<\/p>\n
\u00a0<\/span><\/p>\n II. Ci\u0105g dalszy polemiki z W\u0142adimirem Diakonowem <\/span><\/strong>(stanowi\u0142a tak\u017ce wymian\u0119 list\u00f3w, poniewa\u017c jednak polemika koncentrowa\u0142a si\u0119 wok\u00f3\u0142 konkretnych stwierdze\u0144, redaguj\u0119 rzecz tak, jakby by\u0142a dialogiem)<\/strong><\/span><\/p>\n \u00a0<\/span><\/p>\n W\u0142adimir Diakonow:<\/strong> Witam Pana!<\/span><\/p>\n Przyznam si\u0119, \u017ce sprawia mi troch\u0119 trudno\u015bci to, \u017ce pos\u0142uguje si\u0119 Pan\u00a0 nieprzystosowanym do j\u0119zyka rosyjskiego komputerem. Jak zatem do Pana pisa\u0107? Po zastanowieniu si\u0119, wybra\u0142em ten format, w kt\u00f3rym przesy\u0142any jest Poniedzia\u0142ek<\/em>, przecie\u017c go Pan czyta… (Ale na marginesie zaznacz\u0119, \u017ce kanoniczne teksty Strugackich mimo wszystko nale\u017cy czerpa\u0107 z ich oficjalnej strony. S\u0105 one tam, w stosunku do drukowanego tekstu, znacznie poprawione, za zgod\u0105 Borisa Natanowicza i przy moim du\u017cym udziale).<\/span><\/p>\n Tak samo jak L. Rudman, posy\u0142am list osobi\u015bcie Wam, a nie do Poniedzia\u0142ku<\/em>, a je\u015bli Pan zechce cokolwiek z niego opublikowa\u0107, to prosz\u0119 o tym powiadomi\u0107 Borisowa (ma kopi\u0119, ale tylko do zaznajomienia si\u0119).<\/span><\/p>\n <\/span><\/p>\n Wojciech Kajtoch: <\/strong>Dzi\u0119kuj\u0119 za uwagi. Postaram si\u0119 na nie odpowiedzie\u0107 jak najdok\u0142adniej.<\/strong><\/span><\/p>\n Ad. Ad. 1)<\/span><\/p>\n WD:<\/strong> Nie bacz\u0105c na oczywist\u0105 namolno\u015b\u0107 wyja\u015bni\u0119, mimo wszystko, dlaczego zrobi\u0142em t\u0119 uwag\u0119.<\/span><\/p>\n Istnieje wiele pogl\u0105d\u00f3w, maj\u0105cych odniesienie do nauk przyrodniczych, kt\u00f3re traktowane s\u0105 przez autor\u00f3w najrozmaitszych tekst\u00f3w jako oczywiste i trywialne. Na przyk\u0142ad: m\u00f3zg cz\u0142owieka wykorzystywany jest w paru procentach, albo: las \u2013 zwyk\u0142y las strefy umiarkowanej \u2013 produkuje tlen. Problem w tym, \u017ce te pogl\u0105dy s\u0105 nie tylko trywialne, ale i nieprawdziwe. Wydaje mi si\u0119, \u017ce humanista nie powinien bez konieczno\u015bci demonstrowa\u0107 swoich wyobra\u017ce\u0144 na temat nauk przyrodniczych.<\/span><\/p>\n \u00a0(Przy okazji \u2013 o paradoksie bli\u017ani\u0105t; a nu\u017c si\u0119 przyda: Jeden z bli\u017aniak\u00f3w rusza w podr\u00f3\u017c z szybko\u015bci\u0105 pod\u015bwietln\u0105 i powr\u00f3ciwszy odkrywa, \u017ce sta\u0142 si\u0119 m\u0142odszym od brata. Ale przecie\u017c mo\u017cna uzna\u0107, \u017ce gwiazdolot sta\u0142 w miejscu, a Ziemia lata\u0142a tu i \u00f3wdzie \u2013 wszystko jest wzgl\u0119dne. Wtedy za m\u0142odszego powinno si\u0119 uzna\u0107 brata \u2013 domatora. Na tym polega ten paradoks.)<\/span><\/p>\n WK:<\/strong> C\u00f3\u017c \u2013 w tym miejscu taka demonstracja by\u0142a \u2013 jak s\u0105dzi\u0142em konieczna \u2013 dawa\u0142a bowiem poj\u0119cie o tre\u015bci utworu bez dok\u0142adnego opisu fabu\u0142y. A \u017ce pope\u0142ni\u0142em b\u0142\u0105d, jest rzecz\u0105 przykr\u0105\u00a0 \u2013 no c\u00f3\u017c… Powinienem by\u0142 nie ufa\u0107 pami\u0119ci i rzecz sprawdzi\u0107… Tyle o tym.<\/span><\/p>\n Natomiast s\u0105dz\u0119, \u017ce niepotrzebnie atakuje Pan pewien obyczaj m\u00f3wienia stereotypami. One te\u017c maj\u0105 swoj\u0105 pozytywn\u0105 rol\u0119 do odegrania, jako\u015b doskonal\u0105 spo\u0142eczn\u0105 wiedz\u0119 o rzeczywisto\u015bci. Prosz\u0119 wzi\u0105\u0107 pod uwag\u0119, \u017ce jest ona niedoskona\u0142a ze swej natury.\u00a0 Uproszczony obraz pewnych zjawisk daje nam szko\u0142a, wychowanie, media, propaganda, religia itd. Wydaje si\u0119, \u017ce cz\u0142owiek w og\u00f3le skazany jest na uproszczon\u0105 wiedz\u0119 o wszystkim, co nie ma bezpo\u015bredniego potwierdzenia w czysto biologicznym do\u015bwiadczeniu. Innymi s\u0142owy: przeci\u0119tny cz\u0142owiek dok\u0142adnie i bez uproszcze\u0144 wie tylko to, czy jest lub nie jest g\u0142odny, co go boli, czy nie jest mu zimno i jak p\u0142odzi\u0107 potomstwo. Precyzyjnie i bez uproszcze\u0144 wiemy tylko to, co zapewnia przetrwanie gatunku.<\/span><\/p>\n Reszt\u0119 za\u015b poznajemy \u201eo tyle o ile…\u201d. Nawet sam j\u0119zyk ludzki nie pozwala na przekazywanie absolutnie precyzyjnej tre\u015bci (s\u0142owa i wyra\u017cenia s\u0105 wieloznaczne) \u2013 to nie jest j\u0119zyk dzia\u0142a\u0144 i wzor\u00f3w matematycznych (chemicznych, logicznych itd.).