{"id":893,"date":"2011-11-26T23:48:25","date_gmt":"2011-11-26T23:48:25","guid":{"rendered":"http:\/\/www.bezjarzmowie.info.ke\/test\/?p=893"},"modified":"2013-11-02T21:00:53","modified_gmt":"2013-11-02T20:00:53","slug":"pozycja-ludzi-starych-na-przestrzeni-dziejow","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/siemysli-ke.info\/en\/pozycja-ludzi-starych-na-przestrzeni-dziejow\/","title":{"rendered":"Pozycja ludzi starych na przestrzeni dziej\u00f3w"},"content":{"rendered":"

Staro\u015b\u0107 jest naturalnym zjawiskiem, zwi\u0105zanym z up\u0142ywem czasu i stopniowym obumieraniem kom\u00f3rek organicznych. Dotyczy ona ca\u0142ego \u015bwiata przyrody, w tym i ludzi. Od kiedy pojawi\u0142 si\u0119 cz\u0142owiek, powsta\u0142 r\u00f3wnie\u017c problem jego starzenia si\u0119 i staro\u015bci. W \u201eKsi\u0119dze Rodzaju\u201d czytamy: \u201eOg\u00f3lna liczba lat, kt\u00f3re Adam prze\u017cy\u0142, by\u0142a dziewi\u0119\u0107set trzydzie\u015bci. I umar\u0142.\u201d (\u201eKsi\u0119ga Rodzaju\u201d, V5).<\/span><\/p>\n

Na przestrzeni dziej\u00f3w r\u00f3\u017cnie kszta\u0142towa\u0142y si\u0119 postawy i zachowania wobec staro\u015bci i ludzi w podesz\u0142ym wieku. Niekiedy cz\u0142owiek stary by\u0142 szanowany, doceniano jego \u017cyciowe do\u015bwiadczenie, rozs\u0105dek i m\u0105dro\u015b\u0107. W innych przypadkach, o ile nie mia\u0142 mo\u017cliwo\u015bci zabezpieczenia w\u0142asnej egzystencji, spychany by\u0142 na margines \u017cycia spo\u0142ecznego.<\/span><\/p>\n

<\/span><\/p>\n

W okresie paleolitu, w warunkach trudnych i niesprzyjaj\u0105cych d\u0142ugotrwa\u0142ej egzystencji, problem staro\u015bci wyst\u0119powa\u0142 rzadko. Cz\u0142owiek nie do\u017cywa\u0142 s\u0119dziwego wieku z powodu chor\u00f3b i niedo\u017cywienia.[1]<\/a> Rzadkie przypadki staro\u015bci w\u015br\u00f3d spo\u0142eczno\u015bci pierwotnej, stawa\u0142y si\u0119 podstaw\u0105 do oddawania czci ludziom starym.[2]<\/a> Badania paleontologiczne wykaza\u0142y, \u017ce wiek \u017cyj\u0105cych ludzi w paleolicie nie przekracza\u0142 30 lat Francuski badacz Henri Vallois po zbadaniu 180 czaszek prehistorycznych ludzi stwierdzi\u0142, \u017ce tylko trzy z nich nale\u017c\u0105 do ludzi, kt\u00f3rzy przekroczyli 50. rok \u017cycia.[3]<\/a><\/span><\/p>\n

W miar\u0119 rozwoju organizacji plemiennych, ludzie starzy zacz\u0119li pe\u0142ni\u0107 okre\u015blone role w swojej grupie. Np. w spo\u0142ecze\u0144stwie prekolumbijskim cz\u0142owiek leciwy m\u00f3g\u0142 by\u0107 doradc\u0105 w\u0142adcy. Starcy cz\u0119sto tworzyli nieformalne grupy (tzw. rady), kt\u00f3re stanowi\u0142y element otoczenia w\u0142adcy. Rady starc\u00f3w kierowa\u0142y spo\u0142eczno\u015bci\u0105 plemienn\u0105 w momentach prze\u0142omowych, kiedy w\u0142adca umar\u0142, a m\u0142ody nast\u0119pca by\u0142 jeszcze niezdolny do obj\u0119cia przypisanej mu roli w\u0142adcy. Natomiast stare prekolumbijskie kobiety pe\u0142ni\u0142y role akuszerek lub po\u015bwi\u0119ca\u0142y si\u0119 religii, wst\u0119puj\u0105c do \u015bwi\u0105tyni s\u0142o\u0144ca w Cuzco. One tak\u017ce cieszy\u0142y si\u0119 szacunkiem i og\u00f3lnym powa\u017caniem.[4]<\/a><\/span><\/p>\n

W staro\u017cytnym Egipcie c\u00f3rki mia\u0142y obowi\u0105zek opiekowa\u0107 si\u0119 starcami.<\/span><\/p>\n

Niezale\u017cnie od statusu cz\u0142owieka starego, w spo\u0142ecze\u0144stwach staro\u017cytnych powszechnie odczuwano l\u0119k przed staro\u015bci\u0105. Podesz\u0142y wiek by\u0142 uto\u017csamiany ze z\u0142em, kt\u00f3re nale\u017cy oddali\u0107 za pomoc\u0105 magii, religii i medycyny. Starzy Ariowie i Semici z Bliskiego Wschodu odczuwali l\u0119k przed po\u0142o\u017ceniem cz\u0142owieka starego, charakteryzuj\u0105cego si\u0119 fizycznym i psychicznym niedo\u0142\u0119stwem.[5]<\/a><\/span><\/p>\n

Z czasem pozycja ludzi starych w r\u00f3\u017cnych spo\u0142eczno\u015bciach staro\u017cytnych pogarsza\u0142a si\u0119. W V w. p. n. e. w spo\u0142eczno\u015bci hebrajskiej starcom odebrano w\u0142adz\u0119 s\u0105downicz\u0105 i polityczn\u0105, jednocze\u015bnie stracili oni autorytet. M\u0142odzi ludzie nie szanowali os\u00f3b starych, b\u0119d\u0105c zdania, i\u017c m\u0105dro\u015b\u0107 nie zale\u017cy do wieku.[6]<\/a> Po\u0142o\u017cenie senior\u00f3w, pocz\u0105wszy od okresu niewoli babilo\u0144skiej zmieni\u0142o si\u0119 w kierunku braku akceptacji i nieuznawania ich autorytetu. Starcy nie byli ju\u017c utrzymywani przez pa\u0144stwo \u2013 musieli opiera\u0107 si\u0119 na pomocy rodziny. M\u0105dro\u015b\u0107 do\u015bwiadczonego \u017cyciowo by\u0142a stopniowo wypierana przez s\u0142owo pisane.[7]<\/a><\/span><\/p>\n

W staro\u017cytnej Grecji do ludzi starych odnoszono si\u0119 \u017ale. Byli oni traktowani pogardliwe i bez szacunku. Negatywnie poj\u0119t\u0105 staro\u015b\u0107 opisywano w literaturze greckiej, stanowi\u0142a niejednokrotnie temat tragedii i komedii. Dla Grek\u00f3w wiek podesz\u0142y to przekle\u0144stwo bog\u00f3w, nie za\u015b ich szczeg\u00f3lny dar. M\u0142odzi bogowie zwyci\u0119\u017caj\u0105 starych, zepsutych i z\u0142o\u015bliwych. Greccy komediopisarze natrz\u0105saj\u0105 si\u0119 ch\u0119tnie z u\u0142omno\u015bci i przywar starc\u00f3w. W filozofii opinia taka znalaz\u0142a sw\u00f3j wyraz sprzeczny i rozdwojony.[8]<\/a> Platon w swojej wizji pa\u0144stwa widzia\u0142 rz\u0105dy starc\u00f3w \u2013 filozof\u00f3w, poniewa\u017c jedynie oni byli w stanie pozna\u0107 \u015bwiat rzeczywisty, w odr\u00f3\u017cnieniu od zwyk\u0142ych ludzi, tkwi\u0105cych w \u201ejaskini cieni\u201d. W ten spos\u00f3b Platon sta\u0142 si\u0119 zwolennikiem gerontokracji.[9]<\/a> Z drugiej strony Arystoteles, szczeg\u00f3lnie w swojej \u201eEtyce nikomachejskiej\u201d, niezbyt przychylnie odnosi si\u0119 do ludzi starych. Stwierdza, \u017ce nie znaj\u0105 oni bezinteresownej przyja\u017ani, s\u0105 nastawieni egoistycznie, bywaj\u0105 cz\u0119sto podejrzliwi, nie\u017cyczliwi, ozi\u0119bli i kieruj\u0105 si\u0119 wyrachowaniem – zamiast warto\u015bci etycznych.<\/span><\/p>\n

Historycy filozofii podaj\u0105, \u017ce my\u015bliciele greccy do\u017cywali s\u0119dziwego wieku. Jak pisze Diogenes Laertios – od 60 do 150 lat.[10]<\/a><\/span><\/p>\n

