<\/p>\n
Czy Polacy lubi\u0105 Lema?<\/strong><\/span><\/p>\n Jeden z fragment\u00f3w mojej ksi\u0105\u017cki, opowiadaj\u0105cy o kszta\u0142towaniu si\u0119 programu tw\u00f3rczego Arkadija i Borisa Strugackich na prze\u0142omie lat sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych i siedemdziesi\u0105tych spowodowa\u0142 reakcj\u0119 Borisa Natanowicza.<\/span><\/p>\n A oto moja odpowied\u017a:<\/span><\/p>\n Wielce Szanowny Panie Borysie Natanowiczu!<\/span><\/p>\n Troch\u0119 mi przykro, \u017ce moja hipoteza, odnosz\u0105ca si\u0119 do tw\u00f3rczych zamierze\u0144 Pana i Brata we wzmiankowanym okresie \u2013 okaza\u0142a si\u0119 cz\u0119\u015bciowo nietrafna. Ale pocieszam si\u0119, \u017ce przecie\u017c by\u0142a trafna cz\u0119\u015bciowo, a poza tym by\u0142a tylko hipotez\u0105, postawion\u0105 na podstawie dost\u0119pnych mi kiedy\u015b danych.<\/span><\/p>\n <\/span><\/p>\n Ale nie mam zamiaru w tej chwili jej broni\u0107, ani przeprasza\u0107 za b\u0142\u0105d. Chcia\u0142bym natomiast wypowiedzie\u0107 si\u0119 na temat bardzo interesuj\u0105cej kwestii, przez Pana poruszonej. No bo rzeczywi\u015bcie – Polacy nie lubi\u0105 Lema. Owszem, szanuj\u0105 go, bywaj\u0105 nawet z niego dumni (ostatnio wszyscy \u017cyczyli\u015bmy mu Nobla), ale ju\u017c go nie czytaj\u0105… Wyrasta pokolenie czytelnik\u00f3w fantastyki, praktycznie Lema nie znaj\u0105ce. Przyznam si\u0119, \u017ce nie my\u015bla\u0142em na ten temat, dopiero Pana komentarz (wida\u0107, \u017ce niekt\u00f3re kwestie lepiej widzi si\u0119 z dystansu) u\u015bwiadomi\u0142 mi problem…<\/span><\/p>\n No wi\u0119c dlaczego Polacy nie lubi\u0105 Lema? Czy dlatego, \u017ce \u201eucieka\u0142 w kosmos, w cybernetyk\u0119 w tym czasie, kiedy wojska okupacyjne sta\u0142y nad Wis\u0142\u0105?\u201d<\/span><\/p>\n Chyba jednak nie sprawy narodowe zdecydowa\u0142y.<\/span><\/p>\n M\u00f3wi\u0105c \u015bci\u015blej \u2013 do pewnego czasu nie obchodzi\u0142y one Lema wcale. By\u0142 Lem za m\u0142odu bardzo radykalnym stalinowcem i pozwala\u0142 sobie na s\u0142owa, na kt\u00f3re nawet najbardziej serwilistyczni pisarze sobie nie pozwalali. Oto przyk\u0142ad najjaskrawszy: w wydanej w 1955 roku drugiej cz\u0119\u015bci trylogii wsp\u00f3\u0142czesnej Czas nieutracony<\/em>, Lem tak opisywa\u0142 kampani\u0119 wrze\u015bnia 1939 roku:<\/span><\/p>\n \u201eNaprzeciw maszerowa\u0142 zwarty oddzia\u0142 wojska z g\u0142o\u015bnym \u015bpiewem. (…) Gdy Wilk zr\u00f3wna\u0142 si\u0119 z czo\u0142em kolumny, kto\u015b zawo\u0142a\u0142 z szeregu:<\/span><\/p>\n – Hej, co, to za wie\u015b?<\/span><\/p>\n Nie odpowiedzia\u0142 od razu.<\/span><\/p>\n – To hajdamaka! Bij cepa! – rozleg\u0142o si\u0119 w szeregach. Z boku nadchodzi\u0142 oficer, w rzemieniach, w chropowatym he\u0142mie, wielki i ciemny na tle \u0142uny zachodu.<\/span><\/p>\n – Spok\u00f3j! \u2013 krzykn\u0105\u0142, wyd\u0142u\u017caj\u0105c krok. \u2013 Polak? \u2013 spyta\u0142 Karola.<\/span><\/p>\n – Polak.