<\/span><\/p>\n Tak wi\u0119c humani\u015bci i inni, wypowiadaj\u0105c nieprecyzyjne s\u0105dy o zjawiskach naturalnych, grzesz\u0105 tylko cz\u0119\u015bciowo. Cz\u0142owiek, gdyby chcia\u0142 by\u0107 absolutnie precyzyjny \u2013 musia\u0142by tylko milcze\u0107. Pami\u0119ta Pan mo\u017ce Podr\u00f3\u017ce Guliwera<\/em>? Pokazano tam m\u0119drc\u00f3w ob\u0142adowanych r\u00f3\u017cnymi przedmiotami, kt\u00f3rzy pragn\u0119li unika\u0107 s\u0142\u00f3w i porozumiewa\u0107 si\u0119, wskazuj\u0105c na rzeczy, o kt\u00f3re im chodzi\u0142o. Ale my zazwyczaj tak nie post\u0119pujemy, zawsze wi\u0119c b\u0119dziemy \u201edzie\u0107mi we mgle\u201d, poznaj\u0105cymi rzeczywisto\u015b\u0107 w spos\u00f3b niedoskona\u0142y, zbiorowy (ale za to adekwatny) \u2013 bez mo\u017cliwo\u015bci dotarcia do jej istoty i poznania absolutnie precyzyjnego.<\/span><\/p>\n \u00a0<\/span><\/p>\n Ad. Ad. 3)<\/span><\/p>\n WD:<\/strong> W\u0142a\u015bciwie to mia\u0142em na my\u015bli jedynie dok\u0142adno\u015b\u0107 streszczenia (a ona w monografii \u2013 tak nie bardzo…). My\u015bl\u0119, \u017ce Raduga to planeta podobna do Ziemi, ani nie raj, ani nie piek\u0142o; w istocie \u2013 pusta, oddana fizykom. Oni, naturalnie, \u017cyj\u0105 w miejscach, gdzie warunki s\u0105 najdogodniejsze. To jest wa\u017cne dla interpretacji powie\u015bci \u2013 ona nie jest o walce z dzik\u0105 przyrod\u0105. A tak przy okazji: ciekawym, jak mog\u0142aby wygl\u0105da\u0107 naturalna przeszkoda, zdolna zatrzyma\u0107 Fal\u0119 –\u00a0 \u201e…nad Fal\u0105 stukilometrowa, plazmowa bariera …\u201d.<\/span><\/p>\n WK:<\/strong> Hmmm…\u00a0 W powie\u015bci fantastycznej da\u0142oby si\u0119 zapewne co\u015b wymy\u015bli\u0107, ale Bracia nie wymy\u015blili, bo przecie\u017c chodzi\u0142o o katastrof\u0119 nie do unikni\u0119cia i ludzkie postawy wobec niej. A co do precyzji streszczenia tekstu? Niestety nie bywam nieomylny. Mo\u017ce dlatego, \u017ce interesuje mnie przede wszystkim my\u015bl zawarta w utworach? C\u00f3\u017c, s\u0142aby ze mnie empiryk (a przynajmniej kiepskim empirykiem by\u0142em z czasie pisania monografii, bo teraz zajmuj\u0119 si\u0119 j\u0119zykoznawstwem\u00a0 i to mnie zmusza do wi\u0119kszej dok\u0142adno\u015bci).<\/span><\/p>\n \u00a0<\/span><\/p>\n Ad. Ad. 6)<\/span><\/p>\n Dopisek t\u0142umacza –\u00a0 W\u0142adimira Borisowa:<\/strong> Moim zdaniem, to nie jest wina ani autora, ani t\u0142umacza. U\u017cywaj\u0105 oni s\u0142owa \u201earchaizm\u201d w jego podstawowym znaczeniu \u2013 to, co \u201estarodawne\u201d, \u201eprzestarza\u0142e\u201d. Dlaczego to s\u0142owo mia\u0142oby by\u0107 traktowane jako zarzut? Mo\u017ce to czytelnika gryzie jaki\u015b robak? [Dopisek W. K.: W\u0142adimir Borisow to spiritus movens<\/em> grupy Ludieny<\/em>, wydawca Poniedielnika<\/em>, znany wydawca, t\u0142umacz, krytyk, bibliograf; przet\u0142umaczy\u0142 moj\u0105 monografi\u0119 Bracia Strugaccy<\/em> na j\u0119zyk rosyjski].<\/span><\/p>\n WD:<\/strong> Robak oczywi\u015bcie, \u017ce jest, jak\u017ce by\u0142oby bez niego… I m\u00f3wi on, \u017ce nie ma nic szczeg\u00f3lnie dobrego w s\u0142owie \u201earchaizm\u201d (albo \u201eprze\u017cytek\u201d). Natomiast s\u0142owa \u201ezarzut\u201d u\u017cy\u0142em, \u017ceby by\u0142o kr\u00f3cej. Ale m\u00f3wi\u0142em o czym\u015b innym! Moim – oczywi\u015bcie \u2013 zdaniem \u201ewarto\u015bci moralne s\u0105 bezcenne\u201d i nie mog\u0105 by\u0107 przestarza\u0142e. Etyczna postawa artysty to wa\u017cna cz\u0119\u015b\u0107 sk\u0142adowa jego tw\u00f3rczo\u015bci. Inaczej nie jest to artysta a… entertainer<\/em>.<\/span><\/p>\n WK:<\/strong> No wi\u0119c chyba chodzi\u0142o Panu o co\u015b innego, o koncepcj\u0119 pisarza i jego roli spo\u0142ecznej. Ot\u00f3\u017c, o ile rzeczywi\u015bcie warto\u015bci etyczne si\u0119 nie starzej\u0105 (przynajmniej w ramach historii jednej cywilizacji, bo r\u00f3\u017cne cywilizacje r\u00f3\u017cnie traktuj\u0105 pewne warto\u015bci \u2013 przyk\u0142adem r\u00f3\u017cnica mi\u0119dzy staro\u017cytnym, greckim i rzymskim, a chrze\u015bcija\u0144skim podej\u015bciem do \u017cycia ludzkiego) – to pozostaje otwartym problem, czy akurat pisarz powinien ich strzec. R\u00f3\u017cne estetyki maj\u0105 r\u00f3\u017cne zdania na ten temat. S\u0105 takie, kt\u00f3re uwa\u017caj\u0105 literatur\u0119 i sztuk\u0119 za s\u0142u\u017c\u0105ce np. tylko pi\u0119knu, albo np. tylko rozrywce \u2013 i w pe\u0142ni amoralne. Przy tym o amoralno\u015bci sztuki m\u00f3wili te\u017c geniusze \u2013 tacy np. jak Baudelaire.