Przebłysk historii (2)

Kiedy Hayek odwiedził Islandię wiosną 1980 r., zaprosił mnie na kolejne spotkanie Mont Pelerin Society, które odbyło się jesienią na Uniwersytecie Stanforda. Zostałem członkiem w 1984 r. i zasiadałem w zarządzie w latach 1998–2004. Były to lata monumentalnych zmian. Margaret Thatcher i Ronald Reagan doszli do władzy w dwóch największych krajach anglosaskich i dzięki swojemu zdecydowanemu przywództwu wygrali zimną wojnę ze Związkiem Radzieckim, który został rozwiązany w 1991 r. Po upadku komunizmu w Europie Środkowej i Wschodniej politycy, zainspirowani Thatcher i Reaganem oraz będący pod wpływem Hayeka i Friedmana zdołali usunąć bariery, stojące na drodze pokojowej transformacji ich gospodarek w demokratyczny kapitalizm. Niektórzy z tych polityków, w szczególności Mart Laar w Estonii i Václav Klaus w Czechach, byli członkami Mont Pelerin Society. „Cud postkomunizmu” był jeszcze bardziej zdumiewający niż cuda niemieckie, austriackie i włoskie sprzed czterdziestu lat. Nagle kraje Europy Środkowej i Wschodniej, długo cierpiące pod komunistycznym nadzorem, znów stały się normalnymi krajami.

Podczas walnego zgromadzenia Mont Pelerin Society w Oslo w 2022 r. amerykański uczestnik, Dane Starbuck, pokazał mi zdjęcie ze spotkania Towarzystwa w latach 50. Zidentyfikował kilku przedstawionych Amerykanów, ale zastanawiał się, kim byli pozostali i kiedy zdjęcie zostało zrobione. Od razu rozpoznałem trzech Skandynawów. Dwóch z nich spotkałem na zebraniach Mont Pelerin Society – szwedzkiego profesora ekonomii, Svena Rydenfelta i duńskiego aktywistę, Christiana Gandila, a także norweskiego dziennikarza, Trygve Hoffa. Oczywiście Hayeka, założyciela i prezesa Towarzystwa, łatwo było rozpoznać. Wkrótce dowiedzieliśmy się, że zdjęcie zostało zrobione podczas wycieczki 1. września 1956 r. na spotkaniu Mont Pelerin Society w Berlinie Zachodnim. Jest to odtworzone powyżej. O ile mogliśmy zobaczyć, korzystając z różnych źródeł, w pierwszym rzędzie od lewej byli: Friedrich Lutz, Bertha Ferrer Menéndez, Louis Baudin, Hedwig i Erich Eyck, Enid Goodrich, Lucy Ann Elliott (asystentka Pierre’a Goodricha), Edith Eucken-Erdsiek i Niezidentyfikowany. W drugim rzędzie od lewej byli: Niezidentyfikowany, Hendrik Arie Lunshof, Trygve Hoff, Christian Gandil, Emilio Menéndez, Niezidentyfikowany, Albert Hunold, Leonard Read, Claire Grosse-Schulze (tłumaczka), John MacCallum Scott, Pierre Goodrich, Lord Grantchester (Alfred Suenson-Taylor), Ludwig von Mises, F. A. Harper, Sven Rydenfelt, Franz Böhm, Friedrich A. von Hayek i Niezidentyfikowany.

Zdjęcie z 1956 roku

Austriacy

Uznałem za fascynujące zagłębienie się w tło i osiągnięcia osób na zdjęciu. Historia dotyczy ludzi, nie liczb. A niektórzy, a nawet wszyscy ci ludzie, byli dość interesujący, nie tylko jako pisarze, ale także jako osobowości. W mojej książce o dwudziestu czterech konserwatywno-liberalnych myślicielach poświęciłem rozdziały dwóm przedstawionym Austriakom, Hayekowi i Misesowi. Obaj urodzili się i wychowali w Imperium Habsburgów, które z czasem rozwinęło się w pokojową i cywilizowaną quasi-federację państw w dorzeczu Dunaju. Stefan Zweig znakomicie opisał to w Die Welt von Gestern (Świat wczorajszy), jako rozległy obszar wolnego handlu ze wspólną walutą, solidnie oparty na standardzie złota, z gospodarką powoli, ale pewnie zmierzającą w kierunku wzrostu dobrobytu, z perspektywy czasu bastion stabilności i wolności w ramach prawa. Był to świat, który został zniszczony podczas Wielkiej Wojny w latach 1914–1918. Pod wpływem austriackich ekonomistów, Carla Mengera i Eugena von Böhm-Bawerka, Mises (1881–1973) stał się bezkompromisowym liberałem ekonomicznym. W drugim tygodniu stycznia 1920 roku odczytał referat w Austriackim Towarzystwie Ekonomicznym w Wiedniu, w którym argumentował, że socjalizm nigdy nie będzie działał w sposób, w jaki twierdzili jego zwolennicy. Powodem było to, że planiści przewidywani przez socjalistów i obdarzeni nieograniczoną władzą, nigdy nie będą w stanie odpowiednio obliczyć kosztów alternatywnych decyzji, ponieważ nie będą mieli swobodnie kształtowanych cen na wolnym rynku, które by nimi kierowały. Takie ceny odzwierciedlały względne niedobory i rejestrowały zmiany zachodzące w gospodarce. Mises argumentował, iż kluczowe jest, aby dobra kapitałowe (lub to, co marksiści nazywali środkami produkcji) były własnością prywatną i swobodnie wymienialną, aby można było uzyskać informacje o ich najefektywniejszym wykorzystaniu. Mises rozwinął ten argument w książce z 1922 roku Die Gemeinwirtschaft (przetłumaczonej jako Socjalizm w 1932 roku).

W kilku naukowych i przenikliwych artykułach Hayek (1899–1992) dopracował i rozszerzył argument. Z kwestii trudności w obliczaniu kosztów alternatywnych stał się argumentem, dotyczącym wykorzystania wiedzy w społeczeństwie. Jedynym sposobem, na przykład, wykorzystania specjalnej lokalnej i tymczasowej wiedzy jednostek, a także umiejętności i zdolności właściwych dla nich, było umożliwienie im podejmowania decyzji w oparciu o tę osobistą i niezbywalną wiedzę. Rozproszenie wiedzy wymagało odpowiedniego rozproszenia władzy na poziomie jednostki, co implikowało własność prywatną i wolny handel. (Oczywiście jest to również argument za zasadą subsydiarności w katolickiej myśli politycznej). Do tego ekonomicznego argumentu przeciwko socjalizmowi Hayek dodał argument polityczny, że koncentracja władzy w rękach planistów ekonomicznych nie tylko stanowiłaby zagrożenie dla wolności jednostki – punkt rozpoznany przez wcześniejszych liberałów, takich jak John Stuart Mill – ale wymagałaby również manipulacji i tłumienia indywidualnych preferencji, a tym samym prowadziłaby do poddaństwa, jak już wspomniano. Hayek później rozszerzył argumentację w czasie: kapitał kulturowy, zgromadzony przez poprzednie pokolenia mógł być wykorzystany przez obecne pokolenie tylko wtedy, gdy uznawało i szanowało tradycję. Ceny przekazywały wiedzę o lokalnych okolicznościach, a tradycje przekazywały wiedzę o tym, które zasady przetrwały próbę czasu. W ten sposób Hayek stał się zwolennikiem tego, co nazwałem konserwatywnym liberalizmem. (Cdn.)

Hannes H. Gissurarson

Tłum. Andrzej Filus

Źródło:  https://www.theconservative.online/a-glimpse-of-history