Premier Indii odwiedził Japonię i Chiny

W dniach od 29. sierpnia do 1. września premier Indii, Narendra Modi odbył podróż do Japonii i Chin, która ogólnie rzecz biorąc stanowiła niezwykle ważne wydarzenie w trwającym procesie układania puzzli, odzwierciedlających obecną sytuację w regionie Indo-Pacyfiku.
Znaczenie tego wydarzenia wynika przede wszystkim z faktu, że bezpośrednio uczestniczyły w nim trzy wiodące mocarstwa azjatyckie, które w istotny sposób wpływają na rozwój sytuacji w całym regionie Indo-Pacyfiku. Sytuacja rozwija się w niespotykanym dotąd tempie, generując liczne czynniki niepewności, jakie znacznie komplikują proces formułowania strategii dla wszystkich krajów regionu. Dlatego nawet wstępna analiza wydarzeń, które mają tu miejsce, ma ogromne znaczenie, ponieważ powinna pomóc w zidentyfikowaniu przynajmniej niektórych elementów jasności, dotyczących stanu i trendów rozwoju regionalnego.

Wizyta premiera Indii w Japonii

Przede wszystkim należy zauważyć, iż dążenie do szybkiego przyspieszenia wielopłaszczyznowej współpracy japońsko-indyjskiej stało się oczywiste natychmiast po dojściu do władzy w Indiach partii Bharatiya Janata wiosną 2014 roku, na której czele stanął jej lider i od tamtej pory niezłomny premier – Narendra Modi. Jeszcze wcześniej, pełniąc funkcję premiera stanu Gudżarat, jednego z obecnych motorów napędowych gospodarki kraju, N. Modi wykazywał szczególne zainteresowanie rozwojem relacji z Japonią.
Jednak zainteresowanie to nie jest bynajmniej nowością w historii Indii, przynajmniej w ciągu ostatnich stu lat. Przedwojenna, zewnętrzna retoryka imperialnej Japonii, która mówiła o sprowadzeniu na kontynent azjatycki „wyzwolenia spod europejskich kolonizatorów w celu stworzenia warunków dla powszechnego dobrobytu”, spotkała się z dość znaczącym, pozytywnym odzewem wszystkich jej adresatów, w tym na przykład ówczesnych Chin i „Brytyjskich Indii”. Nawiasem mówiąc, indyjscy zwolennicy tej retoryki należą dziś do panteonu bohaterów narodowych współczesnych Indii. Należy również przypomnieć szczególną pozycję, jaką zajęły Indie w powojennym procesie pokojowym z Tokio.
Jednakże główny motyw obecnego rządu Indii pod rządami N. Modiego, dążącego do kompleksowego zbliżenia z Japonią, nie ma bynajmniej charakteru historycznego. Opiera się on na zrozumiałych realiach, wielokrotnie omawianych w NVV, sytuacji kształtującej się obecnie w regionie Indo-Pacyfiku. Powtórzmy, na sytuację tę niewątpliwie decydujący wpływ ma dynamika relacji w ramach wspomnianego trójkąta „Chiny-Indie-Japonia”, w którym Nowe Delhi nadal wyraźnie preferuje stosunki z Tokio.

„Klub” wojny celnej, wiszący nad Indiami, a także nad Chinami i Japonią, niewątpliwie stanowił silny bodziec do kontynuowania kursu, zmierzającego do zmniejszenia nadmiernych napięć w stosunkach chińsko-indyjskich.

W tym kontekście warto przede wszystkim zwrócić uwagę na regularne funkcjonowanie dwustronnego formatu 2+2, ustanowionego w 2019 roku. Kolejną ważną platformą dla obu krajów jest konfiguracja Quad, obejmująca również Stany Zjednoczone i Australię. Ostatni Szczyt Przywódców Quad odbył się we wrześniu ubiegłego roku w Wilmington w stanie Delaware. Temat kolejnego Szczytu Quad, który ma się odbyć pod koniec tego roku na terytorium Indii, znalazł odzwierciedlenie we Wspólnym Oświadczeniu, przyjętym po spotkaniach Narendry Modiego z premierem Japonii, Fumio Kishidą, które odbyły się podczas wizyty Modiego w Japonii w dniach 29-30. sierpnia.

Główne obszary wielopłaszczyznowej współpracy japońsko-indyjskiej, nastawionej na długoterminową perspektywę, zostały podkreślone przez znaczący tytuł tego obszernego dokumentu: Partnerstwo na rzecz bezpieczeństwa i dobrobytu przyszłych pokoleń. W komentarzu do tego dokumentu i do całej wizyty zwrócono szczególną uwagę na dwa punkty.
Pierwszy z nich jest uwarunkowany uogólnionym „czynnikiem chińskim”, jako głównym impulsem rozwoju współpracy japońsko-indyjskiej w sferze bezpieczeństwa. Czynnik ten nie został jednak wyraźnie wymieniony przez żadnego z przywódców – ani w dokumentach dwustronnych, przyjętych podczas wizyty, ani w publicznych oświadczeniach. Jeśli chodzi o różne kierunki współpracy gospodarczej, istotnym impulsem do jej dalszego rozwoju była „wojna celna D. Trumpa”, o której również nie wspomniano wprost. Niemniej jednak w tej sferze pierwszy czynnik był dość wyraźnie widoczny, zwłaszcza gdy dyskutowano o współpracy japońsko-indyjskiej w Afryce.