<\/span><\/p>\n Ale ja chcia\u0142em powiedzie\u0107 przede wszystkim to, \u017ce moim zdaniem archaiczne jest dzi\u015b przekonanie (\u017cywe np. w Romantyzmie), \u017ce pisarz (artysta) jest jednostk\u0105 wyj\u0105tkow\u0105, kt\u00f3rej \u017cadne zasady nie obowi\u0105zuj\u0105, kt\u00f3rej wiele (je\u015bli nie wszystko) si\u0119 wybacza. O tej archaiczno\u015bci \u015bwiadczy \u2013 moim zdaniem \u2013 np. istnienie dzisiaj w kulturze masowej takiego zjawiska jak \u201ekult gwiazd\u201d. Je\u015bli jakie\u015b zjawisko zaliczane by\u0142o kiedy\u015b do kultury wysokiej, a teraz trwa w kulturze ludycznej, masowej i rozrywkowej, to znaczy, \u017ce – jako sk\u0142adnik w\u0142a\u015bnie kultury wysokiej – si\u0119 zestarza\u0142o, zdezaktualizowa\u0142o.<\/span><\/p>\n \u00a0<\/span><\/p>\n Ad. Ad. 7)<\/span><\/p>\n WD:<\/strong> >\u201eWK: Nie wiedzia\u0142em, \u017ce w j\u0119zyku rosyjskim mo\u017cna m\u00f3wi\u0107 \u201eri\u0435biat\u0430\u201d samemu sobie, albo \u201edo siebie\u201d (tak jak w polszczy\u017anie np. \u201eO m\u00f3j Bo\u017ce!\u201d). Je\u015bli jest tak rzeczywi\u015bcie, to Diakonow mo\u017ce mie\u0107 racj\u0119. Ale swoj\u0105 hipotez\u0119 te\u017c uwa\u017cam za uzasadnion\u0105\u201d [W.K.: Znakiem \u201e>\u201d i cudzys\u0142owem oznaczone s\u0105 cytaty ze s\u0142\u00f3w polemisty, kt\u00f3rych drugi polemista dokonuje].<\/span><\/p>\n Pozosta\u0142\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 odpowiedzi opuszczam, gdy\u017c po pierwsze w pe\u0142ni si\u0119 ze wszystkim zgadzam, po drugie nie mam \u017cadnego bardziej profesjonalnego pogl\u0105du na te sprawy, a po trzecie znowu\u017c m\u00f3wi\u0142em o czym\u015b innym.<\/span><\/p>\n Nie my\u015bl\u0119, aby rzecz polega\u0142a na specyfice tego lub innego j\u0119zyka. I nie \u201ezwracaj\u0105c si\u0119 do siebie\u201d Gag m\u00f3wi \u201ech\u0142opcy\u201d. On m\u00f3wi do podobnych sobie ch\u0142opc\u00f3w, w\u0142a\u015bnie tak! Tylko, \u017ce ci ch\u0142opcy istniej\u0105 wy\u0142\u0105cznie w jego wyobra\u017ani. I niczego rzadkiego ani szczeg\u00f3lnego – wed\u0142ug mnie – nie ma w takim ukszta\u0142towaniu wypowiedzi w pierwszej osobie.<\/span><\/p>\n A tak przy okazji. Pan w og\u00f3le nie skomentowa\u0142 moich przyk\u0142ad\u00f3w z analogicznymi formami wypowiedzi Shoeharta i Kammerera. Uwa\u017ca Pan, \u017ce oni tak\u017ce opowiadaj\u0105 o swoich przygodach swoim przyjacio\u0142om \u2013 ch\u0142opcom? Nie chc\u0105c wyda\u0107 si\u0119 schizofrenikiem (patrz wy\u017cej, o \u201erobaku\u201d) zauwa\u017c\u0119 jednak, \u017ce sam cz\u0119sto rozmy\u015blam w podobnym stylu. Sam jeden, w pustym pokoju…<\/span><\/p>\n WK:<\/strong> To znaczy, \u017ce i Pan m\u00f3wi do kogo\u015b tworzonego we w\u0142asnej wyobra\u017ani… To nie schizofrenia na pewno, bo wtedy np. wszyscy dramaturdzy byliby schizofrenikami… , a ju\u017c na pewno by\u0142yby schizofrenikami postacie dramat\u00f3w, g\u0142osz\u0105ce monologi.<\/span><\/p>\n Ale to oczywi\u015bcie \u017cart. Natomiast dlaczego nie zajmowa\u0142em si\u0119 genologicznym kwalifikowaniem monolog\u00f3w\u00a0 np. w Pikniku…<\/em>, a zajmowa\u0142em \u2013 w Przyjacielu z piek\u0142a<\/em>.<\/span><\/p>\n Chyba nie wyja\u015bni\u0142em jasno, wi\u0119c jeszcze raz pr\u00f3buj\u0119: forma monologu by\u0142a istotna w wypadku kaprala Gaga. W ostatniej scenie powie\u015bci wydaje si\u0119, \u017ce da\u0142 mu co\u015b pobyt na Ziemi. No bo zamiast od razu zastrzeli\u0107 kierowc\u0119, daje sobie wyrwa\u0107 automat i w imi\u0119 jakich\u015b dziwnych (dla niego) cel\u00f3w (jaka\u015b walka z epidemi\u0105, jaki\u015b humanitaryzm…) pcha ci\u0119\u017car\u00f3wk\u0119. Ale je\u017celi uznamy, i\u017c ca\u0142\u0105 histori\u0119 opowiada on kumplom z powojennej partyzantki (czyli, \u017ce jego zwracanie si\u0119 \u201erebiata\u201d jest wyznacznikiem konkretnej sytuacji, w jakiej si\u0119 on znajduje), to skonstatujemy, \u017ce wida\u0107 nie zmieni\u0142 si\u0119 tak bardzo, by na d\u0142u\u017csz\u0105 met\u0119 zaprzesta\u0107 mordowania i sta\u0107 si\u0119 kim\u015b innym.