Województwo warszawskie (obszar ten wchodził w skład Dystryktu warszawskiego (niem. Distrikt Warschau), który był częścią Generalnego Gubernatorstwa)

W województwie warszawskim warunki do prowadzenia działań partyzanckich były swoiste: wokół gęste lasy, bezpośrednio przylegające do aglomeracji miejskich. W województwie, jak i w samej Warszawie, mieszkało wielu Żydów. Najważniejszym żydowskim oddziałem partyzanckim był Oddział im. Mordechaja Anielewicza (był on dowódcą Żydowskiej Organizacji Bojowej, przywódcą powstania w getcie warszawskim. Zginął 8. maja 1943 wraz z członkami dowództwa ŻOB w otoczonym przez Niemców bunkrze przy ul. Miłej 18.  (red.!)), złożony z byłych uczestników powstania w getcie warszawskim. Przez krótki czas stacjonował w regionie Wyszkowa. Mimo, że członkowie byli doświadczeni w posługiwaniu bronią, w działaniach konspiracyjnych i bojowych, oddział nie utrzymał się. (Liczył około 60 osób, był w strukturach Gwardii Ludowej (red.!)).

Lasy wyszkowskie od dawna były oazą Armii Krajowej. Oprócz dominacji Armii Krajowej, pojawiły się komórki Batalionów Chłopskich. Armia Krajowa została naznaczona przez antyżydowską propagandę i takową przekazywała wśród okolicznych polskich chłopów, co bezpośrednio odbiło się na zaopatrzeniu aprowizacyjnym partyzantów żydowskich. Dla totalnych outsiderów oznaczało to w praktyce początek wojny na dwóch frontach: z Niemcami i z prawicową polską partyzantką. W pobliżu Wyszkowa Oddział im. Mordechaja Anielewicza został wysłany na akcję. Napatoczył się oddział AK – w walce jeden Żyd zginął. Poszła skarga do sztabu Armii Krajowej w Warszawie – lecz okazała się bezskuteczna. Druga żydowska drużyna GL wykoleiła niemiecki eszelon. Potem zanotowała znów potyczki z AK i NSZ, po których stan osobowy grupy żydowskiej drastycznie zmalał, część grupy ruszyła do Warszawy. Docelowo niedobitki przyłączyły się do partyzantki radzieckiej.

X X X

Jak widać, sojusznikami partyzantów żydowskich w Polsce podczas walki z okupantem niemieckim byli partyzanci sowieccy lub komunistyczna partyzantka GL/AL; w odezwach AK postrzegała Żydów na równi z Niemcami i zwalczała ich. Były wyjątki, że partyzantom żydowskim udawało się ujawnić przed oddziałami AK. Na przykład oddział żydowski w Lesie Stażewskim koło Mińska Mazowieckiego wspierany był lokalnie przez komórkę AK. W Armii Krajowej teoretycznie można było walczyć, podając prawdę, że jest się Żydem, podobnie w lewicowych Batalionach Chłopskich. Wśród członków NSZ było kilku Żydów, którzy ujawnili swoje żydowskie pochodzenie, a także dwóch żydowskich lekarzy. NSZ była „czysta rasowo” i bycie Żydem w tej organizacji znaczyło otrzeć się o śmierć.

X X X

Żydowski ruch partyzancki w Polsce nie święcił laurów, nie zadał niemieckiej machinie wojennej istotnych ciosów, ani nie przybliżył jej upadku. Nie to było jego celem. Głównym celem żydowskiego ruchu oporu we wszystkich krajach, okupowanych przez Niemcy, było ratowanie ludzkiego (żydowskiego) życia w ludobójstwie. Jednak żydowskiemu ruchowi partyzanckiemu w Polsce nie udało się poradzić sobie najlepiej. W Puszczy Nalibockiej Szolem Zorin zorganizował np. bazy przetrwania, podobnie do braci Bielskich. Co z tego, skoro tylko nieliczni Żydzi przeżyli dzięki ruchowi partyzanckiemu.