W staro\u017cytnym Rzymie niezbyt dobrze wypowiadano si\u0119 na temat ludzi starych, mimo okre\u015blonych przywilej\u00f3w, kt\u00f3re dawa\u0142o im prawo rzymskie oraz kultura, wywodz\u0105ca si\u0119 z greckiej filozofii. Rzymianie cz\u0119sto wypowiadali si\u0119 o osobach starych, jednak prawie zawsze by\u0142y to s\u0142owa krytyczne.[11]<\/a> M\u0119\u017cczyzna i ojciec (pater familias<\/em>) w rzymskiej Republice by\u0142 w rodzinie absolutnym panem i w\u0142adc\u0105 – nie podlega\u0142 nikomu. M\u00f3g\u0142 nawet sprzeda\u0107 w\u0142asne dzieci jako niewolnik\u00f3w, by\u0142 decydentem w sprawach \u017cycia i \u015bmierci cz\u0142onk\u00f3w rodu. St\u0105d cz\u0119sto dochodzi\u0142o do konfliktu mi\u0119dzy pokoleniem rodzic\u00f3w i dzieci. Z czasem, okresie p\u00f3\u017anego cesarstwa, uprawnienia ojca wobec bliskich – zmala\u0142y. Znaczenia nabiera\u0142a rola matki i syna, kt\u00f3ry m\u00f3g\u0142 samodzielnie podpisywa\u0107 akty prawne. Mimo utraty wielu przywilej\u00f3w prawnych, ludzie starzy w Cesarstwie Rzymskim posiadali jednak okre\u015blony autorytet. Rzymski senat sk\u0142ada\u0142 si\u0119 g\u0142\u00f3wnie z os\u00f3b w podesz\u0142ym wieku, kt\u00f3re odpowiednio reprezentowa\u0142y rzymsk\u0105 tradycj\u0119 i powag\u0119 sprawowanego urz\u0119du.[12]<\/a> Analizuj\u0105c okres istnienia Cesarstwa Rzymskiego nale\u017cy podkre\u015bli\u0107, \u017ce starcy cieszyli si\u0119 zaufaniem i powag\u0105 zw\u0142aszcza w okresach trwania republiki. W momencie skupienia w\u0142adzy w r\u0119kach cesarza, ich autorytet gwa\u0142towanie mala\u0142. Senior sta\u0142 si\u0119 symbolem s\u0142abo\u015bci i cierpienia.[13]<\/a><\/span><\/p>\n

\u201eGdy pod koniec IV w. Teodozjusz Wielki zamienia\u0142 trwaj\u0105ce od 313 r. cesarskie protegowanie chrze\u015bcija\u0144stwa w nakaz wyznawania tej religii, wie\u015b by\u0142a jeszcze przewa\u017cnie poga\u0144ska. Nim doko\u0144czono jej chrystianizacji, Zachodnie Cesarstwo pad\u0142o pod najazdami Frank\u00f3w, Got\u00f3w, Wandal\u00f3w. Przyj\u0119cie katolicyzmu przez te i inne nowe ludy niewiele zmieni\u0142o w ich brutalnych obyczajach. G\u0142\u00f3wnym prawem zachodnioeuropejskim sta\u0142o si\u0119 na par\u0119 wiek\u00f3w prawo silniejszego. A nie by\u0142 nim cz\u0142ek niezdolny ju\u017c do noszenia broni\u201d.[14]<\/a> Jednak w dialogu Cycerona \u201eO staro\u015bci\u201d mo\u017cna zauwa\u017cy\u0107 pozytywne odniesienie do zjawiska staro\u015bci. Cyceron podkre\u015bla, \u017ce \u201e(…) trzeba spokojnie przyj\u0105\u0107 i ten okres \u017cycia, nie rezygnowa\u0107 z dost\u0119pnych rodzaj\u00f3w aktywno\u015bci, zdobywaj\u0105c tym szacunek, a nie tylko na\u0144 czekaj\u0105c. A \u015bmierci nie ma si\u0119 co ba\u0107, bo albo ko\u0144czy ona wszystko, albo jest wst\u0119pem do wiecznego \u017cycia.\u201d[15]<\/a><\/span><\/p>\n

Tymczasem Celtowie czy Germanowie cz\u0119sto zabijali ludzi starych, kt\u00f3rych i tak by\u0142o niewielu z racji trwania w\u0119dr\u00f3wek lud\u00f3w, ci\u0105g\u0142ych wojen, burzliwych los\u00f3w ca\u0142ych spo\u0142eczno\u015bci. Ludzkie \u017cycie w\u00f3wczas – ma\u0142o by\u0142o cenione.<\/span><\/p>\n

Wczesne chrze\u015bcija\u0144stwo nie wytworzy\u0142o pozytywnej wizji wieku podesz\u0142ego. Staro\u015b\u0107 cz\u0142owieka by\u0142a konsekwencj\u0105 pope\u0142nionych przez niego grzech\u00f3w, z\u0142em i kar\u0105 bosk\u0105. Jednak r\u00f3wnie\u017c w tamtym okresie mo\u017cna zauwa\u017cy\u0107 pozytywne elementy, podkre\u015blaj\u0105ce warto\u015b\u0107 d\u0142ugiego \u017cycia.[16]<\/a><\/span><\/p>\n

We wczesnym \u015bredniowieczu cz\u0142owiek leciwy mia\u0142 nisk\u0105 pozycj\u0119 spo\u0142eczn\u0105. Dominuj\u0105cy w\u00f3wczas Ko\u015bci\u00f3\u0142 nie przypisywa\u0142 ludziom starym \u017cadnego znaczenia, nie uwa\u017ca\u0142 ich za oddzieln\u0105 grup\u0119. Do\u017cywali oni swoich dni w rodzinach lub klasztorach[17]<\/a>. Natomiast wojownicy stali przed dylematem wyboru \u015bmierci podczas walki, czy te\u017c \u015bmierci ze staro\u015bci, pozbawionej rycerskiej chwa\u0142y. Bogatsi ludzie, aby by\u0107 zbawionymi i zbli\u017cy\u0107 si\u0119 do \u017cywota wiecznego, mogli wst\u0105pi\u0107 do klasztoru, stanowi\u0105cego przedsionek mi\u0119dzy \u017cyciem doczesnym i wiecznym. Natomiast osoby ubogie, bez pomocy rodziny stawa\u0142y si\u0119 biedakami, co zrodzi\u0142o prze\u015bwiadczenie o okre\u015blonym prze\u0142omie w \u017cyciu cz\u0142owieka, zwi\u0105zanym z wycofaniem si\u0119 z aktywno\u015bci spo\u0142eczno\u2013zawodowej.[18]<\/a> Podzia\u0142 na ludzi m\u0142odych i starych by\u0142 uto\u017csamiany z mo\u017cliwo\u015bci\u0105 fizycznej aktywno\u015bci. Cz\u0142owiek stawa\u0142 si\u0119 w\u00f3wczas stary, je\u017celi jego si\u0142y s\u0142ab\u0142y i nie m\u00f3g\u0142 ju\u017c wykonywa\u0107 swoich czynno\u015bci zawodowych. W XI w. kroniki zawiera\u0142y opisy staro\u015bci.[19]<\/a> Zastanawiano si\u0119 nad jej przyczynami i z czasem traktowano jako normaln\u0105 rzeczywisto\u015b\u0107, jednak cz\u0142owiek stary pozostawa\u0142 \u201enudziarzem\u201d i \u201epomyle\u0144cem\u201d, a jego \u017cycie by\u0142o wielkim cierpieniem.[20]<\/a><\/span><\/p>\n

Schy\u0142ek \u015bredniowiecza to okres, w kt\u00f3rym ludzie starzy zajmowali jednak wysokie stanowiska pa\u0144stwowe, urz\u0119dnicze, ko\u015bcielne.[21]<\/a> Piastowane stanowiska najcz\u0119\u015bciej by\u0142y zajmowane do\u017cywotnio na zasadzie prawa starsze\u0144stwa, co powodowa\u0142o konflikty mi\u0119dzypokoleniowe. Ludzie starzy byli traktowani przez m\u0142ode osoby jak przeszkody w indywidualnym rozwoju i zdobywaniu maj\u0105tku. Przez to traktowano ich pogardliwe, a jednocze\u015bnie uwa\u017cano za godnych rywali.[22]<\/a><\/span><\/p>\n

Koniec \u015bredniowiecza to czas refleksji nad zabezpieczeniem bytu w okresie staro\u015bci. Kupcy i rzemie\u015blnicy, kt\u00f3rzy wycofywali si\u0119 z aktywnego \u017cycia, zrzeszeni w bran\u017cowych cechach, op\u0142acali sk\u0142adki na utrzymanie dom\u00f3w opieki. Powstawa\u0142y domy starc\u00f3w, kt\u00f3re by\u0142y przeznaczone tylko dla os\u00f3b bogatych. Biedny starzec stawa\u0142 si\u0119 \u017cebrakiem. My\u015blenie o bezpiecznej staro\u015bci by\u0142o coraz szersze w\u015br\u00f3d kr\u0119g\u00f3w ludzi maj\u0119tnych, kt\u00f3rych pozycja materialna pozwala\u0142a na op\u0142acenie pobytu w domu starc\u00f3w lub na pobyt w coraz liczniej tworzonych szpitalach.[23]<\/a><\/span><\/p>\n