<\/span><\/p>\n Sumuj\u0105c: w wypadku Przyjaciela z piek\u0142a…<\/em> fakt zaistnienia takiej a nie innej sytuacji opowiadania (a wi\u0119c takiej a nie innej odmiany monologu) mo\u017ce informowa\u0107 o dalszych losach bohatera, wi\u0119c i o ostatecznej wymowie utworu. Rodzaj monologu jest wi\u0119c wa\u017cnym interpretacyjnym tropem. Natomiast w wypadku Pikniku na skraju<\/em> drogi i innych utwor\u00f3w \u201ez monologami\u201d fakt u\u017cycia takiej a nie innej formy monologu nie jest tak wa\u017cny. No wi\u0119c si\u0119 nim nie zaj\u0105\u0142em.<\/span><\/p>\n \u00a0<\/span><\/p>\n Ad. Ad. 8 ) <\/span><\/p>\n WD:<\/strong> Oczywi\u015bcie, \u017ce nagroda literacka i w dziedzinie ekonomii mog\u0142y by\u0107 uznawane za \u201epodejrzane\u201d. (Cho\u0107 dla mnie, po przyznaniu pokojowej nagrody Nobla mi\u0119dzynarodowemu terrory\u015bcie, Arafatowi, w\u0142a\u015bnie ona na d\u0142ugo si\u0119 skompromitowa\u0142a). Ale nawet oficjalne w\u0142adze nigdy niczego nie mia\u0142y przeciwko nagrodom w dziedzinie fizyki, chemii, medycyny. Ma\u0142o to ich dawano uczonym radzieckim?<\/span><\/p>\n WK:<\/strong>\u00a0 No c\u00f3\u017c \u2013 istota problemu jest obja\u015bniona ni\u017cej. O same nagrody nie warto si\u0119 spiera\u0107.<\/span><\/p>\n WD:<\/strong> Po pierwsze nie nale\u017cy przecenia\u0107 efektywno\u015bci radzieckiej propagandy; by\u0142a bliska zeru. Mimo \u017ce od dzieci\u0144stwa pokazywali cz\u0142owiekowi ten sam obraz. Powiedzenie: \u201eK\u0142amie jak radio\u201d funkcjonowa\u0142o w latach sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych. I bynajmniej nie tylko w\u015br\u00f3d dysydent\u00f3w.<\/span><\/p>\n A po drugie, przecie\u017c Pan pisze o czytelniku Strugackich! To \u017caden \u201eprzeci\u0119tny radziecki czytelnik\u201d! Nie mogli patrze\u0107 nieufnie na nauk\u0119 i kultur\u0119 (cho\u0107by Zachodu, cho\u0107by P\u00f3\u0142nocy) ludzie, kt\u00f3rzy wymieniali si\u0119 wydanymi w Mirze<\/em> przek\u0142adami fantastyki i godzinami wystawali w kolejkach na zagraniczne wystawy.<\/span><\/p>\n WK:<\/strong> Czy radziecka propaganda by\u0142a skuteczna czy nieskuteczna? C\u00f3\u017c. To pa\u0144stwo jednak trwa\u0142o kilkadziesi\u0105t lat chyba nie tylko dzi\u0119ki terrorowi s\u0142u\u017cb bezpiecze\u0144stwa. Nie mamy jednak chyba pe\u0142nej kompetencji, aby rzecz rozstrzygn\u0105\u0107 (jeszcze lata b\u0119d\u0105 si\u0119 o to spiera\u0107 historycy i politologowie). My mamy tylko do\u015bwiadczenie \u017cyciowe \u2013 u Pana pe\u0142niejsze, bo przecie\u017c mieszka\u0142 Pan na miejscu, a ja tylko obok.<\/span><\/p>\n Natomiast argument o specyficznym czytelniku Strugackich mnie przekonuje…<\/span><\/p>\n WD:<\/strong> >\u201eWK: A co do Pillmana. Nie bez przyczyny pisz\u0119 \u201ewinien uzna\u0107 twierdzenia Pillmana za niewiarygodne\u201d Wyra\u017cam przypuszczenie, a nie konstatacj\u0119 faktu.\u201d \u2013 No w\u0142a\u015bnie pisz\u0119, \u017ce Pana przypuszczenie wydaje mi si\u0119 b\u0142\u0119dne.<\/span><\/p>\n WK:<\/strong> Ma Pan pe\u0142ne prawo, ja te\u017c mam poczucie niedosytu…<\/span><\/p>\n \u00a0<\/span><\/p>\n *<\/span><\/p>\n WD:<\/strong> >\u201eWK: Na tym na razie ko\u0144cz\u0119. Mam nadziej\u0119, \u017ce mimo wyra\u017conych w\u0105tpliwo\u015bci, w sumie uwa\u017ca Pan moj\u0105 monografi\u0119 za dopuszczaln\u0105.\u201d<\/span><\/p>\n Uczestniczy\u0142em w pracy nad przek\u0142adem pa\u0144skiej monografii jako korektor i wsp\u00f3\u0142redaktor. Poniewa\u017c nie jestem profesjonalist\u0105 w tej dziedzinie, to oczywi\u015bcie nie pracowa\u0142bym nad czym\u015b, co uwa\u017ca\u0142bym za \u201eniedopuszczalne\u201d. (Charakterystyczne, \u017ce Poniedzia\u0142ek<\/em> z odpowiedziami Pana przyszed\u0142 akurat w tym momencie, kiedy przygotowywa\u0142em tekst monografii do umieszczenia na stronie Strugackich). Mowa tu o niedok\u0142adno\u015bciach, z kt\u00f3rych liczne \u2013 nawiasem m\u00f3wi\u0105c \u2013 poprawiono w przek\u0142adzie, za Pana, jak s\u0105dz\u0119, zezwoleniem.<\/span><\/p>\n WK: <\/strong>Bardzo dzi\u0119kuj\u0119 za mi\u0142e wiadomo\u015bci, obecno\u015b\u0107 w Internecie to wa\u017cna sprawa dla ksi\u0105\u017cki i jej autora, bardzo te\u017c dzi\u0119kuj\u0119 za prac\u0119 nad moim maszynopisem. A poprawki zosta\u0142y wprowadzone za moim zezwoleniem. Co wi\u0119cej \u2013 uwa\u017cam, \u017ce ka\u017cda merytoryczna poprawka ulepszaj\u0105ca moj\u0105 ksi\u0105\u017ck\u0119 jest czym\u015b bardzo dla mnie cennym. Im lepsza ksi\u0105\u017cka \u2013 tym dla mnie lepiej. Nie upieram si\u0119 przy wszystkich swoich twierdzeniach zw\u0142aszcza, kiedy istniej\u0105 wa\u017ckie kontrargumenty, a rzecz nie dotyczy spraw kluczowych.