{"id":8812,"date":"2013-01-17T18:32:08","date_gmt":"2013-01-17T18:32:08","guid":{"rendered":"http:\/\/www.bezjarzmowie.info.ke\/test\/?p=8812"},"modified":"2013-11-02T20:54:21","modified_gmt":"2013-11-02T19:54:21","slug":"kabala-mit-stworzenia-a-scenografia-w-filmie-golem-paula-wegenera","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/siemysli-ke.info\/en\/kabala-mit-stworzenia-a-scenografia-w-filmie-golem-paula-wegenera\/","title":{"rendered":"KABA\u0141A, MIT STWORZENIA A SCENOGRAFIA W FILMIE \u201eGOLEM\u201d PAULA WEGENERA"},"content":{"rendered":"

\"\"<\/a><\/em><\/p>\n

<\/em>\u00a0<\/p>\n

<\/em>\u00a0<\/p>\n

<\/em>\u00a0<\/p>\n

<\/em>\u00a0<\/p>\n

<\/em>\u00a0<\/p>\n

<\/em>\u00a0<\/p>\n

<\/em>\u00a0<\/p>\n

<\/em>\u00a0<\/p>\n

<\/em>\u00a0<\/p>\n

<\/em>\u00a0<\/p>\n

Rabbi Berachia rzek\u0142: Kiedy B\u00f3g chcia\u0142 stworzy\u0107 \u015bwiat,<\/em><\/p>\n

\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 \u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 rozpocz\u0105\u0142 swe dzie\u0142o w\u0142a\u015bnie od cz\u0142owieka<\/em><\/p>\n

\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 \u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 i uczyni\u0142 z niego golema. Gdy przyst\u0105pi\u0142 potem<\/em><\/p>\n

\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 \u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 do wrzucenia w niego duszy, powiedzia\u0142:<\/em><\/p>\n

\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 \u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 Je\u015bli postawi\u0119 go teraz, b\u0119d\u0105 m\u00f3wi\u0107,<\/em><\/p>\n

\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 \u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 \u017ce towarzyszy\u0142 mi w dziele stworzenia<\/em><\/p>\n

\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 \u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 wi\u0119c pozostawi\u0119 go jako golema,<\/em><\/p>\n

\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 \u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 dop\u00f3ki wszystkiego nie stworz\u0119.<\/em><\/p>\n

\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 \u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 Kiedy ju\u017c stworzy\u0142 wszystko, anio\u0142owie rzekli do niego:<\/em><\/p>\n

\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 \u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 Czy\u017c nie uczynisz cz\u0142owieka, o kt\u00f3rym m\u00f3wi\u0142e\u015b?<\/em><\/p>\n

\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 \u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 Odpowiedzia\u0142: Dawno go zrobi\u0142em,<\/em><\/p>\n

\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 \u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 brakuje tylko wrzucenia w niego duszy.<\/em><\/p>\n

\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 \u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 I wtedy wrzuci\u0142 w niego dusz\u0119 i postawi\u0142 go,<\/em><\/p>\n

\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 \u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 i skupi\u0142 w nim ca\u0142y \u015bwiat.<\/em><\/p>\n

(midrasz\u00a0 Jalkut Szin\u2019oni<\/em> do ksi\u0119gi Rdz.,34; ze zbioru midraszy Abkir<\/em>)1<\/sup><\/p>\n

\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0<\/p>\n

\u201eTo film pe\u0142en si\u0142y, by\u0107 mo\u017ce m\u00f3j najlepszy\u201d \u2013 tak w wywiadzie z 1920 roku udzielonym berli\u0144skiej gazecie \u201eFilm-Kurier\u201d powiedzia\u0142 o \u201eGolemie\u201d niemiecki re\u017cyser, scenarzysta i aktor Paul Wegener.2<\/sup> Wyj\u0105tkowo\u015b\u0107 tego dzie\u0142a zar\u00f3wno w kontek\u015bcie historii filmu niemego, jak i architektury europejskiej dostrzegli ju\u017c wsp\u00f3\u0142cze\u015bni mu krytycy.<\/span><\/p>\n