Renesans by\u0142 epok\u0105, w kt\u00f3rej zjawisko staro\u015bci nie znajdowa\u0142o nale\u017cnego miejsca w refleksji humanistycznej. Odradzaj\u0105ca si\u0119 my\u015bl antyczna powodowa\u0142a, i\u017c w literaturze epatowano kultem m\u0142odo\u015bci, pi\u0119knego cia\u0142a, zdrowia i urody. Niedo\u0142\u0119stwo, choroba i \u015bmier\u0107 by\u0142y krytykowane i pogardzane. Unikano rozm\u00f3w o staro\u015bci jako zaprzeczeniu pi\u0119kna, urody i mi\u0142o\u015bci. Cz\u0142owiek stary kojarzy\u0142 si\u0119 z brzydot\u0105, niedo\u0142\u0119stwem, brakiem sprawno\u015bci dzia\u0142ania. Humani\u015bci epoki odrodzenia uwa\u017cali, i\u017c staro\u015b\u0107 pozbawia ludzi wszelkich cn\u00f3t, kt\u00f3re zdobi\u0105 charakter idealnego cz\u0142owieka \u2013 urody, si\u0142y, zdecydowania, sprawno\u015bci umys\u0142owej. Staro\u015b\u0107 by\u0142 uto\u017csamiana z cierpieniem.[24]<\/a> R\u00f3wnie\u017c my\u015bliciele epoki odrodzenia krytycznie wypowiadali si\u0119 na temat staro\u015bci. Erazm z Rotterdamu pisa\u0142: \u201e(…) im bardziej si\u0119 starzej\u0105, tym bardziej staj\u0105 si\u0119 do dzieci podobni, a\u017c wreszcie tak jak dzieci wynosz\u0105 si\u0119 z tego \u015bwiata ani ju\u017c nie \u017ca\u0142uj\u0105c \u017cycia, ani \u015bmierci si\u0119 nie boj\u0105c\u201d.[25]<\/a><\/span><\/p>\n

W XVI w. lekarze i filozofowie[26]<\/a> starali si\u0119 dociec przyczyn starzenia si\u0119 cz\u0142owieka, aby w miar\u0119 mo\u017cliwo\u015bci da\u0142o si\u0119 unikn\u0105\u0107 tego spo\u0142ecznie niepo\u017c\u0105danego okresu \u017cycia: \u201enale\u017ca\u0142o znale\u017a\u0107 przyczyny staro\u015bci, aby j\u0105 zlikwidowa\u0107, albo przynajmniej odsun\u0105\u0107\u201d.[27]<\/a> Jednak zabiegi w tym kierunku nie przynios\u0142y po\u017c\u0105danych rezultat\u00f3w, pomijaj\u0105c porady z dziedziny higieny. Pozwala\u0142y jedynie l\u017cej znosi\u0107 wszelkiego rodzaju przypad\u0142o\u015bci, zwi\u0105zane ze staro\u015bci\u0105.<\/span><\/p>\n

Renesans stworzy\u0142 dwa oblicza staro\u015bci. Z jednej strony osoby stare, zajmuj\u0105ce wysokie stanowiska pa\u0144stwowe i ko\u015bcielne, wydaj\u0105ce rozporz\u0105dzenia, przepisy podatkowe i s\u0105downicze, podlegaj\u0105ce ci\u0105g\u0142ej krytyce. Z drugiej strony cz\u0142owiek stary dumny z tego, i\u017c do\u017cy\u0142 podesz\u0142ego wieku. Nale\u017cy podkre\u015bli\u0107, \u017ce obok pogardy dla \u00f3wczesnych starc\u00f3w istnia\u0142a tendencja do idealizowania starego greckiego filozofa, nosiciela wszelkiego rodzaju cn\u00f3t ludzkich. Opisywano ich z uwielbieniem i szacunkiem.[28]<\/a><\/span><\/p>\n

Podobnie XVII i XVIII w. by\u0142 czasem krytyki staro\u015bci. Senior uto\u017csamiany by\u0142 z brzydot\u0105, niedo\u0142\u0119stwem. Kobiety uwa\u017cano za nierz\u0105dnice i str\u0119czycielki, kt\u00f3re siej\u0105 wok\u00f3\u0142 siebie zepsucie.[29]<\/a> W trudnym po\u0142o\u017ceniu znajdowali si\u0119 ludzie w podesz\u0142ym wieku, opuszczeni przez rodziny, niezdolni do pracy i w\u0142asnego utrzymania si\u0119. Ich g\u0142\u00f3wnym problemem by\u0142a staro\u015b\u0107 nie akceptowana przez \u015brodowiska spo\u0142eczne, w kt\u00f3rych \u017cyli. Istnia\u0142y domy starc\u00f3w i wszelkiego rodzaju szpitale, lecz ich liczba nie by\u0142a wystarczaj\u0105ca w stosunku do ilo\u015bci potrzebuj\u0105cych pomocy. Ponadto by\u0142y one przeznaczone w wi\u0119kszo\u015bci dla os\u00f3b o wy\u017cszym statusie spo\u0142eczno\u2013ekonomicznym. Nieliczne inicjatywy dobroczynne na rzecz ludzi starych i ubogich nie mog\u0142y rozwi\u0105za\u0107 problemu pozycji cz\u0142owieka leciwego w wiekach XVI, XVII i XVIII.[30]<\/a> Z czasem problem staro\u015bci by\u0142 uto\u017csamiany ze zwyk\u0142\u0105 bied\u0105, n\u0119dz\u0105 i chorobami, niezale\u017cnie od cz\u0119stych przypadk\u00f3w piastowania przez senior\u00f3w wysokich stanowisk w pa\u0144stwie oraz posiadanych przez nich przywilej\u00f3w.<\/span><\/p>\n

W drugiej po\u0142owie XVIII wieku wprowadzono w Europie system emerytur, z kt\u00f3rych pierwsi skorzystali \u017co\u0142nierze. Coraz wi\u0119cej rz\u0105d\u00f3w europejskich wyp\u0142aca\u0142o renty wyniszczonym wieloletni\u0105 s\u0142u\u017cb\u0105 wojskowym. Ci nie musieli ju\u017c prosi\u0107 o wsparcie, samowystarczalni do\u017cywali godnie swoich dni. Na wz\u00f3r emerytur wojskowych zacz\u0119li je we Francji otrzymywa\u0107 s\u0119dziowie i pracownicy poczty (fundusz tworzy\u0142y przymusowe sk\u0142adki). W 1764 r. w Polsce wydano zarz\u0105dzenie o wprowadzeniu renty inwalidzkiej, co umo\u017cliwia\u0142o wielu rannym i chorym egzystencj\u0119 w kr\u0119gu rodzinnym. Zainteresowanie pa\u0144stwa losem ludzi starych i chorych podwy\u017cszy\u0142o ich pozycj\u0119 spo\u0142eczn\u0105 i stworzy\u0142o atmosfer\u0119 przychylno\u015bci.[31]<\/a> Okres ten by\u0142 pocz\u0105tkiem zinstytucjonalizowanej formy opieki nad lud\u017ami starymi i chorymi pod patronatem pa\u0144stwa.<\/span><\/p>\n

W XIX w. zwi\u0119kszy\u0142 si\u0119 odsetek ludzi starych w stosunku do ca\u0142ej populacji ludzkiej. Mia\u0142o to swoje odzwierciedlenie w znacznym wzro\u015bcie wiedzy na temat staro\u015bci, upowszechnianiu higieny i form pomocy ludziom starym. Obowi\u0105zkowe szkolnictwo elementarne upowszechnia\u0142o zasady zdrowego \u017cycia i propagowa\u0142o podstawowe zasady higieny.[32]<\/a> Wzrost liczby ludzi starych stwarza\u0142 pogl\u0105d o konieczno\u015bci wycofania si\u0119 cz\u0142owieka w podesz\u0142ym wieku z aktywno\u015bci zawodowej. Cz\u0142owiek stary powinien porzuci\u0107 zwyk\u0142e zaj\u0119cia, powinien wypocz\u0105\u0107 i wej\u015b\u0107 w inny rytm.[33]<\/a><\/span><\/p>\n

Po\u0142o\u017cenie tej cz\u0119\u015bci spo\u0142ecze\u0144stwa zale\u017ca\u0142o, podobnie jak w poprzednich wiekach, od stanu posiadanego maj\u0105tku. Osoby, nie maj\u0105ce dostatecznej ilo\u015bci pieni\u0119dzy na op\u0142acenie pomocy domowej, musia\u0142y liczy\u0107 na rodzin\u0119, kt\u00f3ra zajmowa\u0142a si\u0119 ni\u0105 g\u0142\u00f3wnie z uwagi na mo\u017cliwo\u015b\u0107 otrzymania spadku. Cz\u0119ste by\u0142y sytuacje, kiedy starcy oddawali rodzinie maj\u0105tek w zamian za do\u017cywotni\u0105 opiek\u0119, po czym byli traktowani z pogard\u0105 i pozostawali bez dostatecznej opieki. T. Zeladin tak opisywa\u0142 trudn\u0105 sytuacj\u0119 cz\u0142owieka starego w rodzinie: \u201eOjciec rodziny, kt\u00f3ry wyzby\u0142 si\u0119 w\u0142asno\u015bci, traci wszelk\u0105 w\u0142adz\u0119; otacza go pogarda, dzieci odsuwaj\u0105 go od siebie, wyrzucaj\u0105 go ze swych dom\u00f3w, odsy\u0142aj\u0105 jedno do drugiego: ma do\u017cywotni\u0105 rent\u0119, kt\u00f3rej najcz\u0119\u015bciej mu nie wyp\u0142acaj\u0105.\u201d[34]<\/a> Czasami dziadkowie nie oddawali swych maj\u0105tk\u00f3w, w\u00f3wczas byli nara\u017ceni na agresj\u0119 ze strony dzieci. Wskutek tego niekiedy dochodzi\u0142o do akt\u00f3w zbrodni.<\/span><\/p>\n