<\/span><\/p>\n \u00a0<\/strong><\/span><\/p>\n * * *<\/strong><\/span><\/p>\n \u00a0<\/strong><\/span><\/p>\n WD:<\/strong> A teraz, jak s\u0105dz\u0119, mo\u017cna przej\u015b\u0107 g\u0142adko do pewnych uwag, tycz\u0105cych odpowiedzi Pana na polemik\u0119 L. Rudmana (w cz\u0119\u015bci, kt\u00f3ra mnie dotyczy) [Patrz: Ze strugackian\u00f3w (3)]. <\/em><\/span><\/p>\n >\u201eWK: Zauwa\u017cy\u0142em w nim przede wszystkim to, <\/strong>co mog\u0142em zauwa\u017cy\u0107 jako Polak,pisz\u0105cy o Strugackich w drugiej po\u0142owie lat osiemdziesi\u0105tych, kiedy polityka mocno zaprz\u0105ta\u0142a m\u00f3j umys\u0142 i jako literaturoznawca wyczulony na literackie dyskusje i aluzje. Gdybym by\u0142 rosyjskim naukowcem nie-filologiem, to skupi\u0142bym si\u0119 na czym\u015b innym\u201d.<\/strong><\/span><\/p>\n Prosz\u0119 zauwa\u017cy\u0107: mi\u0119dzy okre\u015bleniami \u201eprzede wszystkim\u201d, a \u201eto, co przede wszystkim zauwa\u017ca Polak-filolog\u201d jest du\u017ca r\u00f3\u017cnica. Pana stwierdzenie, \u017ce Poniedzia\u0142ek…<\/em> to przede wszystkim kpina i parodia ma form\u0119 kategoryczn\u0105 i nie dopuszcza uzupe\u0142nie\u0144.<\/span><\/p>\n WK: <\/strong>Och! Ale kiedy pisa\u0142em swoj\u0105 ksi\u0105\u017ck\u0119, to w spos\u00f3b oczywisty by\u0142em przekonany, \u017ce g\u0142osz\u0119 prawdy maksymalnie zbli\u017cone do obiektywnych!\u00a0 By\u0142o to jednak kilkana\u015bcie lat temu. Kilkana\u015bcie lat \u2013 to okres na tyle d\u0142ugi, by cz\u0142owiek na siebie (siebie sprzed kilkunastu lat) popatrzy\u0142 z dystansu.<\/span><\/p>\n WD:<\/strong> A przy okazji: Poniedzia\u0142ek…<\/em> ju\u017c prze\u017cy\u0142 przynajmniej jedno pokolenie czytelnik\u00f3w, mimo \u017ce liczne jego parodystyczne fragmenty nie zawsze s\u0105 dla nowego pokolenia zrozumia\u0142e. (W Poniedzia\u0142ku…<\/em> \u2013 przy tym \u2013 parodiuje si\u0119 nie tylko z\u0142\u0105, dawno zapomnian\u0105 fantastyk\u0119. \u201eZadr\u017ca\u0142y podpory, zamigota\u0142y ekrany, zagrzmia\u0142y planetarne silniki…\u201d \u2013 Poniedzia\u0142ek…<\/em> i\u00a0 \u201eZagrzmia\u0142y uderzenia planetarnych silnik\u00f3w i gwiazdolot z rykiem ruszy\u0142 w d\u00f3\u0142…: – Mg\u0142awica Andromedy<\/em>).<\/span><\/p>\n Ten fragment monografii uwa\u017cam za jeden z najmniej udanych.<\/span><\/p>\n WK:<\/strong> Ca\u0142y czas jednak mam wra\u017cenie, \u017ce Pana zdanie i moje nie tyle si\u0119 wykluczaj\u0105, co uzupe\u0142niaj\u0105… Przecie\u017c w\u0142a\u015bnie w tym miejscu Pan popar\u0142 moj\u0105 tez\u0119 o tym, Poniedzia\u0142ek…<\/em> jest w du\u017cej mierze parodi\u0105.<\/span><\/p>\n No i jeszcze: fantastyka \u201ebliskiego celownika\u201d rozwija\u0142a si\u0119 szcz\u0119\u015bliwie jeszcze dziesi\u0119\u0107 lat przed Poniedzia\u0142kiem<\/em>. Zapewne trwa\u0142a te\u017c na prze\u0142omie lat pi\u0119\u0107dziesi\u0105tych i sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych w dzie\u0142ach drugo-, trzecio- i czwartorz\u0119dnych oraz wznowieniach. Oczywi\u015bcie musia\u0142bym rzecz sprawdzi\u0107 w bibliografiach, ale to prawdopodobne, bo kierunek literacki prawie nigdy nie zanika od razu…<\/span><\/p>\n *<\/span><\/strong><\/p>\n WD:<\/strong> >\u201eWK: Proponuj\u0119 zatem \u2013 Panu i Panu Diakonowowi \u2013 przytoczenie fragment\u00f3w mojej ksi\u0105\u017cki, gdzie mia\u0142em sobie pozwoli\u0107 na niedopuszczalne \u201es\u0105dzenie\u201d ABS i \u201edawanie im wskaz\u00f3wek\u201d. Bo po pierwsze, \u017ce podejrzewam nieporozumienie, a po drugie pytanie \u201eco wolno a czego nie wolno literaturoznawcy\u201d uwa\u017cam za bardzo ciekawe.\u201d<\/span><\/p>\n Najpierw o tym, co \u201epo drugie\u201d. Nie wiem, co na to L. Rudman, ale ja nie tylko nie jestem literaturoznawc\u0105, ale i nim by\u0107 nie zamierzam. Strugaccy, to moi ulubieni pisarze i nie widz\u0119 \u017cadnych powod\u00f3w, aby zastosowa\u0107 metody naukowego badania wobec moich ulubionych ksi\u0105\u017cek. \u201eTo, co wolno, a czego nie wolno\u201d literaturoznawcy – to jego problem. Ja jestem czytelnikiem i dla mnie jest wa\u017cne wra\u017cenie, kt\u00f3re odczuwam przy czytaniu prac tego literaturoznawcy. A og\u00f3lne wra\u017cenie z monografii jest takie: jak nale\u017ca\u0142o oczekiwa\u0107, dla autora nic dobrego z werdyktu \u201eotrzymuje tytu\u0142 docenta\u201d \u2013 nie wynik\u0142o.