<\/span>Wegener szybko zrozumia\u0142, i\u017c pierwsza forma w\u0105sko poj\u0119tego ekspresjonizmu w kinie niemieckim, przej\u0119ta bezpo\u015brednio z teatru i malarstwa i nazwana \u201ekaligaryzmem\u201d – od tytu\u0142u filmu \u201eGabinet Doktora Caligari\u201d – okaza\u0142a si\u0119 bez przysz\u0142o\u015bci. Daleko posuni\u0119ta deformacja scenerii \u201eusprawiedliwiaj\u0105ca\u201d powielane tematy zaburze\u0144 umys\u0142owych w wi\u0119kszo\u015bci film\u00f3w przynios\u0142a jedynie efekt niezamierzonej groteskowo\u015bci.\u201d3<\/sup> \u201eGabinet Doktora Caligari\u201d – dzie\u0142o o wyj\u0105tkowej estetyce, nie reprezentuje bynajmniej ekspresjonizmu filmowego, lecz przeniesiony na ekran ekspresjonizm malarski. Jak s\u0142usznie zauwa\u017cy\u0142 francuski krytyk Jean Mitry, przypomina on wi\u0119zienie. Uniemo\u017cliwia bowiem \u201euchwycenie istoty rzeczy\u201d, gdy\u017c \u201efilm jest sztuk\u0105 konkretu mocno osadzon\u0105 w zale\u017cno\u015bciach czasowo-przestrzennych, zatem powr\u00f3t do struktur plastycznych i architektonicznych okaza\u0142 si\u0119 zabiegiem niezb\u0119dnym, aby film by\u0142 filmem, a nie jedn\u0105 z form malarstwa\u201d.4<\/sup>\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0<\/span><\/p>\n

W tym samym czasie powstawa\u0142y filmy, kt\u00f3re wywar\u0142y ogromny wp\u0142yw na kinematografi\u0119 niemieck\u0105. Inspiracji dostarczy\u0142o przede wszystkim kino szwedzkie. Za zapowied\u017a niemieckiego ekspresjonizmu mo\u017cna uzna\u0107 \u201eSkarb pana Arne\u201d Mauritza Stillera i \u201eKto os\u0105dza?\u201d Victora Sjostroma. Jak zauwa\u017cy\u0142 Mitry \u201ePoszukuj\u0105c w przyrodzie znak\u00f3w symbolicznej ekspresji i czyni\u0105c krajobraz g\u0142\u00f3wnym bohaterem dramatu, Stiller i Sjostrom tworzyli obrazy bardziej ekspresyjne, ni\u017c ekspresjonistyczne\u201d.5<\/sup> Niemieccy filmowcy znale\u017ali inspiracj\u0119 w romantyzmie filmowym, niekiedy transponuj\u0105c tematy ekspresjonizmu literackiego i malarskiego. Wzoruj\u0105c si\u0119 na skandynawskiej szkole filmowej \u201estworzyli \u015bwiat wyimaginowany, odnajduj\u0105c tu ekspresj\u0119 bardziej dostosowan\u0105 do warunk\u00f3w przestrzennych filmu. (…) Tworzenie fantastycznych, z pozoru realnych obraz\u00f3w umo\u017cliwi\u0142o r\u00f3wnie\u017c nadawanie po\u017c\u0105danych znacze\u0144 i stylizacj\u0119 bez si\u0119gania po deformacj\u0119. Przede wszystkim pozwoli\u0142o jednak na wydobycie przestrzennej gry bry\u0142, a nie jak dot\u0105d wy\u0142\u0105cznie p\u0142aszczyzn i linii w dekoracji namalowanej na p\u0142\u00f3tnie.\u201d 6<\/sup><\/span><\/p>\n