W XIX w. praktycznie w ka\u017cdym wi\u0119kszym mie\u015bcie znajdowa\u0142 si\u0119 przytu\u0142ek dla starc\u00f3w, aczkolwiek poziom opieki nie by\u0142 na wysokim poziomie. W Anglii przed rokiem 1834 akcj\u0105 dobroczynn\u0105 zajmowa\u0142y si\u0119 parafie, gdzie starcy otrzymywali pomoc razem z innymi biedakami.<\/span><\/p>\n

We Francji istnia\u0142 system opieki szpitalnej, obejmuj\u0105cy osoby w wieku powy\u017cej siedemdziesi\u0119ciu lat. Ludzie starzy r\u00f3wnie\u017c otrzymywali pomoc w miejscach zamieszkania – jej wielko\u015b\u0107 uzale\u017cniona by\u0142a od leciwo\u015bci danej osoby.[35]<\/a><\/span><\/p>\n

XIX w. sta\u0142 si\u0119 stuleciem, kt\u00f3re diametralnie zmieni\u0142o podej\u015bcie do problemu staro\u015bci, g\u0142\u00f3wnie poprzez rozw\u00f3j nauk medycznych, biologicznych, spo\u0142ecznych.[36]<\/a> Ponadto w wielu krajach Europy, szczeg\u00f3lnie w Anglii i Francji stworzono systemy r\u00f3\u017cnorodnych emerytur i ubezpiecze\u0144 dla ludzi starych. Obok stowarzysze\u0144 i instytucji prywatnych zacz\u0105\u0142 funkcjonowa\u0107 system opieki pa\u0144stwowej.<\/span><\/p>\n

Nale\u017cy postawi\u0107 pytanie, co w g\u0142\u00f3wnej mierze stanowi\u0142o przyczyn\u0119 post\u0119pu nauk i nowego spojrzenia na problem staro\u015bci w XIX w.? Niew\u0105tpliwie podstaw\u0119 post\u0119powych rozwi\u0105za\u0144 w zakresie opieki nad lud\u017ami starymi stanowi\u0142 znaczny rozw\u00f3j cywilizacyjny, b\u0119d\u0105cy w konsekwencji przyczyn\u0105 wzrostu d\u0142ugo\u015bci \u017cycia. W stosunku do staro\u017cytno\u015bci, okresu \u015bredniowiecza i renesansu zdecydowanie wyd\u0142u\u017ca\u0142a si\u0119 przeci\u0119tna d\u0142ugo\u015b\u0107 \u017cycia ludzkiego.[37]<\/a> Wskutek post\u0119pu medycyny okres staro\u015bci zacz\u0105\u0142 obejmowa\u0107 istotn\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 \u017cycia cz\u0142owieka. Problem staro\u015bci sta\u0142 si\u0119 spo\u0142ecznym wyzwaniem i przedmiotem szczeg\u00f3lnego zainteresowania wielu nauk.<\/span><\/p>\n

Zauwa\u017calna akceleracja rozwoju cywilizacyjnego w XX w. spowodowa\u0142a dalszy wzrost znaczenia problemu staro\u015bci. Przeci\u0119tna d\u0142ugo\u015b\u0107 \u017cycia wzros\u0142a gwa\u0142towanie w stosunku do poprzednich stuleci.[38]<\/a> (\u015aredni\u0105 d\u0142ugo\u015b\u0107 \u017cycia ludzi na przestrzeni dziej\u00f3w przedstawia tabela nr 1). Post\u0119p w technice i medycynie spowodowa\u0142, \u017ce staro\u015b\u0107 sta\u0142a si\u0119 integraln\u0105 cz\u0119\u015bci\u0105 egzystencji cz\u0142owieka wsp\u00f3\u0142czesnego.<\/span><\/p>\n

\u00a0Tab. 1. \u015arednia d\u0142ugo\u015b\u0107 \u017cycia ludzi na przestrzeni dziej\u00f3w<\/strong><\/span><\/p>\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n
\n

Okresy<\/strong><\/span><\/p>\n<\/td>\n

\n

Przeci\u0119tna d\u0142ugo\u015b\u0107 \u017cycia<\/strong><\/span><\/p>\n<\/td>\n<\/tr>\n

\n

Prehistoria<\/span><\/p>\n<\/td>\n

\n

20<\/span><\/p>\n<\/td>\n<\/tr>\n

\n

Staro\u017cytny Egipt<\/span><\/p>\n<\/td>\n

\n

21<\/span><\/p>\n<\/td>\n<\/tr>\n

\n

Grecja<\/span><\/p>\n<\/td>\n

\n

21 \u2013 23<\/span><\/p>\n<\/td>\n<\/tr>\n

\n

Rzym<\/span><\/p>\n<\/td>\n

\n

21 \u2013 23<\/span><\/p>\n<\/td>\n<\/tr>\n

\n

\u015aredniowiecze<\/span><\/p>\n<\/td>\n

\n

21* \u2013 25<\/span><\/p>\n<\/td>\n<\/tr>\n

\n

XVIII w.<\/span><\/p>\n<\/td>\n

\n

24* \u2013 29<\/span><\/p>\n<\/td>\n<\/tr>\n

\n

XIX w.<\/span><\/p>\n<\/td>\n

\n

ok. 38<\/span><\/p>\n<\/td>\n<\/tr>\n

\n

XX w.<\/span><\/p>\n<\/td>\n

\n

48** \u2013 60<\/span><\/p>\n<\/td>\n<\/tr>\n<\/tbody>\n<\/table>\n

*- w okresach epidemii\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 \u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0<\/span><\/p>\n

**- w krajach s\u0142abo rozwini\u0119tych<\/span><\/p>\n

\u0179r\u00f3d\u0142o: L. Jab\u0142o\u0144ski, J. Wysoki\u0144ska-Miszczuk, Podstawy gerontologii i wybrane zagadnienia geriatrii<\/em>, Lublin 2000.<\/span><\/p>\n

\u00a0<\/span><\/p>\n

Powy\u017csza tabela przedstawia sta\u0142y, potwierdzony naukowo, wzrost d\u0142ugo\u015bci ludzkiego \u017cycia. O ile od czas\u00f3w prehistorii poprzez staro\u017cytno\u015b\u0107 i \u015bredniowiecze przeci\u0119tna d\u0142ugo\u015b\u0107 \u017cycia generalnie nie zmienia\u0142a si\u0119, to pocz\u0105wszy od XVIII w., a zw\u0142aszcza w wieku XX znacznie si\u0119 wyd\u0142u\u017cy\u0142a.<\/span><\/p>\n

Podsumowuj\u0105c problem jako\u015bci funkcjonowania ludzi starych na przestrzeni dziej\u00f3w nale\u017cy podkre\u015bli\u0107, \u017ce pozycja cz\u0142owieka starego zale\u017ca\u0142a od uwarunkowa\u0144 kulturowych, panuj\u0105cych w danym \u015brodowisku spo\u0142ecznym. G\u0142\u00f3wnym wyznacznikiem warto\u015bci cz\u0142owieka od staro\u017cytno\u015bci do renesansu by\u0142a si\u0142a fizyczna i pi\u0119kno cia\u0142a, co stanowi\u0142o dla ludzi starych element niekorzystny. Jedynie te elementy kultur, kt\u00f3re podkre\u015bla\u0142y warto\u015b\u0107 intelektu, tradycji, obyczaju, podwy\u017csza\u0142y status cz\u0142owieka starego. Dotyczy to szczeg\u00f3lnie cywilizacji o wy\u017cszym poziomie rozwoju, gdzie si\u0142a fizyczna nie stanowi\u0142a g\u0142\u00f3wnego trendu w ocenie warto\u015bci. Tam gdzie by\u0142y doceniane wiedza i do\u015bwiadczenie, tam r\u00f3wnie\u017c cz\u0142owiek stary m\u00f3g\u0142 liczy\u0107 na powa\u017canie i szacunek. Jednocze\u015bnie pozycja osoby starej, niezale\u017cnie od czas\u00f3w i poziomu rozwoju cywilizacyjnego, zale\u017ca\u0142a od jej statusu materialnego i przynale\u017cno\u015bci do okre\u015blonej kategorii spo\u0142ecznej. Osoba stara i bogata mog\u0142a zapewni\u0107 sobie bezpieczn\u0105 i stabiln\u0105 staro\u015b\u0107, natomiast osoba stara lecz biedna, skazana by\u0142a na pogard\u0119 i brak opieki.<\/span><\/p>\n

Dopiero pocz\u0105wszy od drugiej po\u0142owy XVIII w. problem staro\u015bci przesta\u0142 by\u0107 postrzegany przez pryzmat rodziny, lecz zacz\u0119to zauwa\u017ca\u0107 go w kategoriach indywidualnych. Stopniowo wprowadzano powszechne systemy emerytur i zapom\u00f3g.[39]<\/a> Post\u0119p w medycynie i naukach spo\u0142ecznych pozwoli\u0142 na demarginalizacj\u0119 problemu staro\u015bci.<\/span><\/p>\n