<\/span><\/p>\n WK: <\/strong>W tym miejscu \u2013 przyznam si\u0119 \u2013 nieco zbarania\u0142em. Albo ja zupe\u0142nie nie znam rosyjskiego, albo Pan uwa\u017ca, \u017ce moja ksi\u0105\u017cka by\u0142a pisana \u201ena stopie\u0144\u201d, dla kariery i w og\u00f3le nie w\u0142o\u017cy\u0142em w ni\u0105 serca. No wi\u0119c: nic b\u0142\u0119dniejszego.<\/span><\/p>\n Serca w\u0142o\u017cy\u0142em w ni\u0105 bardzo wiele, bo Strugaccy od dzieci\u0144stwa byli moimi ulubionymi pisarzami. Odk\u0105d sko\u0144czy\u0142em jakie\u015b 10\u201312 lat, stale wyszukiwa\u0142em w bibliotekach ich nowe przek\u0142ady (najpierw to by\u0142y tylko opowiadania w antologiach, potem ju\u017c powie\u015bci), a taki Przenicowany \u015bwiat<\/em> (Obitajemyj ostrow<\/em>) czyta\u0142em chyba z 10 razy. Strugaccy byli wi\u0119c \u201eod zawsze\u201d moimi ulubionymi pisarzami, uwa\u017ca\u0142em, \u017ce mam wobec nich jaki\u015b d\u0142ug i chcia\u0142em go sp\u0142aci\u0107 moj\u0105 monografi\u0105 (prawda \u2013 mam taki d\u0142ug jeszcze wobec Lema, ale jeszcze nie my\u015bl\u0119 o sp\u0142acie…).<\/span><\/p>\n Czy ksi\u0105\u017ck\u0119 pisa\u0142em \u201ena stopie\u0144\u201d i \u201edla kariery\u201d. Ot\u00f3\u017c nie. Prosz\u0119 nie zapomina\u0107, \u017ce w Polsce \u201ena stopie\u0144\u201d i \u201edla kariery\u201d pisze si\u0119 prace o Katyniu oraz Janie Pawle II, i \u017ce zacz\u0119\u0142o si\u0119 to ju\u017c w drugiej po\u0142owie lat osiemdziesi\u0105tych.<\/span><\/p>\n A dok\u0142adnie by\u0142o to tak: decyzj\u0119 o napisaniu ksi\u0105\u017cki o Strugackich podj\u0105\u0142em bodaj oko\u0142o 1985 roku, kiedy sta\u0142o si\u0119 jasne, \u017ce nie ma \u017cadnej nadziei na obronienie przeze mnie pracy polonistycznej (uda\u0142a mi si\u0119 wielka sztuka; doprowadzi\u0142em do tego, i\u017c zgodnie zaatakowali moje \u201edoktorskie\u201d tezy dwaj profesorowie: jeden by\u0142 cz\u0142onkiem KC PZPR, a drugi \u2013 wa\u017cn\u0105 figur\u0105 w podziemnej Solidarno\u015bci<\/em>). Nie maj\u0105c ze sob\u0105 co zrobi\u0107, za\u0142atwi\u0142em sobie stypendium, kt\u00f3rego praktycznie nikt w Polsce nie chcia\u0142 wzi\u0105\u0107 i pojecha\u0142em na 2 lata do Instytutu Literackiego w Moskwie. W\u0142a\u015bnie sobie my\u015bl\u0105c: z doktoratu nici, to mo\u017ce przynajmniej napisz\u0119 ksi\u0105\u017ck\u0119 o mi\u0142ych sercu pisarzach. Po powrocie uda\u0142o mi si\u0119 jednak dosta\u0107 prac\u0119 naukow\u0105 i rzeczywi\u015bcie dwa lata w spokoju pisa\u0142em, bo uda\u0142o mi si\u0119 za\u0142atwi\u0107, aby t\u0119 ksi\u0105\u017ck\u0119 uznano za \u201em\u00f3j temat\u201d (to nie by\u0142o \u0142atwe: z wykszta\u0142cenia jestem polonist\u0105, a Strugaccy to jednak pisarze rosyjscy).<\/span><\/p>\n Nie przynios\u0142a mi jednak ta ksi\u0105\u017cka szcz\u0119\u015bcia: w par\u0119 tygodni po oddaniu maszynopisu wraz z ca\u0142a pracowni\u0105 wylecia\u0142em z pracy (by\u0142 rok 1989) z powodu nieodpowiednich w owym czasie pogl\u0105d\u00f3w mojego prze\u0142o\u017conego i po d\u0142u\u017cszym bezrobociu znalaz\u0142em sobie zaiste bardzo presti\u017cow\u0105 prac\u0119 wychowawcy w internacie. Doktorat obroni\u0142em dopiero w dwa lata p\u00f3\u017aniej, ucz\u0105c w szkole polskiego. Na szcz\u0119\u015bcie w Polsce mo\u017cna broni\u0107 doktorat nie pracuj\u0105c w instytucji naukowej, a znalaz\u0142 si\u0119 profesor, kt\u00f3ry doceni\u0142 warto\u015b\u0107 maszynopisu. Oczywi\u015bcie po obronie wr\u00f3ci\u0142em do szko\u0142y, dzieci uczy\u0107, wi\u0119c kolejny rok przygotowywa\u0142em ksi\u0105\u017ck\u0119 do druku bez jakiejkolwiek zap\u0142aty za to i przy pe\u0142nym braku post\u0119p\u00f3w w karierze. Przeciwnie – jako nauczyciel z doktoratem – by\u0142em bardzo nielubiany przez dyrekcj\u0119 szko\u0142y (dyrektor by\u0142 tylko magistrem).\u00a0 Prac\u0119 na uczelni dosta\u0142em w 5 lat p\u00f3\u017aniej, kiedy ju\u017c troch\u0119 zmieni\u0142y si\u0119 czasy (i to jako j\u0119zykoznawca – spec od retoryki).