\u00a0Pod wzgl\u0119dem wizualnym zar\u00f3wno filmy skandynawskie, jak i niemieckie wi\u0119cej zawdzi\u0119czaj\u0105 Casparowi Davidowi Friedrichowi i Gustavowi Dore, ni\u017c Noldemu i Kokoschce. \u015alady tych poszukiwa\u0144 odnajdziemy te\u017c w interesuj\u0105cym mnie filmie \u201eGolem – wie er in die Welt kam\u201d (\u201eGolem – w jaki spos\u00f3b przyszed\u0142 na \u015bwiat\u201d), do kt\u00f3rego dekoracje zaprojektowa\u0142 Hans Poelzig. Jego premiera odby\u0142a si\u0119 29.X.1920 roku w kinie ZOO<\/em> w UFA-Palast w Berlinie. Paul Wegener (1874-1949), kt\u00f3ry odcisn\u0105\u0142 niebagatelny wp\u0142yw na warstwie wizualnej \u201eGolema\u201d, zacz\u0105\u0142 od gry w teatrze. Obok Alexandra Moissi, Alberta Bassermana, Wernera Kraussa i Schildkranta przez dziesi\u0119\u0107 lat by\u0142 jednym z g\u0142\u00f3wnych aktor\u00f3w zespo\u0142u Deutsches Theater w Berlinie kierowanego przez Maxa Reinhardta. W 1913 roku debiutuje w filmie. Jako re\u017cyser, aktor oraz krytyk i teoretyk wyznaczy\u0142 on nowy etap w rozwoju kina niemieckiego. Czerpi\u0105c z do\u015bwiadcze\u0144 kina du\u0144skiego, by\u0142 jednym z wybitnych prekursor\u00f3w ekspresjonizmu dalekiego od kaligaryzmu. Po swym debiucie w filmie \u201eDer Verf\u00fchrte\u201d (re\u017c. Max Obel), zagra\u0142 w \u201eStudencie z Pragi\u201d (\u201eDer Student von Prag\u201d, 1913) w re\u017cyserii Stellana Rye, kt\u00f3ry odtworzy\u0142 pe\u0142n\u0105 niepokoju atmosfer\u0119 niemieckich, romantycznych opowie\u015bci fantastycznych. Du\u0144ski re\u017cyser zmierzy\u0142 si\u0119 w nim z niezwykle popularnym w \u00f3wczesnej literaturze i teatrze w\u0105tkiem sobowt\u00f3ra i rozdwojonej osobowo\u015bci. Scenariusz napisany przez Hansa Ewersa wyra\u017anie zainspirowa\u0142y opowie\u015b\u0107 \u201eNoc sylwestrowa\u201d E. T. A. Hoffmanna, a tak\u017ce nowela \u201ePeter Schlemilh\u201d Chamiso. Jej bohater podr\u00f3\u017cuje wesp\u00f3\u0142 z Erasmusem Spikherem \u2013 \u201ecz\u0142owiekiem, kt\u00f3ry utraci\u0142 swe odbicie w lustrze\u201d. Stellan Rye kr\u0119ci\u0142 \u201eStudenta z Pragi\u201d w w\u0105skich, praskich uliczkach i na starym mie\u015bcie, z kt\u00f3rego wida\u0107 naje\u017con\u0105 sterczynami wie\u017c\u0119 katedry. Operator Guido Seeber sfilmowa\u0142 autentyczne wn\u0119trza pa\u0142acu Lobkowitz\u00f3w. Odtworzone potem w atelier dekoratora Kurta Richtera zdominowa\u0142 przyt\u0142aczaj\u0105cy nastr\u00f3j: \u201ePusty pok\u00f3j biednego studenta Scapinellego, przeistoczonego w bogacza, to gabinet pracy wype\u0142niony niepokoj\u0105cym klimatem nostalgii. Projekt scenograficzny przewidywa\u0142 u\u017cycie \u015bwiate\u0142. Wsz\u0119dzie tutaj snuj\u0105 si\u0119 cienie, a po zmierzchu pe\u0142zaj\u0105 p\u0142omyki \u015bwiec.\u201d7<\/sup> Wegener przypomni sobie je, gdy b\u0119dzie realizowa\u0107, tym razem ju\u017c w studio, drug\u0105 wersj\u0119 \u201eGolema\u201d. Zafascynowany nieograniczonymi mo\u017cliwo\u015bciami kina, zawsze poszukiwa\u0142 niesamowito\u015bci. Nastr\u00f3j mistycznej fantastyki odtworzy\u0142 w filmach \u201eGolem\u201d (wersja z 1914 i 1920 roku), \u201eDer Rattenfanger von Hameln\u201d (\u201eSzczuro\u0142ap z Hameln\u201d, 1916) oraz \u201eDer Verlorene Schatten\u201d (\u201eCz\u0142owiek, kt\u00f3ry sprzeda\u0142 sw\u00f3j cie\u0144\u201d, 1920) zrealizowanym na podstawie \u201ePrzedziwnej historii Schlemihla\u201d. By\u0142 w nich zar\u00f3wno re\u017cyserem, jak i aktorem. Po obejrzeniu \u201eStudenta z Pragi\u201d Wegener zrozumia\u0142, \u017ce \u201ekino mo\u017ce sta\u0107 si\u0119 doskona\u0142ym medium w obrazowaniu dr\u0119cz\u0105cych niepokoj\u00f3w\u201d. Mo\u017ce znakomicie odda\u0107 klimat nierzeczywistych wizji, b\u0119d\u0105cych mieszanin\u0105 realizmu i fantastyki.W swych filmach postanowi\u0142 wykorzysta\u0107 kanoniczne \u015brodki wczesnych thriller\u00f3w niemieckich. Graj\u0105c od wielu lat w zespole Maxa Reinhardta, ca\u0142kowicie pozna\u0142 d\u0105\u017cenia nowoczesnego teatru. Wiedzia\u0142 te\u017c, i\u017c w \u0142atwiejszym zmienianiu punkt\u00f3w widzenia, dzieleniu ekranu i nak\u0142adaniu obraz\u00f3w jeden na drugi mo\u017cliwo\u015bci kina i kamery s\u0105 daleko szersze. \u201e<Student z Pragi>, w kt\u00f3rym dochodzi do osobliwego pomieszania naturalno\u015bci ze sztuczno\u015bci\u0105, rzeczywisto\u015bci z dekoracjami – zainteresowa\u0142 mnie ogromnie. Obrazy przeniesione na ekran b\u0119d\u0105cy nierealn\u0105 i niesko\u0144czon\u0105 g\u0142\u0119bi\u0105, wymykaj\u0105 si\u0119 dzia\u0142aniu czasu, kt\u00f3ry jest najwa\u017cniejszym wymiarem sceny teatralnej\u201d \u2013 powiedzia\u0142 Wegener.8 <\/sup>Kiedy w 1913 roku zobaczy\u0142 komiczne zdj\u0119cia, ukazuj\u0105ce osobnika, kt\u00f3ry gra w karty sam ze sob\u0105, zrozumia\u0142, \u017ce film lepiej ni\u017c inne sztuki mo\u017ce odda\u0107 \u015bwiat fantastyki E. T. A. Hoffmanna i temat owego s\u0142ynnego \u201esobowt\u00f3ra\u201d. Jego zdaniem tajemnicze wizje, kt\u00f3re zdominowa\u0142y fantastyczne opowie\u015bci i romanse niemieckie z pierwszej dekady XX wieku odda znacznie skuteczniej obraz uchwycony przez oko kamery, ni\u017c stosowana w teatrze narracja literacka. \u201eNale\u017cy wyzwoli\u0107 si\u0119 z zale\u017cno\u015bci od teatru lub powie\u015bci i tworzy\u0107 wy\u0142\u0105cznie \u015brodkami dost\u0119pnymi wy\u0142\u0105cznie kinu, za pomoc\u0105 samego obrazu \u2013 powiedzia\u0142 Wegener w swym odczycie <Artystyczne mo\u017cliwo\u015bci kina> wyg\u0142oszonym 24. kwietnia 1916 roku. To w\u0142a\u015bnie kamera powinna sta\u0107 si\u0119 prawdziwym poet\u0105. Widz mo\u017ce w kinie nieustannie zmienia\u0107 punkt widzenia. Niezliczone chwyty techniczne, zast\u0119puj\u0105ce aktora na ekranie podzielonym na dwie cz\u0119\u015bci, nak\u0142adaj\u0105ce si\u0119 na siebie obrazy – jednym s\u0142owem technika i forma nadaj\u0105 tre\u015bci jej w\u0142a\u015bciwy sens\u201d.9<\/sup><\/span><\/p>\n