W obecnych czasach staro\u015b\u0107 traktowana jest w kategoriach normalnej fazy \u017cycia cz\u0142owieka, kt\u00f3ra ma swoje wady i zalety. Przewiduje si\u0119, \u017ce w XXI w. w miar\u0119 up\u0142ywu czasu, zw\u0142aszcza w krajach wysoko rozwini\u0119tych, procentowy udzia\u0142 ludzi starych b\u0119dzie wzrasta\u0107. Zjawisko to niew\u0105tpliwie wytworzy wiele problem\u00f3w na r\u00f3\u017cnych p\u0142aszczyznach ludzkiego \u017cycia.<\/span><\/p>\n

\u201eMimo wielu g\u0142os\u00f3w i dzia\u0142a\u0144 w obronie ludzi starych, <zawsze i wsz\u0119dzie m\u0142odo\u015b\u0107 stawiano przed staro\u015bci\u0105>, do kt\u00f3rej ma\u0142o komu si\u0119 spieszy. Chrze\u015bcija\u0144ska my\u015bl od prawie dw\u00f3ch tysi\u0119cy lat zmaga si\u0119 z kulturowym, uwarunkowanym biologicznie, pesymizmem w postrzeganiu i prze\u017cywaniu staro\u015bci. W wieku, co graniczy z wieczno\u015bci\u0105, \u0142atwiej jednak o narzekaj\u0105cych ni\u017c o tych, co optymizm nadziei zbawienia potrafi\u0105 okaza\u0107 widzialn\u0105 pogod\u0105 ducha. I nikt nie jest w stanie wyr\u0119czy\u0107 drugiego w zmierzeniu si\u0119 z w\u0142asn\u0105 staro\u015bci\u0105, r\u00f3wnie osobist\u0105 i niepowtarzaln\u0105 jak ca\u0142e \u017cycie.\u201d[40]<\/a><\/span><\/p>\n

\u00a0Maciej Stolarczyk<\/span><\/strong><\/p>\n

\n
\n
\n

[1]<\/em><\/a> G. Minois, Historia staro\u015bci. Od antyku do renesansu, t\u0142um. K. Marczewska,Volumen\/Marabut, t. I, Warszawa 1995, s. 19.<\/em><\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

[2]<\/em><\/a> Wysoka pozycja ludzi starych w spo\u0142eczno\u015bci paleolitycznej wynika\u0142a przede wszystkim z prze\u015bwiadczenia, \u017ce cz\u0142owiek z racji s\u0119dziwego wieku staje w obliczu \u015bwiata nadprzyrodzonego. Louis \u2013 Vincent Thomas pisze: \u201eTen, kt\u00f3ry z powodu wieku jest bli\u017cej tamtego \u015bwiata, jest najlepszym po\u015brednikiem mi\u0119dzy \u015bwiatem doczesnym, a \u015bwiatem nadprzyrodzonym\u201d. <\/em>Louis \u2013 Vincent Thomas, Antropologie de la mort, Poyot 1975, s. 362,( w:) G. Minois, op. cit., s. 21.<\/em><\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

[3]<\/em><\/a> G. Minois w \u201eHistorii staro\u015bci …\u201d pisze mi\u0119dzy innymi: \u201eWraz z pierwszym cz\u0142owiekiem pojawi\u0142 si\u0119 problem staro\u015bci i skandal jakim jest \u015bmier\u0107. Problem ten nie wyst\u0119powa\u0142 zbyt cz\u0119sto podczas pierwszych trzech czy czterech milion\u00f3w lat d\u0142ugiej prehistorii: polowania, wojny, g\u0142\u00f3d, niedo\u017cywienie, choroby, dawa\u0142y cz\u0142owiekowi paleolitycznemu niewiele szans na to, aby doczeka\u0142 siwych w\u0142os\u00f3w.\u201d<\/em><\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

[4]<\/em><\/a> Tam\u017ce, s. 23.<\/em><\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

[5]<\/em><\/a> Niezale\u017cnie od negatywnego nastawienia do problemu staro\u015bci, stopniowo d\u0105\u017cono do zrozumienia przyczyn starzenia si\u0119. W XVI w. p. n. e. Papyrus Ebers stwierdza: \u201ePowodem s\u0142abo\u015bci, jak\u0105 zauwa\u017camy u starc\u00f3w jest rozszerzenie serca\u201d. <\/em>(Papyrus Ebers, przek\u0142. ang. B. Ebbel, London, Oxford University Press 1937, s. 117, w: G. Minois, op. cit., s. 26). <\/em>My\u015bliciele z Dalekiego Wschodui klasyfikowali staro\u015b\u0107 w kategoriach choroby, wyra\u017caj\u0105cej si\u0119 brakiem r\u00f3wnowagi mi\u0119dzy dwoma pierwiastkami yin i yang. Spo\u0142eczno\u015b\u0107 indyjska okre\u015bla\u0142a staro\u015b\u0107 jako zak\u0142\u00f3cenie harmonii w\u015br\u00f3d podstawowych substancji wchodz\u0105cych w sk\u0142ad cia\u0142a. Przez to starzej\u0105cy si\u0119 organizm by\u0142 mniej odporny na choroby. Starali si\u0119 szuka\u0107 lekarstw, ograniczaj\u0105cych zewn\u0119trzne objawy staro\u015bci. <\/em>(G. Minois, op. cit., s. 27). <\/em>Oko\u0142o 700 r. p. n. e. w Indiach wydano sanskryck\u0105 ksi\u0119g\u0119: \u201dAyur \u2013 Wed\u0119\u201d(\u201eWiedza o d\u0142ugowieczno\u015bci\u201d), w kt\u00f3rej opisuje si\u0119 celowo\u015b\u0107 utrzymywania zdrowia i do\u017cywania godnej staro\u015bci.(L. Jab\u0142o\u0144ski, J. Wysoki\u0144ska \u2013 Miszczuk, Podstawy gerontologii i wybrane zagadnienia z geriatrii , Lublin 2000, s. 12).<\/em><\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

[6]<\/em><\/a> Tam\u017ce, s. 47.<\/em><\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

[7]<\/em><\/a> Tam\u017ce, s. 50.<\/em><\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

[8]<\/em><\/a> Mimo negatywnego wizerunku osoby starej w staro\u017cytnej Grecji, znajduje si\u0119 te\u017c wzmianki o istnieniu instytucji wspomagaj\u0105cych ludzi starych, kt\u00f3rzy potrzebuj\u0105 opieki. Mi\u0119dzy innymi osobom zas\u0142u\u017conym dla pa\u0144stwa wydawano posi\u0142ki. W Sparcie starzec mia\u0142 uprzywilejowan\u0105 pozycj\u0119. Miastem \u2013 pa\u0144stwem rz\u0105dzi\u0142a rada, tzw. geruzja, z\u0142o\u017cona z trzydziestu starc\u00f3w, wybieranych jednog\u0142o\u015bnie przez obywateli spo\u015br\u00f3d os\u00f3b, kt\u00f3re uko\u0144czy\u0142y 60 lat. Rada by\u0142a organem jednocze\u015bnie w\u0142adzy politycznej i s\u0105downiczej. <\/em>(G. Minois, op. cit., s. 74). <\/em>W 335 r. p. n. e. grecki lekarz Diokles z Karystos opisywa\u0142 znaczenie higienicznego post\u0119powania w \u017cyciu codziennym po to, by do\u017cy\u0107 staro\u015bci w sile i sprawno\u015bci.( L. Jab\u0142o\u0144ski, J. Wysoki\u0144ska- Miszczuk ,op. cit., s. 12.).<\/em><\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

[9]<\/em><\/a> Zwolennikiem gerontokracji by\u0142 r\u00f3wnie\u017c grecki pisarz \u2013 moralista Plutarch (50 \u2013 120 n. e.)<\/em><\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

[10]<\/em><\/a> Diogenes Laertios, \u017bywoty i pogl\u0105dy s\u0142ynnych filozof\u00f3w,t\u0142um. I. Kro\u0144ska i in., Warszawa 1982, s. 67. Analizuj\u0105c wiek staro\u017cytnych Grek\u00f3w nale\u017cy wspomnie\u0107 o badaniach Bessie Elen Richardson, kt\u00f3ra zbada\u0142a 2022 nagrobki zmar\u0142ych Grek\u00f3w. Okaza\u0142o si\u0119, \u017ce 10,2% nagrobk\u00f3w nale\u017ca\u0142o do os\u00f3b, kt\u00f3re uko\u0144czy\u0142y 60 lat. <\/em>Wyniki bada\u0144 zawar\u0142a w pracy: \u201eOld among the Ancient Greeks\u201d, Baltimore 1933.<\/em><\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

[11]<\/em><\/a> Rzymscy komediopisarze Terencjusz i Plautus opisywali ludzi starych za pomoc\u0105 nast\u0119puj\u0105cych okre\u015ble\u0144: \u201ebrudny\u201d, \u201epo\u017c\u00f3\u0142k\u0142a cera\u201d, \u201ecuchn\u0105cy oddech\u201d, \u201eniechlujny\u201d, \u201etrz\u0119s\u0105cy si\u0119\u201d, \u201eschorowany\u201d, \u201ewychud\u0142y\u201d, \u201ezgi\u0119ty we dwoje\u201d, \u201edr\u017c\u0105cy\u201d, \u201ezwi\u0119d\u0142y\u201d, \u201ezu\u017cyty\u201d, \u201ezwiotcza\u0142y\u201d, \u201eg\u0142upi gadu\u0142a\u201d.<\/em><\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