<\/span><\/p>\n Pie\u015b\u0144 buchn\u0119\u0142a z nowa si\u0142\u0105. (…) Bielu\u0144ska szko\u0142a podchor\u0105\u017cych sz\u0142a do Rumunii i p\u0142on\u0105ce wsie ukrai\u0144skie o\u015bwietla\u0142y \u015blady jej przemarszu.\u201d [Koniec fragmentu]<\/span><\/p>\n [Stanis\u0142aw Lem: Czas nieutracony<\/em> – tom II, W\u015br\u00f3d umar\u0142ych<\/em>, Krak\u00f3w 1957, ss. 215-216].<\/span><\/p>\n Wypocz\u0119ty oddzia\u0142 wojsk polskich w dziarskim ordynku ucieka do Rumunii, morduj\u0105c po drodze Ukrai\u0144c\u00f3w \u2013 tyle mia\u0142 Lem do powiedzenia na temat kampanii 1939 roku, w czasie kt\u00f3rej \u2013 jak m\u00f3wi historia – niespe\u0142na milion naszych \u017co\u0142nierzy, posiadaj\u0105cych 800 czo\u0142g\u00f3w i 400 samolot\u00f3w star\u0142 si\u0119 z ok. 2,5 milionow\u0105 armi\u0105 przeciwnik\u00f3w, uzbrojonych w ok. 4000 czo\u0142g\u00f3w i przynajmniej 2000 samolot\u00f3w. Polskich \u017co\u0142nierzy zgin\u0119\u0142o prawie 100 000, przeciwnik\u00f3w \u2013 ok. 14 000.<\/span><\/p>\n Ale Lem raczy\u0142 napisa\u0107 tylko to, co napisa\u0142 i to jako \u2013 wedle regu\u0142 \u00f3wczesnej poetyki \u2013 epizod typowy. R\u0119cz\u0119, \u017ce ka\u017cdego Polaka, kt\u00f3ry to czyta\u0142 \u2013 cholera bra\u0142a (inne, nawet pisane w tych latach polskie powie\u015bci o wojnie by\u0142y o wiele sprawiedliwsze, w dodatku cytowany fragment wygl\u0105da na pr\u00f3b\u0119 legitymizacji radzieckich uzasadnie\u0144 ataku \u2013 wszak Armia Czerwona mia\u0142a \u201ebra\u0107 w opiek\u0119 Ukrai\u0144c\u00f3w i Bia\u0142orusin\u00f3w\u201d). Na szcz\u0119\u015bcie jednak prawie nikt tych s\u0142\u00f3w nie przeczyta\u0142, bo ksi\u0105\u017cka wysz\u0142a pod koniec stalinowskiej epoki, a od 1957 roku nie by\u0142a ju\u017c wznawiana. Niemniej ten fragment dobrze ukazuje pe\u0142ni\u0119 pocz\u0105tkowej Lemowej oboj\u0119tno\u015bci w polskich, narodowych kwestiach.<\/span><\/p>\n Nie znaczy to jednak, by Lem \u2013 jak i inni polscy pisarze \u2013 nie interesowa\u0142 si\u0119 polityk\u0105. Wr\u0119cz przeciwnie \u2013 po 1956 roku cz\u0119sto dokonuje krytyki stosunk\u00f3w spo\u0142ecznych w Polsce i to dok\u0142adnie w tym\u017ce duchu, jak i inni pisarze polscy. Eden<\/em> (1959) jest ubran\u0105 w kosmiczn\u0105 sceneri\u0119 krytyk\u0105 stalinizmu (w tych latach pisali podobne Brandys, Konwicki i inni \u2013 ale w poetyce realistycznej). Troch\u0119 kafkowski Pami\u0119tnik znaleziony w wannie<\/em> (1961) jest jednak satyr\u0105 na policyjne pa\u0144stwo. Od 1964 roku, czyli od Cyberiady<\/em> i Bajek robot\u00f3w<\/em>, prowadzi Lem wojn\u0119 z absurdami polskiego i ka\u017cdego komunizmu – w ramach estetyki groteski. Czym\u017ce innym s\u0105 np.: Bajka o kr\u00f3lu<\/em> Murdasie<\/em> czy Doradcy kr\u00f3la Hydropsa<\/em> – ni\u017c rozpraw\u0105 z satrapi\u0105, dyktatur\u0105 i zamordyzmem?