W swych filmach histori\u0119 Golema Paul Wegener podejmowa\u0142 trzykrotnie. Ta legenda o pot\u0119\u017cnym cz\u0142owieku obdarzonym niszczycielsk\u0105 si\u0142\u0105 fascynowa\u0142a go jeszcze w dzieci\u0144stwie. \u201ePomys\u0142 Golema, tej tajemniczej figury z gliny, w kt\u00f3r\u0105 rabin Loew tchn\u0105\u0142 \u017cycie, podsun\u0119\u0142a mi legenda opowiadana w praskim getcie i w\u0142a\u015bnie ten film pozwoli\u0142 mi wej\u015b\u0107 tak g\u0142\u0119boko w dziedzin\u0119 czystego kina. Wszystko zale\u017cy tu od obrazu, a raczej od sfery <nieostro\u015bci>, w kt\u00f3rej fantastyczna przesz\u0142o\u015b\u0107 styka si\u0119 z tera\u017aniejszo\u015bci\u0105. Zda\u0142em sobie spraw\u0119 z tego, \u017ce technika fotografowania przes\u0105dza o powo\u0142aniu kina. \u015awiat\u0142o i ciemno\u015b\u0107 graj\u0105 w kinie t\u0119 sam\u0105 rol\u0119, co rytm i kadencja w muzyce\u201d.10<\/sup><\/span><\/p>\n

\u00a0<\/span><\/p>\n

Agnieszka M. Wasieczko<\/span><\/strong><\/p>\n

\u00a0<\/strong><\/span><\/p>\n

Przypisy:<\/strong><\/span><\/p>\n

1<\/sup> Cyt. za: G. Scholem, Kaba\u0142a i jej symbolika<\/em>, rozdz.5 pt.: Wyobra\u017cenie Golema w kontek\u015bcie tellurycznym i magicznym<\/em>, Krak\u00f3w 1996, s.178;<\/span><\/p>\n

2 Andriej, Der Golem: Wie er in die Welt kam<\/em>, w: \u201eFilm-Kurier\u201c, 30, October 1920, s.1;<\/span><\/p>\n

3<\/sup>\u00a0 Encyklopedia ekspresjonizmu<\/em>, red. L. Richard, z franc. prze\u0142. D. G\u00f3rna, Warszawa 1996. Rozdz. Film<\/em> \u2013 wst\u0119p i oprac. Jean Mitry, s. 270;<\/span><\/p>\n

4 ibidem, s. 282;<\/span><\/p>\n

5 ibidem, s. 280;<\/span><\/p>\n

6 ibidem, s. 280;<\/span><\/p>\n

7 L. Eisner, Ekran demoniczny<\/em>, przek\u0142. z franc. i wst\u0119p K. Eberhardt, Warszawa 1974, s. 52;<\/span><\/p>\n