[12]<\/em><\/a> Jednym z senator\u00f3w by\u0142 Katon Starszy, kt\u00f3ry zmar\u0142 w 149 r p. n. e. w wieku 85 lat, pe\u0142ni\u0105c sw\u00f3j urz\u0105d do ko\u0144ca \u017cycia. <\/em>(G. Minois. op. cit., s. 100).<\/em><\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

[13]<\/em><\/a> Tam\u017ce, s. 127.<\/em><\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

[14]<\/em><\/a> <\/em>J. Kracik,<\/em> By\u0107 starym dawno temu, w: \u201eStaro\u015b\u0107\u201d<\/em> – <\/em><\/strong>Magazyn Kulturalny Tygodnika Powszechnego nr 1-2 (39\/40) Krak\u00f3w, 12. marca 2000.<\/em><\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

[15]<\/em><\/a> Tam\u017ce.<\/em><\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

[16]<\/em><\/a> Pozytywnie nastawionym do ludzi starych by\u0142 Grzegorz Wielki (540 \u2013 604), swoje refleksje na ten temat zawar\u0142 w \u201eDialogach\u201d. W 542 r. Na terenie obecnej Francji kr\u00f3l Childebert I i jego \u017cona ufundowali pierwszy dom opieki (hospicjum) (L. Jab\u0142o\u0144ski, J. Wysoki\u0144ska-Miszczuk ,op. cit., s. 12).<\/em><\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

[17]<\/em><\/a> Klasztory, poczynaj\u0105c od VI (cz\u0119\u015bciej w VIII\u2013\u2013IX) w. w zamian za zapisanie im dobra zapewnia\u0142y do\u017cywotni\u0105 opiek\u0119, \u0142\u0105cznie z utrzymaniem i opiek\u0105 duchow\u0105, sprzyjaj\u0105c\u0105 przygotowaniu do wieczno\u015bci. Jednak wi\u0119kszo\u015b\u0107 starzej\u0105cych si\u0119 ludzi biednych nie mia\u0142a mo\u017cliwo\u015bci zaprzestania pracy i przej\u015bcia na emerytur\u0119. Przez ca\u0142e \u015bredniowiecze i czasy nowo\u017cytne ci\u0105g\u0142e nawroty biedy wyrzuca\u0142y na spo\u0142eczny margines miliony starzej\u0105cych si\u0119 ludzi, do\u0142\u0105czaj\u0105cych jako s\u0142absza cz\u0119\u015b\u0107 do pozosta\u0142ych kategorii n\u0119dzarzy. Zachwytom estet\u00f3w z rzadka towarzyszy refleksja nad rozmiarami biedy w dobie stawiania przepysznych \u015bwi\u0105ty\u0144 i tworzenia ich kosztownego wystroju. Por. J. Kracik, op. cit.<\/em><\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

[18]<\/em><\/a> W VI\u00a0 pojawi\u0142o si\u0119 poj\u0119cie \u201cstan spoczynku\u201d (pocz\u0105tek wieku emerytalnego). \u201eW sumie \u015bredniowiecze dawa\u0142o chyba starcowi do\u015b\u0107 znikome zabezpieczenie, je\u015bli chodzi o rodzin\u0119\u201d (G. Minois, op. cit., ss. 153 i 156).<\/em><\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

[19]<\/em><\/a> W XIII w. problemem staro\u015bci interesowa\u0142 si\u0119 angielski filozof Roger Bacon (1214 \u2013 1294), kt\u00f3ry w 1257 r. wyda\u0142 dwa traktaty o staro\u015bci. W tek\u015bcie u\u017cy\u0142 starogreckie s\u0142owo \u201egeronton\u201d (=starzec). Autor wykazuje wady i zalety wieku starszego w por\u00f3wnaniu z m\u0142odo\u015bci\u0105 i wiekiem dojrza\u0142ym.<\/em><\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

[20]<\/em><\/a> Tam\u017ce, s. 176.<\/em><\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

[21]<\/em><\/a> Piastowanie wysokich stanowisk w \u015bredniowieczu spotyka\u0142o ludzi aktywnych w okresie prze\u017cywania swojej staro\u015bci. Nale\u017cy podkre\u015bli\u0107, \u017ce dotyczy to tylko okre\u015blonych grup spo\u0142ecznych – g\u0142\u00f3wnie arystokracji, bogatego rycerstwa, dostojnik\u00f3w ko\u015bcielnych. Pozycja \u015bredniowiecznego ch\u0142opa by\u0142a bardzo niska – by\u0142 on przywi\u0105zany do ziemi i nie m\u00f3g\u0142 w odpowiednim momencie wycofa\u0107 si\u0119 z pracy na roli.<\/em><\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

[22]<\/em><\/a> Krytyka starc\u00f3w w p\u00f3\u017anym \u015bredniowieczu odzwierciedlona jest mi\u0119dzy innymi w poezji XV w., kt\u00f3rej tematem by\u0142a s\u0142abo\u015b\u0107, brzydota i niedola os\u00f3b starych. <\/em>(G. Minois, op. cit. s. 250).<\/em><\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

[23]<\/em><\/a> Powstaj\u0105ce w \u015bredniowieczu w Europie Zachodniej (Francja, Rzym, Czechy) szpitale by\u0142y pierwowzorem dla powstaj\u0105cych szpitali na ziemiach piastowskich. W 1152 r. powsta\u0142 szpital dla ubogich w J\u0119drzejowie, prowadzony przez zakon cysters\u00f3w, w 1222 r. szpital \u015bw. Ducha w Sandomierzu, a w 1260 r. leprozorium \u015bw. \u0141azarza we Wroc\u0142awiu. W 1419 r. kr\u00f3l W\u0142adys\u0142aw Jagie\u0142\u0142o ufundowa\u0142 du\u017cy szpital w Lublinie (40 miejsc), kt\u00f3ry funkcjonowa\u0142 do 1800 r. W 1425 r. ksi\u0105\u017c\u0119 mazowiecki Jan przeznaczy\u0142 szpital \u015bw. Ducha w Warszawie dla ludzi ubogich, kt\u00f3rych \u201ePan B\u00f3g r\u00f3\u017cnymi natury cierpieniami i kalectwem wieku podesz\u0142ego nawiedzi\u0142\u201d. W latach 1441 \u2013 1452 za\u0142o\u017cono wiele szpitali w Krakowie, Warszawie, Lwowie, Poznaniu, \u015awiebodzinie. (L. Jab\u0142o\u0144ski, J. Wysoki\u0144ska \u2013 Miszczuk, op. cit., s. 13).<\/em><\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

[24]<\/em><\/a> W XVI w. cz\u0142owiek stary nie mia\u0142 wst\u0119pu do \u015brodowisk dworzan, w kt\u00f3rym panowa\u0142 idea\u0142 pi\u0119knego i silnego m\u0142odzie\u0144ca. <\/em><\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

[25]<\/em><\/a> Erazm z Rotterdamu, Pochwa\u0142a g\u0142upoty, t\u0142um. E. J\u0119drkiewicz, Wroc\u0142aw 1953, ss. 26 \u2013 27.<\/em><\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

[26]<\/em><\/a> W 1522 r. w Polsce Maciej Karpiga z Miechowa (Miechowita 1457 – 1523) wyda\u0142 w Krakowie prac\u0119 pt. \u201eConservatio sanitatis\u201d (\u201eUtrzymywanie zdrowia\u201d), w kt\u00f3rej wspomina o znaczeniu szanowania zdrowia dla \u201edobrej staro\u015bci\u201d.<\/em><\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

[27]<\/em><\/a> G. Minois, op. cit., s. 156.<\/em><\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

[28]<\/em><\/a> Tam\u017ce, s. 313.<\/em><\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

[29]<\/em><\/a> J. P. Bois, Historia staro\u015bci. Od Montaigne`a do pierwszych emerytur, t\u0142um I. Wyrzykowska, Wydawnictwo Marabut, t. II, Warszawa 1995, s. 56.<\/em><\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

[30]<\/em><\/a> W Niderlandach za czas\u00f3w Karola V w wielu miastach powstawa\u0142y miejskie s\u0142u\u017cby pomocy spo\u0142ecznej, kt\u00f3re by\u0142y utrzymywane przez wsp\u00f3lnoty. Ofiarodawcy nie chcieli patrze\u0107 na wci\u0105\u017c rozszerzaj\u0105c\u0105 si\u0119 n\u0119dz\u0119. W 1601 r. w Anglii powsta\u0142 system dobroczynno\u015bci organizowany przez pa\u0144stwo, kt\u00f3ry opiera\u0142 si\u0119 na Ustawie o Ubogich (Poor Law). We Francji za panowania Henryka VIII po likwidacji klasztor\u00f3w, parafie na podstawie ustawy z 1535 r. by\u0142y zobligowane do prowadzenia rejestru ludzi starych, ubogich i niezdolnych do pracy. Poborcy mieli za zadanie wyznacza\u0107 podatki na rzecz ubogich, op\u0142acane przez parafian, posiadaj\u0105cych maj\u0105tek. Ustawa ta okre\u015bla\u0142a prawo pracy dla n\u0119dzarzy fizycznie sprawnych, natomiast niedo\u0142\u0119\u017cni mieli otrzyma\u0107 opiek\u0119 w parafii\u00a0 (J. P. Bois, op. cit., ss. 89 \u2013 92).<\/em><\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