<\/span><\/p>\n Wi\u0119c Lem wojowa\u0142 jak i inni. Ostatni\u0105 polityczn\u0105 satyr\u0105 by\u0142a Wizja lokalna <\/em>(1982), wydana w czasie stanu wojennego, nie pozostawiaj\u0105ca suchej nitki na spo\u0142ecze\u0144stwach totalitarnych…<\/span><\/p>\n I tu dochodzimy do kwestii istotnej. Lema denerwowa\u0142y nie nieszcz\u0119\u015bcia narodu \u2013 lecz absurdy ustroj\u00f3w totalitarnych, paradoksy utopijnego, socjalistycznego my\u015blenia, mo\u017cna wi\u0119c powiedzie\u0107, \u017ce to, co w sytuacji Polski by\u0142o uniwersalne! By\u0142 \u2013 jak pisa\u0142 Franz Rottensteiner \u2013 \u201edialektycznym m\u0119drcem\u201d, a nie uczuciowym patriot\u0105, bo wtedy pisa\u0142 by realistyczno-zaanga\u017cowane protesty i wydawa\u0142 je poza cenzur\u0105 lub na Zachodzie, jak to od ko\u0144ca lat siedemdziesi\u0105tych wielu w Polsce czyni\u0142o i to prawie zupe\u0142nie bez przykrych konsekwencji. Ponadto Lem wypowiada\u0142 si\u0119 o kwestiach politycznych w zasadzie tylko w poetyce groteski, intensywnie i z powodzeniem uprawiaj\u0105c ponadto \u2013 jak wszyscy doskonale wiemy \u2013 klasyczne SF oraz esej filozoficzny i literaturoznawczy. Nie ma sensu pisa\u0107 teraz o tym.<\/span><\/p>\n Wniosek: przez lat prawie trzydzie\u015bci Lem bynajmniej nie \u201eucieka\u0142 w kosmos\u201d, lecz politykowa\u0142, jak inni. I mo\u017ce to w\u0142a\u015bnie \u2013 paradoksalnie \u2013 jest powodem pewnego zm\u0119czenia jego tw\u00f3rczo\u015bci\u0105.<\/span><\/p>\n Ma ono \u2013 moim zdaniem \u2013 nast\u0119puj\u0105ce przyczyny:<\/span><\/p>\n 1) W\u0142a\u015bnie polityczne zainteresowania Lema. Urodzone w okolicach 1980 roku pokolenie Polak\u00f3w generalnie ucieka od polityki. Nie tylko Lema nie chc\u0105 czyta\u0107, ale i wielu innych pisarzy wsp\u00f3\u0142czesnych, kt\u00f3rzy na polityce zrobili pisarskie kariery. Krytyka komunizmu, totalitaryzmu, czy wa\u0142kowanie temat\u00f3w ongi\u015b zakazanych \u2013 nic m\u0142odzie\u017cy nie obchodzi. Maj\u0105 w\u0142asnych pisarzy, wypowiadaj\u0105cych si\u0119 tylko o ich problemach.<\/span><\/p>\n 2) Zestarzenie si\u0119 Lemowej poetyki. Lem ca\u0142y czas pragn\u0105\u0142 zreformowa\u0107 tradycyjne SF. Z poziomu literatury rozrywkowej chcia\u0142 podnie\u015b\u0107 je do rangi tw\u00f3rczo\u015bci psychologicznej i filozoficznej. C\u00f3\u017c \u2013 filozofia w og\u00f3le niewielu osobom jest dost\u0119pna, a psychologi\u0119 Lem kreowa\u0142 wedle wzor\u00f3w francuskiej powie\u015bci egzystencjalistycznej (Sartre, Camus, itd.). Ta powie\u015b\u0107 si\u0119 zestarza\u0142a \u2013 lemowska psychologia tak\u017ce. Ponadto wi\u0119kszo\u015b\u0107 ksi\u0105\u017cek Lema, pocz\u0105wszy od G\u0142osu Pana<\/em> (1968) to ju\u017c eseje lub beletryzowane eseje. A to nie jest lektura masowa. Oczywi\u015bcie Lem do tego czasu pisywa\u0142 swoje powie\u015bci i opowiadania z dba\u0142o\u015bci\u0105 o czytelnika (by\u0142a i sensacyjna akcja i przygoda, i horror) \u2013 ale w ko\u0144cu i jego najs\u0142ynniejsze powie\u015bci si\u0119 oczyta\u0142y.