8 L. Eisner, op. cit<\/em>., s. 50;<\/span><\/p>\n

9 Cyt. za: L. Eisner, Ekran demoniczny<\/em>, Warszawa 1974, pPrze\u0142. K. Eberhardt. Komentarze Wegenra z sympozjum nt. Artystycznych mo\u017cliwo\u015bci kina<\/em> z 24 IV 1916 r. opubl. jako Artistic Possibilities of the Cinema, wzmiankowane w pracy monograficznej Kai Moller pt. Paul Wegener. Sein Leben und seine Rollen. Ein Buch von ihm und \u00fcber ihn<\/em>, Ernst Rowohlt Verlag, Hamburg 1954, ss.102-113;<\/span><\/p>\n

10 Cyt. za: L. Eisner, op.cit., s. 50.<\/span><\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

\u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 Rabbi Berachia rzek\u0142: Kiedy B\u00f3g chcia\u0142 stworzy\u0107 \u015bwiat, \u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 \u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"colormag_page_layout":"default_layout","footnotes":""},"categories":[143],"tags":[],"class_list":["post-8812","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-inne"],"yoast_head":"\nKABA\u0141A, MIT STWORZENIA A SCENOGRAFIA W FILMIE \u201eGOLEM\u201d PAULA WEGENERA - SI\u0118 MY\u015aLI<\/title>\n<meta name=\"robots\" content=\"index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1\" \/>\n<link rel=\"canonical\" href=\"https:\/\/siemysli-ke.info\/en\/kabala-mit-stworzenia-a-scenografia-w-filmie-golem-paula-wegenera\/\" \/>\n<meta property=\"og:locale\" content=\"en_US\" \/>\n<meta property=\"og:type\" content=\"article\" \/>\n<meta property=\"og:title\" content=\"KABA\u0141A, MIT STWORZENIA A SCENOGRAFIA W FILMIE \u201eGOLEM\u201d PAULA WEGENERA - SI\u0118 MY\u015aLI\" \/>\n<meta property=\"og:description\" content=\"\u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 Rabbi Berachia rzek\u0142: Kiedy B\u00f3g chcia\u0142 stworzy\u0107 \u015bwiat, \u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 \u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\" \/>\n<meta property=\"og:url\" content=\"https:\/\/siemysli-ke.info\/en\/kabala-mit-stworzenia-a-scenografia-w-filmie-golem-paula-wegenera\/\" \/>\n<meta property=\"og:site_name\" content=\"SI\u0118 MY\u015aLI\" \/>\n<meta property=\"article:published_time\" content=\"2013-01-17T18:32:08+00:00\" \/>\n<meta property=\"article:modified_time\" content=\"2013-11-02T19:54:21+00:00\" \/>\n<meta property=\"og:image\" content=\"http:\/\/www.bezjarzmowie.info.ke\/test\/wp-content\/uploads\/2013\/01\/Paul-Wegener-191x300.jpg\" \/>\n<meta name=\"author\" content=\"admin\" \/>\n<meta name=\"twitter:label1\" content=\"Written by\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data1\" content=\"admin\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:label2\" content=\"Est. reading time\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data2\" content=\"7 minutes\" \/>\n<script type=\"application\/ld+json\" class=\"yoast-schema-graph\">{\"@context\":\"https:\/\/schema.org\",\"@graph\":[{\"@type\":\"Article\",\"@id\":\"https:\/\/siemysli-ke.info\/en\/kabala-mit-stworzenia-a-scenografia-w-filmie-golem-paula-wegenera\/#article\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\/\/siemysli-ke.info\/en\/kabala-mit-stworzenia-a-scenografia-w-filmie-golem-paula-wegenera\/\"},\"author\":{\"name\":\"admin\",\"@id\":\"https:\/\/siemysli-ke.info\/#\/schema\/person\/048295918d7858e90e57d1a2c2b5da74\"},\"headline\":\"KABA\u0141A, MIT STWORZENIA A SCENOGRAFIA W FILMIE \u201eGOLEM\u201d PAULA