Jednym z powodów było oczywiście niedostateczne wyszkolenie Żydów. Członkowie polskich oddziałów partyzanckich to w wielu przypadkach wojskowi, wielu z nich było oficerami zawodowymi. Jednostki żydowskie składały się jednak tylko ze zbiegłych żydowskich cywilów. Mieli oni do czynienia ze zorganizowaną niemiecką machiną wojskową. Część żydowskich oddziałów walczyła też z Armią Krajową i NZS. Antysemityzm był przecież obecny także w ZSRR, ale sowieccy partyzanci nie stosowali w lasach takich samych „czystek etnicznych”, jak partyzanci polscy. W Polsce wpływ miał jeszcze jeden czynnik. Wojna, toczona przez armie partyzanckie, w wielu okupowanych krajach nie była jedynie wyzwoleńczą. Innym jej celem – często wręcz najistotniejszym – był wpływ na decyzje, dotyczące politycznych organów władzy kraju już po wojnie.

X X X

W Jugosławii czetnicy gen. Dragoljuba Dražy Mihailovicia (walka partyzancka z Niemcami i taktyczna z nimi kolaboracja (red.!) i partyzanci Tito (Narodowa Armia Wyzwolenia Jugosławii była największą i najbardziej efektywną podziemną armią w okupowanej przez Niemców Europie. Pod przywództwem komunisty Josipa Broz Tito, ruch ten przekształcił się z małych grup dywersyjnych w potężną siłę militarną, która w 1945 roku liczyła ponad 800 tysięcy żołnierzy. Jako jedyni w Europie zdołali w przeważającej mierze samodzielnie wyzwolić swój kraj spod niemieckiej okupacji (red.!)). W Grecji lewicowa EAM-ELAS i prawicowa EDES (skrajne różnice ideologiczne doprowadziły do krwawych konfliktów wewnętrznych, będących bezpośrednią zapowiedzią greckiej wojny domowej (1946–1949) (red.!), Armia Krajowa i Gwardia Ludowa w Polsce walczyły nie tylko z faszystami, ale także między sobą – o władanie wyzwolonym krajem. Konflikt ten był szczególnie zacięty w Polsce. (Byli partyzanci Gwardii Ludowej (GL) oraz jej kontynuatorki – Armii Ludowej (AL) – stanowili po 1944 roku jedno z głównych źródeł kadr dla nowo powstającego komunistycznego aparatu represji w Polsce. Masowo zasilali oni struktury Resortu / Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego (RBP/MBP, czyli potocznie UB), a także Korpusu Bezpieczeństwa Wewnętrznego (KBW). Wśród tych funkcjonariuszy istotną i widoczną grupę – zwłaszcza na stanowiskach kierowniczych – stanowili obywatele polscy pochodzenia żydowskiego (red.!).

Armia Krajowa spodziewała się wkroczenia Armii Czerwonej do Polski i wierzyła, że ​​wojna ze słabnącymi Niemcami przerodzi się w walkę o całkowicie wolną Polskę bez wyzwolicieli z ZSRR. Gwardia Ludowa postrzegała Armię Czerwoną jako sojusznika. GL/AL mimo wszystko nie wchodziła z AK w wojnę totalną. Od czasów przedwojennych Żydzi byli postrzegani przez polską prawicę jako zwolennicy Związku Radzieckiego, a zatem jako wrogowie Polski. Sojusz oddziałów żydowskich z partyzantką sowiecką, a później ich włączenie do GL/AL, dodatkowo wzmocniło prawicowy pogląd o Żydach, jako „odwiecznych” komunistach. Dla AK wojna z Żydami stały się częścią walki o władzę w powojennej Polsce. Walka z Żydami była dla Polaków czymś szczególnym. Żydzi byli wrogami, ale innymi niż Niemcy, czy Ukraińcy. To był już nie tylko antysemityzm, ale i skrajna nienawiść etniczna. AK stawiała za jeden z głównych celów wojnę z Żydami i zostawienie ich na pastwę losu.

Daniel Romanovsky  (hebr. דניאל רומנובסקי ; 1952 – 15. lipca 2024)  8. stycznia 2018

https://lechaim-ru.translate.goog/

(Opublikowano w nr 220 Леха́им, sierpień 2010)

Roman Boryczko,

 wrzesień 2026