<\/span><\/p>\n 3) Uczynienie z Lema klasyka. S\u0105dz\u0119, \u017ce zaszkodzi\u0142o mu w oczach m\u0142odego pokolenia wprowadzenie na list\u0119 szkolnych lektur. Zmuszany do czytania Opowie\u015bci o pilocie Pirxie<\/em> dwunastolatek zniech\u0119ca\u0142 si\u0119 na trwa\u0142e do ka\u017cdej lektury Lema. Przecie\u017c nic z tych opowiada\u0144 nie rozumia\u0142, one nie s\u0105 dla dzieci… Paradoksalnie tak\u017ce zaszkodzi\u0142y Lemowi zbyt du\u017ce nak\u0142ady. By\u0142y takie, \u017ce ksi\u0105\u017cki latami zalegaj\u0105 w ksi\u0119garniach. Wznawia si\u0119 tytu\u0142 \u2013 zanim si\u0119 stary rozejdzie. C\u00f3\u017c \u2013 wydawnictwa wydaj\u0105 przypuszczalnie nie za \u015brodki w\u0142asne, lecz z rz\u0105dowych i lokalnych dotacji. No wi\u0119c im nie szkodzi, \u017ce ksi\u0105\u017cki zalegaj\u0105. A czytelnicy to widz\u0105!<\/span><\/p>\n Wielce Szanowny Borisie Natanowiczu!<\/span><\/p>\n Jestem z rocznika 1957. Na Lemie si\u0119 wychowa\u0142em, znam prawie wszystkie jego dzie\u0142a literackie (publicystyki tak dok\u0142adnie nie \u015bledzi\u0142em). \u017bal mi, \u017ce moje dzieci nie chc\u0105 go czyta\u0107, cho\u0107 je zach\u0119cam i czytuj\u0105 innych autor\u00f3w (tak\u017ce fantastyk\u0119). Uwa\u017cam, \u017ce dramat Lema jest wycinkiem szerszego zjawiska, kt\u00f3re dotyka wielu zas\u0142u\u017conych w poprzedniej epoce autor\u00f3w i o kt\u00f3rym mam niewielkie poj\u0119cie (to, co mog\u0119 napisa\u0107 \u2013 to tylko niesprawdzone hipotezy).<\/span><\/p>\n Jak zauwa\u017cy\u0142em \u2013 tw\u00f3rczo\u015bci Arkadija i Borisa Strugackich ten dramat nie dotyczy (z czego szczerze si\u0119 ciesz\u0119, bo to przecie\u017c o Nich napisa\u0142em swoj\u0105 najwa\u017cniejsz\u0105 ksi\u0105\u017ck\u0119). A wi\u0119c – aby precyzyjnie si\u0119 dowiedzie\u0107, dlaczego Lema Polacy przestali lubi\u0107, trzeba by si\u0119 dowiedzie\u0107, dlaczego Rosjanie nadal lubi\u0105 Strugackich i jeszcze \u2013 aby zachowa\u0107 konsekwencj\u0119 my\u015blowego eksperymentu \u2013 wskaza\u0107 na r\u00f3\u017cnice w narodowym charakterze Polak\u00f3w i Rosjan. Po tym por\u00f3wnaniu \u2013 wysz\u0142aby prawda na jaw.<\/span><\/p>\n No, ale ja si\u0119 nie podejmuj\u0119 tego dokona\u0107! Mo\u017ce kto\u015b m\u0142odszy i m\u0105drzejszy rozstrzygnie ten problem, je\u015bli mo\u017cna go rozstrzygn\u0105\u0107.\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0<\/span><\/p>\n Serdecznie wi\u0119c Panu dzi\u0119kuj\u0119, Borisie Natanowiczu, za uwagi o mojej ksi\u0105\u017cce i my\u015bli o Lemie.<\/span><\/p>\n Pozostaj\u0119 z szacunkiem:<\/span><\/p>\n Wojciech Kajtoch<\/span><\/strong><\/p>\n \u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 maj 2003<\/p>\n (cdn.)<\/strong><\/span><\/p>\n <\/p>\n <\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" Czy Polacy lubi\u0105 Lema? Jeden z fragment\u00f3w mojej ksi\u0105\u017cki, opowiadaj\u0105cy o kszta\u0142towaniu si\u0119 programu tw\u00f3rczego Arkadija i Borisa Strugackich<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"colormag_page_layout":"default_layout","footnotes":""},"categories":[143],"tags":[],"class_list":["post-3906","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-inne"],"yoast_head":"\n