[31]<\/em><\/a> W 1775 r. Sejm polski powo\u0142a\u0142 tzw. Konstytucj\u0119 Szpitaln\u0105, kt\u00f3ra zawiera\u0142a zasady kierowania przez administracj\u0119 pa\u0144stwow\u0105 istniej\u0105cymi szpitalami. Zasady te wprowadzono w \u017cycie dopiero po wojnach napoleo\u0144skich, tj. po 1815 r. (por. B. Seyda, Dzieje\u00a0 medycyny w zarysie, Warszawa 1973).<\/em><\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

[32]<\/em><\/a> W XIX w. wydano wiele podr\u0119cznik\u00f3w na temat chor\u00f3b staro\u015bci (pierwszy podr\u0119cznik z tej dziedziny zosta\u0142 wydany w carskiej Rosji w drugiej po\u0142owie XIX w. przez nadwornego lekarza carskiego w Petersburgu. Zacz\u0119to prowadzi\u0107 badania w przytu\u0142kach dla starc\u00f3w i w szpitalach dla przewlekle chorych. Ukaza\u0142y si\u0119 liczne prace medyczne i socjologiczne.<\/em><\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

[33]<\/em><\/a> J. P. Bois, op. cit., s.263.<\/em><\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

[34]<\/em><\/a> T. Zeladin, Historie des passions francaises, Oxford 1977, w: <\/em>J. P. Bois, op. cit., s. 293.<\/em><\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

[35]<\/em><\/a> J. P. Bois, op. cit., s. 302.<\/em><\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

[36]<\/em><\/a> W 1800 r. Przet\u0142umaczono na j\u0119zyk polski i wydano dzie\u0142o lekarza niemieckiego Christopha Wilhelma Hufenlanda (1762 \u2013 1836)\u00a0 pt. \u201eMakrobiotyka, czyli sztuka przed\u0142u\u017cania \u017cycia ludzkiego\u201d, w kt\u00f3rym omawiane s\u0105 problemy gerontologiczne. W 1806 r. polski lekarz J\u00f3zef Lipecki (1757 \u2013 1810) przedstawi\u0142 w Warszawie pierwsz\u0105 polsk\u0105 prac\u0119 gerontologiczn\u0105 pt. \u201eO utrzymaniu zdrowia starszych ludzi\u201d.<\/em><\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

[37]<\/em><\/a> Przeci\u0119tna d\u0142ugo\u015b\u0107 \u017cycia ludzkiego, wynosz\u0105ca w staro\u017cytno\u015bci i w \u015bredniowieczu dwadzie\u015bcia kilka lat, zacz\u0119\u0142a si\u0119 wyd\u0142u\u017ca\u0107 do powy\u017cej 30 lat w pierwszej po\u0142owie XIX w. na skutek znacznego post\u0119pu medycyny i higieny, a w ko\u0144cu XIX w. wzros\u0142a do oko\u0142o 40 lat. Obecnie \u015brednia d\u0142ugo\u015b\u0107 \u017cycia cz\u0142owieka wynosi przeci\u0119tnie 70 \u2013 72 lata, dla m\u0119\u017cczyzn 68 \u2013 69, dla kobiet 74 \u2013 76. kobiety \u017cyj\u0105 przeci\u0119tnie o 6 \u2013 7 lat d\u0142u\u017cej ni\u017c m\u0119\u017cczy\u017ani. (L. Jab\u0142o\u0144ski, J. Wysoki\u0144ska-Miszczuk, op. cit., s. 15).<\/em><\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

[38]<\/em><\/a> Dzi\u0119ki szczeg\u00f3\u0142owej statystyce medycznej w Wielkiej Brytanii, prowadzonej od 1830 r. zachowa\u0142y si\u0119 dane na temat d\u0142ugo\u015bci \u017cycia ludzi w tym kraju. W 1880 r. do 40 roku \u017cycia do\u017cywa\u0142o tylko 50% mieszka\u0144c\u00f3w, a w 1980 r. \u2013 97%; do 70 roku \u017cycia do\u017cywa\u0142o 25% mieszka\u0144c\u00f3w, a w 1980 r. \u2013 70%. Natomiast w Polsce w 1931 r. do 40 r. \u017cycia do\u017cywa\u0142o 43% mieszka\u0144c\u00f3w, a obecnie 91%; do 70 roku \u017cycia do\u017cywa\u0142o 19% mieszka\u0144c\u00f3w, obecnie 67%. Wskutek tak szybkiego wyd\u0142u\u017cania si\u0119 ludzkiego \u017cycia znaczenia nabiera rozw\u00f3j takich nauk jak gerontologia, geriatria czy bioetyka.<\/em><\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

[39]<\/a> J. P. Bois, op. cit., s. 307.<\/em><\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

