedens do rozstrzygania takich sporów, ale może on wskazać kierunek, rozważając, w jaki sposób rozwiązano inne spory, dotyczące własności. Xeer był używany do regulowania zniesławienia i oszczerstwa. W prawie xeer istnieje precedens, dotyczący kwestii własności, a zwłaszcza inwentarza żywego, który został zastosowany do infrastruktury telekomunikacyjnej i nadal zachowuje wpływ. Klany tradycyjnie zapewniają bezpieczeństwo i wsparcie karawanom, które mogą przejeżdżać przez ich terytorium. Przyjmując karawanę gości, często w zamian za prezenty dla lokalnego przywódcy, klany biorą na siebie odpowiedzialność za każdy atak na gości – jako atak na gospodarza. (Cdn.)

Roman Boryczko,

16.06.2023