<\/span><\/p>\n Tak\u017ce \u2013 jak Pan widzi –\u00a0 z pewno\u015bci\u0105 nie robi\u0142em i nie zrobi\u0142em na Strugackich wspania\u0142ej naukowej kariery (docentem do dzi\u015b nie jestem [Habilitacj\u0119 zrobi\u0142em w 5 lat p\u00f3\u017aniej \u2013 WK]).\u00a0 Owszem: ksi\u0105\u017cka jest ceniona i cytowana (a propos<\/em> \u2013 jej historia wydawnicza zacz\u0119\u0142a si\u0119 od odmowy wydania w oko\u0142o 20 wydawnictwach). Pisz\u0105c j\u0105, przestrzega\u0142em zasad naukowej metodologii, bo \u2013 gdziekolwiek bym akurat pieni\u0119dzy nie zarabia\u0142 \u2013 zawsze uwa\u017cam si\u0119 za naukowca-filologa. Jestem te\u017c z niej bardzo dumny, a z przek\u0142adu rosyjskiego – w szczeg\u00f3lno\u015bci. Ale na pewno nie by\u0142a pisana \u201edla kariery\u201d.<\/span><\/p>\n WD:<\/strong> A teraz, co do \u201epo pierwsze\u201d. Do\u015b\u0107 trudno przytoczy\u0107 fragmenty monografii, zawieraj\u0105ce moralizatorski element \u2013 tym moralizatorstwem ca\u0142a ksi\u0105\u017cka jest przesi\u0105kni\u0119ta na wskro\u015b.\u00a0 Przy tym s\u0142owa \u201emoralizatorstwo\u201d u\u017cy\u0142em w podstawowym znaczeniu: natr\u0119tne ocenianie czyich\u015b dzia\u0142a\u0144 w oparciu o jakie\u015b etyczne za\u0142o\u017cenie, ze wskaz\u00f3wkami, jak nale\u017ca\u0142oby post\u0119powa\u0107.<\/span><\/p>\n Rdzeniem, kr\u0119gos\u0142upem monografii jest kwestia odpowiednio\u015bci lub nieodpowiednio\u015bci pogl\u0105d\u00f3w, zawartych w ksi\u0105\u017ckach Strugackich (a niekiedy i post\u0119powania samych Strugackich) i pewnej nieskomplikowanej, antykomunistycznej doktryny. I szczeg\u00f3lnie rzuca si\u0119 to w oczy, poniewa\u017c nieustannie si\u0119 tak\u017ce podkre\u015bla, \u017ce przed czytelnikiem le\u017cy rozprawa filologa, a nie praca publicystyczna lub socjologiczna.<\/span><\/p>\n St\u0105d te\u017c i terminologia (\u201ew s\u0142u\u017cbie propagandy\u201d, \u201eotwarta walka\u201d, \u201ekapitulacja\u201d), i nieustanne ocenianie tw\u00f3rczo\u015bci Autor\u00f3w, z \u2013 \u017ce tak powiem \u2013 dysydenckiego punktu widzenia.<\/span><\/p>\n \u201eTrudno bez dowod\u00f3w uzna\u0107 ten my\u015blowy w\u0105tek Brzydkich \u0142ab\u0119dzi<\/em> za g\u0142os w sprawach ruchu dysydenckiego \u2013 niemniej powy\u017csza koncepcja spo\u0142ecznej roli inteligenta z punktu widzenia psychicznych potrzeb uczestnika tego ruchu by\u0142aby bardzo pocieszaj\u0105ca\u201d [Wojciech Kajtoch, Bracia Strugaccy<\/em>, s. 109].<\/span><\/p>\n Czy to nie jest moralizatorstwo? Co ma do tego nauka o literaturze?<\/span><\/p>\n WK:<\/strong> No tak, mam jasno\u015b\u0107, o co Panu chodzi. Nie wchodz\u0105c wi\u0119c w sp\u00f3r na temat terminu \u201emoralizatorstwo\u201d podejmuj\u0119 wyja\u015bnienie istoty spornej kwestii. Ot\u00f3\u017c literaturoznawstwo zajmuje si\u0119 nie tylko poetyk\u0105 dzie\u0142 \u2013 lecz tak\u017ce spo\u0142ecznymi aspektami funkcjonowania literatury; np. rozumienie spo\u0142ecznej roli pisarza jest wa\u017cn\u0105 cz\u0119\u015bci\u0105 sk\u0142adow\u0105 kategorii pr\u0105du literackiego (a to z kolei kluczowy element literackiej epoki). Jak Pan doskonale wie, z Zwi\u0105zku Radzieckim rol\u0119 pisarza pojmowano nieco inaczej, ni\u017c np. w modernistycznej Francji albo w barokowych W\u0142oszech. Dla w\u0142adz, wydawc\u00f3w, a tak\u017ce dla siebie samego – pisarz radziecki by\u0142 kim\u015b, kto mia\u0142 prawo i obowi\u0105zek wypowiada\u0107 si\u0119 w spo\u0142ecznych kwestiach.<\/span><\/p>\n Oczywi\u015bcie partyjne i pa\u0144stwowe w\u0142adze t\u0119 rol\u0119 pojmowa\u0142y po swojemu: pisarz mia\u0142 s\u0142u\u017cy\u0107 w\u0142a\u015bnie im, jako nieomal \u201epracownik frontu ideologicznego\u201d. Pilnowali go nieustannie: redaktorzy, krytycy, cenzura. A jak trzeba by\u0142o \u2013 i organy bezpiecze\u0144stwa. W tej chwili pisz\u0119 o sprawach oczywistych, pisz\u0119 bana\u0142y i komuna\u0142y \u2013 ale jak wida\u0107, chyba tak trzeba.<\/span><\/p>\n Sami pisarze mieli jednak niekiedy na ten temat swoje zdanie i robili, co mogli, aby s\u0142u\u017cy\u0107 dobru spo\u0142ecznemu rozumianemu tak \u2013 jak oni to dobro pojmowali. No wi\u0119c jestem pewny, \u017ce Strugaccy nale\u017celi w\u0142a\u015bnie do tej drugiej, niepokornej kategorii pisarzy i w swoich ksi\u0105\u017ckach niejednokrotnie zabierali g\u0142os na tematy spo\u0142eczne i polityczne. No bo po co pisaliby Gadkije liebiedi<\/em>, po co wk\u0142adaliby w usta bohater\u00f3w Trudno by\u0107 bogiem<\/em> rozwa\u017cania o spo\u0142ecznej roli inteligencji, po co by\u0142yby liczne w\u0105tki z Bajki o Trojce<\/em> i \u015alimaka na<\/em> zboczu<\/em>. Te ksi\u0105\u017cki na pewno nie by\u0142y \u201eigraszkami estetycznymi\u201d, by\u0142y dzie\u0142ami walcz\u0105cymi. Nie zauwa\u017cy\u0107 tego mo\u017ce jedynie ten, kto bardzo nie chce tego zauwa\u017cy\u0107.