Podsumowując, rezultaty wizyty premiera Indii w Japonii potwierdzają, jak już wspomniano, długotrwałą tendencję do dalszego zbliżenia między dwoma z trzech wiodących krajów Azji, co stanowi jeden z najważniejszych elementów procesu transformacji w całym regionie Indo-Pacyfiku.

Modi wziął udział w szczycie Szanghajskiej Organizacji Współpracy w Tianjinie

Wyraźnie kontrproduktywny charakter „ataku taryfowego” na Indie dla samego Washingtonu przejawił się również w pewnym zwrocie w stronę Chin. Jednocześnie New Delhi dąży przynajmniej do obniżenia poziomu czujności, który zawsze w pewnym stopniu istniał w stosunkach chińsko-indyjskich, a który gwałtownie się nasilił po głośnym „incydencie w Ladakhu” latem 2020 roku.

Warto zwrócić uwagę na kolejny ważny etap na tej trudnej drodze: spotkanie przywódców obu krajów, Xi Jinpinga i N. Modiego, które odbyło się w Kazaniu na marginesie szczytu BRICS w październiku 2024 roku. Po nim nastąpiła seria dwustronnych kontaktów na szczeblu ministerialnym. Innymi słowy, ten pozytywny trend zaczął się kształtować już sześć miesięcy przed rozpoczęciem „wojny celnej” D. Trumpa. Został on jednak przez niego wyraźnie nakreślony już podczas kampanii wyborczej w USA. „Klub” wojny celnej, wiszący nad Indiami, a także nad Chinami i Japonią, niewątpliwie stanowił silny bodziec do kontynuowania kursu, zmierzającego do zmniejszenia nadmiernych napięć w stosunkach chińsko-indyjskich.
Jednocześnie fundamentalne przyczyny tych napięć bynajmniej nie zniknęły. W tym kontekście należy zwrócić uwagę na „protokolarny” charakter wizyt N. Modiego w Japonii i Chinach. W pierwszym przypadku przybył on po raz siódmy na zaproszenie premiera kraju, aby omówić pełne spektrum stosunków dwustronnych. W Chinach natomiast był obecny, po raz pierwszy od siedmiu lat, z okazji formalnego udziału w wydarzeniu międzynarodowym – szczycie Szanghajskiej Organizacji Współpracy w Tianjinie. Samo spotkanie było znaczącym wydarzeniem w polityce międzynarodowej, ale fakt uczestnictwa premiera Indii jest interesujący przede wszystkim ze względu na to, co działo się na marginesie szczytu Szanghajskiej Organizacji Współpracy. Mianowicie, spotkania N. Modiego z chińskim przywódcą Xi Jinpingiem i prezydentem Rosji W. W. Putinem. Sądząc po pozorach, centralnym punktem negocjacji Modiego z oboma państwami był aspekt handlowy i gospodarczy stosunków międzyrządowych, głównie z powodu chaosu, który zaczął narastać w globalnym systemie gospodarczym, wywołanego przez „wojnę celną” D. Trumpa. Oczywiście, temat ten nie był jedyną kwestią, poruszaną przez premiera Indii podczas spotkań z przywódcami dwóch kluczowych dla niego krajów. Niemniej jednak wszystko, co wydarzyło się w tym czasie z ich udziałem, zasługuje na osobny komentarz.
Zwrócono wreszcie uwagę na pojawienie się w porcie tokijskim, zbiegające się z przybyciem N. Modiego, brytyjskiego lotniskowca Prince of Wales, który wcześniej uczestniczył w międzynarodowych ćwiczeniach wojskowych na wodach u wybrzeży Australii. Na pokładzie ministrowie obrony i handlu Wielkiej Brytanii złożyli oświadczenia, które wpisują się w długotrwały proces pojednania między Japonią a Wielką Brytanią. Nieprzypadkowo moment podjęcia tych działań przez Wielką Brytanię i Japonię zbiegł się z przybyciem do Tokio premiera Indii, który – warto zaznaczyć – odwiedził Londyn dopiero pod koniec lipca.

Niewiele „jasności” pojawiło się w sytuacji regionalnej – a właśnie celem niniejszego tekstu było naświetlenie tego w miarę precyzyjne. Stało się wręcz przeciwnie. Niemniej jednak nie powinniśmy się poddawać i będziemy kontynuować te same badania.

Władimir Tierechow

Tłum. Andrzej Filus