WEGENERA\",\"datePublished\":\"2013-01-17T18:32:08+00:00\",\"dateModified\":\"2013-11-02T19:54:21+00:00\",\"mainEntityOfPage\":{\"@id\":\"https:\/\/siemysli-ke.info\/en\/kabala-mit-stworzenia-a-scenografia-w-filmie-golem-paula-wegenera\/\"},\"wordCount\":1496,\"commentCount\":0,\"publisher\":{\"@id\":\"https:\/\/siemysli-ke.info\/#organization\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\/\/siemysli-ke.info\/en\/kabala-mit-stworzenia-a-scenografia-w-filmie-golem-paula-wegenera\/#primaryimage\"},\"thumbnailUrl\":\"http:\/\/www.bezjarzmowie.info.ke\/test\/wp-content\/uploads\/2013\/01\/Paul-Wegener-191x300.jpg\",\"articleSection\":[\"Inne\"],\"inLanguage\":\"en-US\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"CommentAction\",\"name\":\"Comment\",\"target\":[\"https:\/\/siemysli-ke.info\/en\/kabala-mit-stworzenia-a-scenografia-w-filmie-golem-paula-wegenera\/#respond\"]}]},{\"@type\":\"WebPage\",\"@id\":\"https:\/\/siemysli-ke.info\/en\/kabala-mit-stworzenia-a-scenografia-w-filmie-golem-paula-wegenera\/\",\"url\":\"https:\/\/siemysli-ke.info\/en\/kabala-mit-stworzenia-a-scenografia-w-filmie-golem-paula-wegenera\/\",\"name\":\"KABA\u0141A, MIT STWORZENIA A SCENOGRAFIA W FILMIE \u201eGOLEM\u201d PAULA WEGENERA - SI\u0118 MY\u015aLI\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\/\/siemysli-ke.info\/en\/#website\"},\"primaryImageOfPage\":{\"@id\":\"https:\/\/siemysli-ke.info\/en\/kabala-mit-stworzenia-a-scenografia-w-filmie-golem-paula-wegenera\/#primaryimage\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\/\/siemysli-ke.info\/en\/kabala-mit-stworzenia-a-scenografia-w-filmie-golem-paula-wegenera\/#primaryimage\"},\"thumbnailUrl\":\"http:\/\/www.bezjarzmowie.info.ke\/test\/wp-content\/uploads\/2013\/01\/Paul-Wegener-191x300.jpg\",\"datePublished\":\"2013-01-17T18:32:08+00:00\",\"dateModified\":\"2013-11-02T19:54:21+00:00\",\"breadcrumb\":{\"@id\":\"https:\/\/siemysli-ke.info\/en\/kabala-mit-stworzenia-a-scenografia-w-filmie-golem-paula-wegenera\/#breadcrumb\"},\"inLanguage\":\"en-US\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"ReadAction\",\"target\":[[\"https:\/\/siemysli-ke.info\/en\/kabala-mit-stworzenia-a-scenografia-w-filmie-golem-paula-wegenera\/\"]]}]},{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"en-US\",\"@id\":\"https:\/\/siemysli-ke.info\/en\/kabala-mit-stworzenia-a-scenografia-w-filmie-golem-paula-wegenera\/#primaryimage\",\"url\":\"http:\/\/www.bezjarzmowie.info.ke\/test\/wp-content\/uploads\/2013\/01\/Paul-Wegener-191x300.jpg\",\"contentUrl\":\"http:\/\/www.bezjarzmowie.info.ke\/test\/wp-content\/uploads\/2013\/01\/Paul-Wegener-191x300.jpg\"},{\"@type\":\"BreadcrumbList\",\"@id\":\"https:\/\/siemysli-ke.info\/en\/kabala-mit-stworzenia-a-scenografia-w-filmie-golem-paula-wegenera\/#breadcrumb\",\"itemListElement\":[{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":1,\"name\":\"Home\",\"item\":\"https:\/\/siemysli-ke.info\/en\/\"},{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":2,\"name\":\"KABA\u0141A, MIT STWORZENIA A SCENOGRAFIA W FILMIE \u201eGOLEM\u201d PAULA WEGENERA\"}]},{\"@type\":\"WebSite\",\"@id\":\"https:\/\/siemysli-ke.info\/en\/#website\",\"url\":\"https:\/\/siemysli-ke.info\/en\/\",\"name\":\"SI\u0118 MY\u015aLI\",\"description\":\"\",\"publisher\":{\"@id\":\"https:\/\/siemysli-ke.info\/en\/#organization\"},\"potentialAction\":[{\"@type\":\"SearchAction\",\"target\":{\"@type\":\"EntryPoint\",\"urlTemplate\":\"https:\/\/siemysli-ke.info\/en\/?s={search_term_string}\"},\"query-input\":{\"@type\":\"PropertyValueSpecification\",\"valueRequired\":true,\"valueName\":\"search_term_string\"}}],\"inLanguage\":\"en-US\"},{\"@type\":\"Organization\",\"@id\":\"https:\/\/siemysli-ke.info\/en\/#organization\",\"name\":\"SI\u0118 MY\u015aLI\",\"url\":\"https:\/\/siemysli-ke.info\/en\/\",\"logo\":{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"en-US\",\"@id\":\"https:\/\/siemysli-ke.info\/en\/#\/schema\/logo\/image\/\",\"url\":\"https:\/\/siemysli-ke.info\/wp-content\/uploads\/2025\/05\/99.png\",\"contentUrl\":\"https:\/\/siemysli-ke.info\/wp-content\/uploads\/2025\/05\/99.png\",\"width\":270,\"height\":204,\"caption\":\"SI\u0118 MY\u015aLI\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\/\/siemysli-ke.info\/en\/#\/schema\/logo\/image\/\"}},{\"@type\":\"Person\",\"@id\":\"https:\/\/siemysli-ke.info\/#\/schema\/person\/048295918d7858e90e57d1a2c2b5da74\",\"name\":\"admin\",\"image\":{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"en-US\",\"@id\":\"https:\/\/siemysli-ke.info\/en\/#\/schema\/person\/image\/\",\"url\":\"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/9acf729117e1cff813c07ba085b25a76702049ffb5efe3425388cd1a019577de?s=96&d=mm&r=g\",\"contentUrl\":\"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/9acf729117e1cff813c07ba085b25a76702049ffb5efe3425388cd1a019577de?s=96&d=mm&r=g\",\"caption\":\"admin\"},\"url\":\"https:\/\/siemysli-ke.info\/en\/author\/admin\/\"}]}<\/script>\n<!