[40]<\/a> J. Kracik, op. cit.<\/em><\/span><\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Staro\u015b\u0107 jest naturalnym zjawiskiem, zwi\u0105zanym z up\u0142ywem czasu i stopniowym obumieraniem kom\u00f3rek organicznych. Dotyczy ona ca\u0142ego \u015bwiata przyrody, w tym<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"colormag_page_layout":"default_layout","footnotes":""},"categories":[143],"tags":[],"class_list":["post-893","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-inne"],"yoast_head":"\nPozycja ludzi starych na przestrzeni dziej\u00f3w - SI\u0118 MY\u015aLI<\/title>\n<meta name=\"robots\" content=\"index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1\" \/>\n<link rel=\"canonical\" href=\"https:\/\/siemysli-ke.info\/en\/pozycja-ludzi-starych-na-przestrzeni-dziejow\/\" \/>\n<meta property=\"og:locale\" content=\"en_US\" \/>\n<meta property=\"og:type\" content=\"article\" \/>\n<meta property=\"og:title\" content=\"Pozycja ludzi starych na przestrzeni dziej\u00f3w - SI\u0118 MY\u015aLI\" \/>\n<meta property=\"og:description\" content=\"Staro\u015b\u0107 jest naturalnym zjawiskiem, zwi\u0105zanym z up\u0142ywem czasu i stopniowym obumieraniem kom\u00f3rek organicznych. Dotyczy ona ca\u0142ego \u015bwiata przyrody, w tym\" \/>\n<meta property=\"og:url\" content=\"https:\/\/siemysli-ke.info\/en\/pozycja-ludzi-starych-na-przestrzeni-dziejow\/\" \/>\n<meta property=\"og:site_name\" content=\"SI\u0118 MY\u015aLI\" \/>\n<meta property=\"article:published_time\" content=\"2011-11-26T23:48:25+00:00\" \/>\n<meta property=\"article:modified_time\" content=\"2013-11-02T20:00:53+00:00\" \/>\n<meta name=\"author\" content=\"admin\" \/>\n<meta name=\"twitter:label1\" content=\"Written by\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data1\" content=\"admin\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:label2\" content=\"Est. reading time\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data2\" content=\"25 minutes\" \/>\n<script type=\"application\/ld+json\" class=\"yoast-schema-graph\">{\"@context\":\"https:\/\/schema.org\",\"@graph\":[{\"@type\":\"Article\",\"@id\":\"https:\/\/siemysli-ke.info\/en\/pozycja-ludzi-starych-na-przestrzeni-dziejow\/#article\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\/\/siemysli-ke.info\/en\/pozycja-ludzi-starych-na-przestrzeni-dziejow\/\"},\"author\":{\"name\":\"admin\",\"@id\":\"https:\/\/siemysli-ke.info\/#\/schema\/person\/048295918d7858e90e57d1a2c2b5da74\"},\"headline\":\"Pozycja ludzi starych na przestrzeni dziej\u00f3w\",\"datePublished\":\"2011-11-26T23:48:25+00:00\",\"dateModified\":\"2013-11-02T20:00:53+00:00\",\"mainEntityOfPage\":{\"@id\":\"https:\/\/siemysli-ke.info\/en\/pozycja-ludzi-starych-na-przestrzeni-dziejow\/\"},\"wordCount\":5042,\"commentCount\":0,\"publisher\":{\"@id\":\"https:\/\/siemysli-ke.info\/#organization\"},\"articleSection\":[\"Inne\"],\"inLanguage\":\"en-US\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"CommentAction\",\"name\":\"Comment\",\"target\":[\"https:\/\/siemysli-ke.info\/en\/pozycja-ludzi-starych-na-przestrzeni-dziejow\/#respond\"]}]},{\"@type\":\"WebPage\",\"@id\":\"https:\/\/siemysli-ke.info\/en\/pozycja-ludzi-starych-na-przestrzeni-dziejow\/\",\"url\":\"https:\/\/siemysli-ke.info\/en\/pozycja-ludzi-starych-na-przestrzeni-dziejow\/\",\"name\":\"Pozycja ludzi starych na przestrzeni dziej\u00f3w - SI\u0118 MY\u015aLI\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\/\/siemysli-ke.info\/en\/#website\"},\"datePublished\":\"2011-11-26T23:48:25+00:00\",\"dateModified\":\"2013-11-02T20:00:53+00:00\",\"breadcrumb\":{\"@id\":\"https:\/\/siemysli-ke.info\/en\/pozycja-ludzi-starych-na-przestrzeni-dziejow\/#breadcrumb\"},\"inLanguage\":\"en-US\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"ReadAction\",\"target\":[[\"https:\/\/siemysli-ke.info\/en\/pozycja-ludzi-starych-na-przestrzeni-dziejow\/\"]]}]},{\"@type\":\"BreadcrumbList\",\"@id\":\"https:\/\/siemysli-ke.info\/en\/pozycja-ludzi-starych-na-przestrzeni-dziejow\/#breadcrumb\",\"itemListElement\":[{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":1,\"name\":\"Home\",\"item\":\"https:\/\/siemysli-ke.info\/en\/\"},{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":2,\"name\":\"Pozycja ludzi starych na przestrzeni dziej\u00f3w\"}]},{\"@type\":\"WebSite\",\"@id\":\"https:\/\/siemysli-ke.info\/en\/#website\",\"url\":\"https:\/\/siemysli-ke.info\/en\/\",\"name\":\"SI\u0118 MY\u015aLI\",\"description\":\"\",\"publisher\":{\"@id\":\"https:\/\/siemysli-ke.info\/en\/#organization\"},\"potentialAction\":[{\"@type\":\"SearchAction\",\"target\":{\"@type\":\"EntryPoint\",\"urlTemplate\":\"https:\/\/siemysli-ke.info\/en\/?s={search_term_string}\"},\"query-input\":{\"@type\":\"PropertyValueSpecification\",\"valueRequired\":true,\"valueName\":\"search_term_string\"}}],\"inLanguage\":\"en-US\"},{\"@type\":\"Organization\",\"@id\":\"https:\/\/siemysli-ke.info\/en\/#organization\",\"name\":\"SI\u0118 MY\u015aLI\",\"url\":\"https:\/\/siemysli-ke.info\/en\/\",\"logo\":{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"en-US\",\"@id\":\"https:\/\/siemysli-ke.info\/en\/#\/schema\/logo\/image\/\",\"url\":\"https:\/\/siemysli-ke.info\/wp-content\/uploads\/2025\/05\/99.png\",\"contentUrl\":\"https:\/\/siemysli-ke.info\/wp-content\/uploads\/2025\/05\/99.png\",\"width\":270,\"height\":204,\"caption\":\"SI\u0118 MY\u015aLI\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\/\/siemysli-ke.info\/en\/#\/schema\/logo\/image\/\"}},{\"@type\":\"Person\",\"@id\":\"https:\/\/siemysli-ke.info\/#\/schema\/person\/048295918d7858e90e57d1a2c2b5da74\",\"name\":\"admin\",\"image\":{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"en-US\",\"@id\":\"https:\/\/siemysli-ke.info\/en\/#\/schema\/person\/image\/\",\"url\":\"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/9acf729117e1cff813c07ba085b25a76702049ffb5efe3425388cd1a019577de?s=96&d=mm&r=g\",\"contentUrl\":\"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/9acf729117e1cff813c07ba085b25a76702049ffb5efe3425388cd1a019577de?s=96&d=mm&r=g\",\"caption\":\"admin\"},\"url\":\"https:\/\/siemysli-ke.info\/en\/author\/admin\/\"}]}<\/script>\n<!-- \/ Yoast SEO plugin. -->","yoast_head_json":{"title":"Pozycja ludzi starych na przestrzeni dziej\u00f3w - SI\u0118 MY\u015aLI","robots":{"index":"index","follow":"follow","max-snippet":"max-snippet:-1","max-image-preview":"max-image-preview:large","max-video-preview":"max-video-preview:-1"},"canonical":"https:\/\/siemysli-ke.info\/en\/pozycja-ludzi-starych-na-przestrzeni-dziejow\/","og_locale":"en_US","og_type":"article","og_title":"Pozycja ludzi starych na przestrzeni dziej\u00f3w - SI\u0118 MY\u015aLI","og_description":"Staro\u015b\u0107 jest naturalnym zjawiskiem, zwi\u0105zanym z up\u0142ywem czasu i stopniowym obumieraniem kom\u00f3rek organicznych. Dotyczy ona ca\u0142ego \u015bwiata przyrody, w tym","og_url":"https:\/\/siemysli-ke.info\/en\/pozycja-ludzi-starych-na-przestrzeni-dziejow\/","og_site_name":"SI\u0118 MY\u015aLI","article_published_time":"2011-11-26T23:48:25+00:00","article_modified_time":"2013-11-02T20:00:53+00:00","author":"admin","twitter_misc":{"Written by":"admin","Est. reading time":"25 minutes"},"schema":{"@context":"https:\/\/schema.org","@graph":[{"@type":"Article","@id":"https:\/\/siemysli-ke.info\/en\/pozycja-ludzi-starych-na-przestrzeni-dziejow\/#article","isPartOf":{"@id":"https:\/\/siemysli-ke.info\/en\/pozycja-ludzi-starych-na-przestrzeni-dziejow\/"},"author":{"name":"admin","@id":"https:\/\/siemysli-ke.info\/#\/schema\/person\/048295918d7858e90e57d1a2c2b5da74"},"headline":"Pozycja ludzi starych na przestrzeni dziej\u00f3w","datePublished":"2011-11-26T23:48:25+00:00","dateModified":"2013-11-02T20:00:53+00:00","mainEntityOfPage":{"@id":"https:\/\/siemysli-ke.info\/en\/pozycja-ludzi-starych-na-przestrzeni-dziejow\/"},"wordCount":5042,"commentCount":0,"publisher":{"@id":"https:\/\/siemysli-ke.info\/#organization"},"articleSection":["Inne"],"inLanguage":"en-US","potentialAction":[{"@type":"CommentAction","name":"Comment","target":["https:\/\/siemysli-ke.info\/en\/pozycja-ludzi-starych-na-przestrzeni-dziejow\/#respond"]}]},{"@type":"WebPage","@id":"https:\/\/siemysli-ke.info\/en\/pozycja-ludzi-starych-na-przestrzeni-dziejow\/","url":"https:\/\/siemysli-ke.info\/en\/pozycja-ludzi-starych-na-przestrzeni-dziejow\/","name":"Pozycja ludzi starych na przestrzeni dziej\u00f3w - SI\u0118 MY\u015aLI","isPartOf":{"@id":"https:\/\/siemysli-ke.info\/en\/#website"},"datePublished":"2011-11-26T23:48:25+00:00","dateModified":"2013-11-02T20:00:53+00:00","breadcrumb":{"@id":"https:\/\/siemysli-ke.info\/en\/pozycja-ludzi-starych-na-przestrzeni-dziejow\/#breadcrumb"},"inLanguage":"en-US","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":[["https:\/\/siemysli-ke.info\/en\/pozycja-ludzi-starych-na-przestrzeni-dziejow\/"]]}]},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https:\/\/siemysli-ke.info\/en\/pozycja-ludzi-starych-na-przestrzeni-dziejow\/#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Home","item":"https:\/\/siemysli-ke.info\/en\/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"Pozycja ludzi starych na przestrzeni dziej\u00f3w"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https:\/\/siemysli-ke.info\/en\/#website","url":"https:\/\/siemysli-ke.info\/en\/","name":"SI\u0118 MY\u015aLI","description":"","publisher":{"@id":"https:\/\/siemysli-ke.info\/en\/#organization"},"potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https:\/\/siemysli-ke.info\/en\/?s={search_term_string}"},"query-input":{"@type":"PropertyValueSpecification","valueRequired":true,"valueName":"search_term_string"}}],"inLanguage":"en-US"},{"@type":"Organization","@id":"https:\/\/siemysli-ke.info\/en\/#organization","name":"SI\u0118 MY\u015aLI","url":"https:\/\/siemysli-ke.info\/en\/","logo":{"@type":"ImageObject","inLanguage":"en-US","@id":"https:\/\/siemysli-ke.info\/en\/#\/schema\/logo\/image\/","url":"https:\/\/siemysli-ke.info\/wp-content\/uploads\/2025\/05\/99.png","contentUrl":"https:\/\/siemysli-ke.info\/wp-content\/uploads\/2025\/05\/99.png","width":270,"height":204,"caption":"SI\u0118 MY\u015aLI"},"image":{"@id":"https:\/\/siemysli-ke.info\/en\/#\/schema\/logo\/image\/"}},{"@type":"Person","@id":"https:\/\/siemysli-ke.info\/#\/schema\/person\/048295918d7858e90e57d1a2c2b5da74","name":"admin","image":{"@type":"ImageObject","inLanguage":"en-US","@id":"https:\/\/siemysli-ke.info\/en\/#\/schema\/person\/image\/","url":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/9acf729117e1cff813c07ba085b25a76702049ffb5efe3425388cd1a019577de?s=96&d=mm&r=g","contentUrl":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/9acf729117e1cff813c07ba085b25a76702049ffb5efe3425388cd1a019577de?s=96&d=mm&r=g","caption":"admin"},"url":"https:\/\/siemysli-ke.info\/en\/author\/admin\/"}]}},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/siemysli-ke.info\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/893","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/siemysli-ke.info\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/siemysli-ke.info\/en\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/siemysli-ke.info\/en\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/siemysli-ke.info\/en\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=893"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/siemysli-ke.info\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/893\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/siemysli-ke.info\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=893"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/siemysli-ke.info\/en\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=893"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/siemysli-ke.info\/en\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=893"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}