\u00a0<\/span><\/p>\n Dlatego te\u017c por\u00f3wnywanie ich tre\u015bci z \u2013 jak Pan pisze \u2013 \u201epewn\u0105 prost\u0105 antykomunistyczn\u0105 doktryn\u0105\u201d ma sens. Z tym, \u017ce ja bym nie m\u00f3wi\u0142 o \u201eantykomunistycznej doktrynie\u201d, bo Strugackich trudno okre\u015bla\u0107 jako antykomunist\u00f3w. Nie ka\u017cdy sprzeciw wobec jawnej g\u0142upoty komunistycznych w\u0142adz by\u0142 antykomunizmem. Osobi\u015bcie wola\u0142bym m\u00f3wi\u0107 o \u201edysydenckim punkcie widzenia\u201d, do\u015b\u0107 szeroko definiuj\u0105c podj\u0119cie dysydenta. \u201eDysydent\u201d to dla mnie nie tylko np. Bukowski i jego wsp\u00f3\u0142towarzysze (cho\u0107 oni oczywi\u015bcie s\u0105 dysydentami – w \u201esensie w\u0119\u017cszym\u201d, \u201ew sensie w\u0142a\u015bciwym\u201d). To raczej inteligent, kt\u00f3ry w latach sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych i siedemdziesi\u0105tych zdecydowa\u0142 si\u0119 sprzeciwia\u0107 niesprawiedliwemu i niewydolnemu radzieckiemu systemowi w imi\u0119 pewnych idea\u0142\u00f3w dobra i sprawiedliwo\u015bci takich, jak je pojmowa\u0142 (przy czym cz\u0119sto pojmowa\u0142 je np. lewicowo). Tacy byli i w ZSRR i w Polsce, i w Bu\u0142garii… Antykomunizm za\u015b to poj\u0119cie nieco inne. Mo\u017cna by\u0142o i nadal mo\u017cna by\u0107 antykomunist\u0105 z powodu np. religii, albo czystej sympatii do USA.<\/span><\/p>\n Tyle o ca\u0142ej ksi\u0105\u017cce. Natomiast w przytoczonym przez Pana cytacie rzeczywi\u015bcie mia\u0142em na my\u015bli dysydent\u00f3w sensu stricto<\/em>, czyli tych ludzi, kt\u00f3rzy w momencie, gdy Strugaccy planowali i pisali Gadkije liebiedi<\/em>, wyst\u0119powali ze swoimi ideologicznymi postulatami wobec radzieckich w\u0142adz i mieli z tego powodu okre\u015blone k\u0142opoty. Wci\u0105\u017c uwa\u017cam, \u017ce mia\u0142em racj\u0119…<\/span><\/p>\n *<\/strong><\/span><\/p>\n WD:<\/strong> Szczeg\u00f3lnie kiepsko ma si\u0119 rzecz z opisem historii wydania Brzydkich \u0142ab\u0119dzi<\/em> w Posiewie<\/em>. Nie bacz\u0105c na liczne, jasne o\u015bwiadczenia Strugackich, \u017ce niczego do Posiewu<\/em> nie wysy\u0142ali, opisano w monografii pewien \u201escenariusz\u201d, wed\u0142ug kt\u00f3rego tak nie by\u0142o i mimo wszystko \u2013 wys\u0142ali. Faktycznie Strugackim zarzuca si\u0119 k\u0142amstwo.<\/span><\/p>\n WK: <\/strong>Prosz\u0119 Pana! Jako historyka literatury obowi\u0105zuje mnie zasada krytyki \u017ar\u00f3de\u0142. Mam psi obowi\u0105zek spr\u00f3bowa\u0107 sprawdzi\u0107, czy to, co czytam jest wiarygodne. A to, co na temat druku w Posiewie<\/em> twierdzili Strugaccy – do momentu upadku ZSRR by\u0142o niewiarygodne. K\u0142amstwem ich twierdze\u0144 w \u017cadnym wypadku bym nie nazwa\u0142, bo termin \u201ek\u0142amstwo\u201d implikuje moraln\u0105 win\u0119. A cz\u0142owiek z \u2013 m\u00f3wi\u0105c metaforycznie \u2013 pistoletem przystawionym do g\u0142owy, po prostu si\u0119 broni. Je\u015bli wi\u0119c w takiej sytuacji nie m\u00f3wi prawdy (i jednocze\u015bnie nikomu nie szkodzi) \u2013 to win\u0119 moraln\u0105 ponosz\u0105 jego prze\u015bladowcy.<\/span><\/p>\n Prosz\u0119 przez chwil\u0119 pomy\u015ble\u0107: ksi\u0105\u017cka w Posiewie<\/em> si\u0119 ukazuje, a Strugaccy nie protestuj\u0105. I jeszcze m\u00f3wi\u0105, \u017ce bardzo si\u0119 ciesz\u0105. S\u0105dz\u0119, i\u017c pr\u0119dzej czy p\u00f3\u017aniej wyl\u0105dowaliby w jakim\u015b niedost\u0119pnym miejscu i jeden B\u00f3g wie, czy by stamt\u0105d wr\u00f3cili. A o ich ksi\u0105\u017ckach nie wiadomo, czy by Pan co\u015b jeszcze us\u0142ysza\u0142, bo by zosta\u0142y wycofane z bibliotek, przemielone i mo\u017ce wysz\u0142y po kilkunastu latach na emigracji. Oczywi\u015bcie jest tak\u017ce mocno w\u0105tpliwe, czy Strugaccy jeszcze co\u015b by napisali.<\/span><\/p>\n No wi\u0119c do tezy o szczero\u015bci o\u015bwiadczenia w I tak, na pocz\u0105tek, moje uwagi. […]<\/span><\/h1>\n