-- \/ Yoast SEO plugin. -->","yoast_head_json":{"title":"KABA\u0141A, MIT STWORZENIA A SCENOGRAFIA W FILMIE \u201eGOLEM\u201d PAULA WEGENERA - SI\u0118 MY\u015aLI","robots":{"index":"index","follow":"follow","max-snippet":"max-snippet:-1","max-image-preview":"max-image-preview:large","max-video-preview":"max-video-preview:-1"},"canonical":"https:\/\/siemysli-ke.info\/en\/kabala-mit-stworzenia-a-scenografia-w-filmie-golem-paula-wegenera\/","og_locale":"en_US","og_type":"article","og_title":"KABA\u0141A, MIT STWORZENIA A SCENOGRAFIA W FILMIE \u201eGOLEM\u201d PAULA WEGENERA - SI\u0118 MY\u015aLI","og_description":"\u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 Rabbi Berachia rzek\u0142: Kiedy B\u00f3g chcia\u0142 stworzy\u0107 \u015bwiat, \u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 \u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0","og_url":"https:\/\/siemysli-ke.info\/en\/kabala-mit-stworzenia-a-scenografia-w-filmie-golem-paula-wegenera\/","og_site_name":"SI\u0118 MY\u015aLI","article_published_time":"2013-01-17T18:32:08+00:00","article_modified_time":"2013-11-02T19:54:21+00:00","og_image":[{"url":"http:\/\/www.bezjarzmowie.info.ke\/test\/wp-content\/uploads\/2013\/01\/Paul-Wegener-191x300.jpg","type":"","width":"","height":""}],"author":"admin","twitter_misc":{"Written by":"admin","Est. reading time":"7 minutes"},"schema":{"@context":"https:\/\/schema.org","@graph":[{"@type":"Article","@id":"https:\/\/siemysli-ke.info\/en\/kabala-mit-stworzenia-a-scenografia-w-filmie-golem-paula-wegenera\/#article","isPartOf":{"@id":"https:\/\/siemysli-ke.info\/en\/kabala-mit-stworzenia-a-scenografia-w-filmie-golem-paula-wegenera\/"},"author":{"name":"admin","@id":"https:\/\/siemysli-ke.info\/#\/schema\/person\/048295918d7858e90e57d1a2c2b5da74"},"headline":"KABA\u0141A, MIT STWORZENIA A SCENOGRAFIA W FILMIE \u201eGOLEM\u201d PAULA WEGENERA","datePublished":"2013-01-17T18:32:08+00:00","dateModified":"2013-11-02T19:54:21+00:00","mainEntityOfPage":{"@id":"https:\/\/siemysli-ke.info\/en\/kabala-mit-stworzenia-a-scenografia-w-filmie-golem-paula-wegenera\/"},"wordCount":1496,"commentCount":0,"publisher":{"@id":"https:\/\/siemysli-ke.info\/#organization"},"image":{"@id":"https:\/\/siemysli-ke.info\/en\/kabala-mit-stworzenia-a-scenografia-w-filmie-golem-paula-wegenera\/#primaryimage"},"thumbnailUrl":"http:\/\/www.bezjarzmowie.info.ke\/test\/wp-content\/uploads\/2013\/01\/Paul-Wegener-191x300.jpg","articleSection":["Inne"],"inLanguage":"en-US","potentialAction":[{"@type":"CommentAction","name":"Comment","target":["https:\/\/siemysli-ke.info\/en\/kabala-mit-stworzenia-a-scenografia-w-filmie-golem-paula-wegenera\/#respond"]}]},{"@type":"WebPage","@id":"https:\/\/siemysli-ke.info\/en\/kabala-mit-stworzenia-a-scenografia-w-filmie-golem-paula-wegenera\/","url":"https:\/\/siemysli-ke.info\/en\/kabala-mit-stworzenia-a-scenografia-w-filmie-golem-paula-wegenera\/","name":"KABA\u0141A, MIT STWORZENIA A SCENOGRAFIA W FILMIE \u201eGOLEM\u201d PAULA WEGENERA - SI\u0118 