Partyzanci żydowscy w okupowanej Polsce 1942–1945 (4)

Województwo kieleckie (Generalne Gubernatorstwo, terytorium dawnego województwa weszło w skład nowo utworzonego dystryktu radomskiego)

Sprzyjające warunki do walki partyzanckiej rozwinęły się również w województwie kieleckim, a szczególnie w regionie radomskim. W porównaniu do Ziemi Lubelskiej, praktyczne tu nie było sowieckich zbiegów z działań wojennych. Dopiero w drugiej połowie 1943 roku Rosjanie i Ukraińcy dezerterujący z Ostregionu odłączyli się od głównego oddziału. Do końca 1942 roku Żydzi stanowią większość tamtejszych partyzantów. Oddział Żydowskie Lwy powstał jesienią 1942 roku (komunistyczna grupa Gwardii Ludowej (GL), działająca w latach 1942–1943 na Ziemi Kieleckiej, głównie w rejonie powiatu opoczyńskiego – dowódca Izrael Ajzenman Julek). W styczniu 1943 roku oddział dokonał napadu na Drzewicę, w wyniku którego zamordowano kilkanaście osób, w tym członków polskiej konspiracji (m.in. z NSZ) oraz cywilów. W lipcu 1943 roku większość członków grupy została zabita w zasadzce, zorganizowanej przez oddział Narodowych Sił Zbrojnych (NSZ), jednak dowódca Julek zdołał uciec. Po wojnie zmienił tożsamość i służył w resortach bezpieczeństwa PRL (red.!). W grudniu jednostka została włączona do Sztabu Generalnego, a jej nazwę skrócono do Lwy. Zimą 1942–1943 roku Lwy były oddziałem działającym najaktywniej na Ziemi Kieleckiej.

W tym samym czasie w ramach Sztabu Generalnego na Ziemi Kieleckiej zintegrowano jednostkę polsko-żydowską Wilk. (W strukturach AK istniał też oddział Wilk, ale na Podhalu. Oddział Zbigniewa Kruszelnickiego Wilka działał niezwykle aktywnie w okolicach Kielc w latach 1943–1944 i był czysto polskim oddziałem partyzanckim Armii Krajowej Wilk. Pytanie o intencje autora? (red.!)). Ciekawe było to, jak różne relacje łączyły oba oddziały z lokalnymi chłopami. Chłopi byli pomocni oddziałowi Wilka – wyglądającemu na Polaka, a niezbyt przychylne wobec żydowskiej grupy Lwy. Wiosną 1943 roku Lwy zanotowały starcia z NSZ. Zmieniły wtedy nazwę na Ludwik Waryński i przyjęły kilku byłych sowieckich jeńców wojennych. Latem 1943 roku, po poniesionych stratach, GL rozwiązała oddział.

Bardzo profesjonalnie do walki podszedł oddział Żydowskiej Organizacji Bojowej (ŻOB) w getcie w Częstochowie. Przygotowano dwie bazy: pod Koniecpolem i w rejonie Złotego Potoku w województwie kieleckim. W marcu 1943 roku, za pośrednictwem dwóch Żydów walczących w lesie, ŻOB nawiązał kontakt z komórką Batalionów Chłopskich. Pod koniec czerwca 1943 roku, w czasie ostatecznej likwidacji getta przez Niemców, bojownicy podjęli zbrojny opór; Mordechaj Zylberberg popełnił samobójstwo w atakowanym bunkrze, a Adam Wolberg został rozstrzelany (red.!). W czerwcu 1943 roku getto w Częstochowie zlikwidowano. Podjęto wówczas próbę użycia przyczółku w Koniecpolu. Pięciu żydowskich bojowników i przedstawiciel GL przybyli po zakup broni. Doszło jednak do morderstwa.

Po tym incydencie ŻOB wiązała ogromne znaczenie z nawiązaniem kontaktu z komunistą Stanisławem Chanyżem. Chodzi o Stanisława Hanyża (w dokumentach występujący również jako Stanisław Chanyż lub Chanysz, używający też przybranego nazwiska Stanisław Radkowski oraz pseudonimów Klimas, Stach, Stasiek, Wilczyński. Działacz komunistyczny, w pobliżu Koniecpola sformował oddział partyzancki GL, którego został dowódcą. Od lutego 1944 oficer operacyjny Sztabu Okręgu AL, będąc jednocześnie nadal oficerem sztabu Batalionu im. Bema. Od maja 1944 szef Sztabu Okręgu Częstochowsko-Piotrkowskiego AL. Po wojnie został majorem Urzędu Bezpieczeństwa (UB (red!). Nadzieje Stanisław Chanyża na stworzenie międzynarodowego oddziału były płonne. Wysłano grupę – czterech Żydów, Rosjanina i dwóch Polaków – do akcji przejęcia zagrabionej chłopom dla okupanta kontrybucji. Grupa została zaatakowana przez AK-owców, którzy wszystkich rozstrzelali. Incydent zapoczątkował wojnę GL i bojowników żydowskich z AK. Pod koniec 1943 roku, gdy grupa żydowskich partyzantów przebywała w domu polskiego życzliwego im chłopa, dom został otoczony przez żołnierzy AK; pobili oni Żydów i wydali ich Niemcom.

W żydowskim obozie pracy w Ostrowcu Świętokrzyskim ((Zwangsarbeitslager für Juden), jaki funkcjonował na łąkach częstocickich w latach 1942–1944 (red.!), we wschodniej części województwa kieleckiego, powstała również organizacja oporu. Po zdobyciu 12 pistoletów, organizacja zorganizowała ucieczkę 17-osobowej grupy z wizją dołączenia do Armii Krajowej. Polacy zapewnili uciekinierom ziemiankę i przeszkolili ich w posługiwaniu się bronią palną. Był rok 1943 roku, siedemnastu Żydów złożyło przysięgę. Polacy, posłuszni rozkazom przełożonych, skrytobójczo ich zlikwidowali. Uciekło tylko dwóch Żydów; pozostali zginęli. (Cdn.)

Na zdjęciu: Izrael Ajzenman Julek

Daniel Romanovsky  (hebr. דניאל רומנובסקי ; 1952 – 15. lipca 2024)

8. stycznia 2018

https://lechaim-ru.translate.goog/

(Opublikowano w nr 220 Леха́им, sierpień 2010)

Roman Boryczko,

 wrzesień 2026