MY\u015aLI","isPartOf":{"@id":"https:\/\/siemysli-ke.info\/en\/#website"},"primaryImageOfPage":{"@id":"https:\/\/siemysli-ke.info\/en\/kabala-mit-stworzenia-a-scenografia-w-filmie-golem-paula-wegenera\/#primaryimage"},"image":{"@id":"https:\/\/siemysli-ke.info\/en\/kabala-mit-stworzenia-a-scenografia-w-filmie-golem-paula-wegenera\/#primaryimage"},"thumbnailUrl":"http:\/\/www.bezjarzmowie.info.ke\/test\/wp-content\/uploads\/2013\/01\/Paul-Wegener-191x300.jpg","datePublished":"2013-01-17T18:32:08+00:00","dateModified":"2013-11-02T19:54:21+00:00","breadcrumb":{"@id":"https:\/\/siemysli-ke.info\/en\/kabala-mit-stworzenia-a-scenografia-w-filmie-golem-paula-wegenera\/#breadcrumb"},"inLanguage":"en-US","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":[["https:\/\/siemysli-ke.info\/en\/kabala-mit-stworzenia-a-scenografia-w-filmie-golem-paula-wegenera\/"]]}]},{"@type":"ImageObject","inLanguage":"en-US","@id":"https:\/\/siemysli-ke.info\/en\/kabala-mit-stworzenia-a-scenografia-w-filmie-golem-paula-wegenera\/#primaryimage","url":"http:\/\/www.bezjarzmowie.info.ke\/test\/wp-content\/uploads\/2013\/01\/Paul-Wegener-191x300.jpg","contentUrl":"http:\/\/www.bezjarzmowie.info.ke\/test\/wp-content\/uploads\/2013\/01\/Paul-Wegener-191x300.jpg"},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https:\/\/siemysli-ke.info\/en\/kabala-mit-stworzenia-a-scenografia-w-filmie-golem-paula-wegenera\/#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Home","item":"https:\/\/siemysli-ke.info\/en\/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"KABA\u0141A, MIT STWORZENIA A SCENOGRAFIA W FILMIE \u201eGOLEM\u201d PAULA WEGENERA"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https:\/\/siemysli-ke.info\/en\/#website","url":"https:\/\/siemysli-ke.info\/en\/","name":"SI\u0118 MY\u015aLI","description":"","publisher":{"@id":"https:\/\/siemysli-ke.info\/en\/#organization"},"potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https:\/\/siemysli-ke.info\/en\/?s={search_term_string}"},"query-input":{"@type":"PropertyValueSpecification","valueRequired":true,"valueName":"search_term_string"}}],"inLanguage":"en-US"},{"@type":"Organization","@id":"https:\/\/siemysli-ke.info\/en\/#organization","name":"SI\u0118 MY\u015aLI","url":"https:\/\/siemysli-ke.info\/en\/","logo":{"@type":"ImageObject","inLanguage":"en-US","@id":"https:\/\/siemysli-ke.info\/en\/#\/schema\/logo\/image\/","url":"https:\/\/siemysli-ke.info\/wp-content\/uploads\/2025\/05\/99.png","contentUrl":"https:\/\/siemysli-ke.info\/wp-content\/uploads\/2025\/05\/99.png","width":270,"height":204,"caption":"SI\u0118 MY\u015aLI"},"image":{"@id":"https:\/\/siemysli-ke.info\/en\/#\/schema\/logo\/image\/"}},{"@type":"Person","@id":"https:\/\/siemysli-ke.info\/#\/schema\/person\/048295918d7858e90e57d1a2c2b5da74","name":"admin","image":{"@type":"ImageObject","inLanguage":"en-US","@id":"https:\/\/siemysli-ke.info\/en\/#\/schema\/person\/image\/","url":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/9acf729117e1cff813c07ba085b25a76702049ffb5efe3425388cd1a019577de?s=96&d=mm&r=g","contentUrl":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/9acf729117e1cff813c07ba085b25a76702049ffb5efe3425388cd1a019577de?s=96&d=mm&r=g","caption":"admin"},"url":"https:\/\/siemysli-ke.info\/en\/author\/admin\/"}]}},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/siemysli-ke.info\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/8812","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/siemysli-ke.info\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/siemysli-ke.info\/en\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/siemysli-ke.info\/en\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/siemysli-ke.info\/en\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=8812"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/siemysli-ke.info\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/8812\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/siemysli-ke.info\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=8812"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/siemysli-ke.info\/en\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=8812"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/siemysli-ke.info\/en\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=8812"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}