<\/p>\n
Mapa \u015bwiata, na kt\u00f3rej nie ma Utopii, nie jest warta nawet jednego spojrzenia…<\/em><\/span><\/p>\n Oskar Wilde<\/span><\/p>\n \u00a0<\/span><\/p>\n Od czas\u00f3w epoki wielkich odkry\u0107 geograficznych, produkcja kulturalna w Nowym \u015awiecie kszta\u0142towana by\u0142a przez utopijne idee. Od samego pocz\u0105tku wyobra\u017cano sobie Ameryk\u0119 jako puste p\u0142\u00f3tno, kt\u00f3re powinna zape\u0142ni\u0107 bujna wyobra\u017ania Europejczyk\u00f3w (Pagden 1982, Fuentes 1990). Meksyka\u0144ski filozof i historyk Edmundo O\u2019Gorman (1958) twierdzi\u0142, \u017ce Ameryka nie zosta\u0142a odkryta w roku 1492, a raczej \u201ewynaleziona\u201d, co odzwierciedla wp\u0142yw, jaki podb\u00f3j Nowego \u015awiata wywar\u0142 na wyobra\u017ani\u0119 mieszka\u0144c\u00f3w Zachodniej Europy (1). Warto pami\u0119ta\u0107, i\u017c zachodnie projekty utopijne znalaz\u0142y racjonalne potwierdzenie swej wykonalno\u015bci wraz z odkryciem Nowego \u015awiata. Na pocz\u0105tku XVI stulecia Sir Thomas More umie\u015bci\u0142 sw\u0105 \u201eUtopi\u0119\u201d (1516) w Ameryce i wkr\u00f3tce potem franciszka\u0144ski biskup Michoacan, Vasco de Quiroga, wprowadzi\u0142 w \u017cycie jej za\u0142o\u017cenia w spo\u0142eczno\u015bciach Indian Tarascan w Meksyku: zni\u00f3s\u0142 w\u0142asno\u015b\u0107 prywatn\u0105 i pieni\u0105dze, wprowadzi\u0142 6-godzinny dzie\u0144 pracy, r\u00f3wny podzia\u0142 d\u00f3br i gospodark\u0119 w harmonii z natur\u0105. W ten spos\u00f3b rozpocz\u0119\u0142a si\u0119 podw\u00f3jna historia utopii: literacka, oparta na wyobra\u017ani tw\u00f3rc\u00f3w – i empiryczna – oparta na radykalnym programie reform spo\u0142ecznych. Tak dla Europejczyk\u00f3w jak i Amerykan\u00f3w, Nowy \u015awiat zawiera\u0142 dwa sk\u0142adniki, niezb\u0119dne dla stworzenia Utopii: czas i przestrze\u0144, innymi s\u0142owy miejsce odpowiednie do za\u0142o\u017cenia utopii i histori\u0119, a wraz z ni\u0105 przesz\u0142o\u015b\u0107, od kt\u00f3rej chce si\u0119 ona uwolni\u0107 i przysz\u0142o\u015b\u0107, w jakiej szuka dla siebie miejsca. Odkrycie Ameryki pozwoli\u0142o zobiektywizowa\u0107 abstrakcyjne, utopijne marzenia Staro\u017cytno\u015bci i \u015aredniowiecza, zapewniaj\u0105c przestrze\u0144 do ich realizacji (Ainsa, De la edad de Oro<\/em>, s. 10) na wiele stuleci. Misje jezuit\u00f3w na terenach Guarani w Paragwaju w XVII wieku wyrasta\u0142y z przemy\u015ble\u0144 More\u2019a. Oparte na zasadach egalitaryzmu i agrarnego kolektywizmu, pracy w systemie rotacyjnym i sprzeda\u017cy nadwy\u017cek produkcji, misje funkcjonowa\u0142y wzorowo, dop\u00f3ki Karol III nie nakaza\u0142 wygna\u0107 jezuit\u00f3w w roku 1767 (Gomez Tovar, s. 11).<\/span><\/p>\n <\/span><\/p>\n Dla my\u015blicieli O\u015bwiecenia, jak Voltaire, odkrycie Ameryki oznacza\u0142o \u201enowe Stworzenie\u201d; za\u015b w wieku XIX Tocqueville (s. 507) i Hegel (s. 90) opisywali Ameryk\u0119 jako miejsce, zwr\u00f3cone ku przysz\u0142o\u015bci. \u201eKontynent wyobra\u017ani\u201d – jak nazywa\u0142 j\u0105 Remond – czy \u201enar\u00f3d przysz\u0142o\u015bci\u201d – jak ochrzci\u0142 j\u0105 Hegel, Nowy \u015awiat tradycyjnie reprezentowa\u0142 nadziej\u0119 i potencja\u0142 nowego \u017cycia, symboliczny \u201estart od zera\u201d (Garc\u00eda Cant\u00fa, s. 11, Orvell, s. 447, Rama, s. XV). Jednak jak przypomina nam Ainsa, drug\u0105 stron\u0105 tej triumfuj\u0105cej m\u0142odzie\u0144czo\u015bci jest negacja lub ignorowanie przesz\u0142o\u015bci, zredukowanej do zwyk\u0142ej archeologii, badaj\u0105cej \u201eprymitywne\u201d cywilizacje czy spisu \u201emartwych\u201d kultur.<\/span><\/p>\n Teoretyczne i praktyczne zasady socjalizmu utopijnego pierwszej po\u0142owy XIX wieku nie zosta\u0142y nigdy przetestowane w Europie. To do Ameryki udawali si\u0119 uczniowie Owena i Fouriera – i to tam powsta\u0142y i do dzi\u015b funkcjonuj\u0105 – w ukrytej formie, autarchiczne eksperymenty takie jak Ikaria<\/em>, New Harmony<\/em>, Freedom Colony<\/em>, Utopia Book Farm<\/em>, Equity<\/em>, Valley Farm<\/em>, Nashoba<\/em> i wiele innych (2). Wielkie migracje, jakie mia\u0142y miejsce na prze\u0142omie XIX i XX wieku, nios\u0142y ze sob\u0105 pionierskiego ducha wyznawc\u00f3w utopii. Kolejny raz ich utopijne aspiracje mia\u0142y uzasadnienie przestrzenne i geograficzne: g\u0142\u00f3wnym pragnieniem by\u0142a kolonizacja Ameryki, uwa\u017canej za ziemskie przedstawienie Ziemi Obiecanej.<\/span><\/p>\n \u00a0Nowe obszary sta\u0142y si\u0119 dost\u0119pne dla podboju, otwieraj\u0105c przestrze\u0144, gdzie r\u00f3\u017cne grupy etniczne, religijne i polityczne mog\u0142y si\u0119 swobodnie osiedla\u0107. Miejsca te, kt\u00f3rych nazwy przywo\u0142uj\u0105 pami\u0119\u0107 o raju utraconym (Porto Alegre, Ciudad Paradiso, Puerto Eden, Valparaiso), tworzy\u0142y now\u0105 geografi\u0119 kontynentu. Mit jego nieograniczonych mo\u017cliwo\u015bci zawarty jest w popularnym hiszpa\u0144skim zwrocie \u201ehacer las Americas\u201d (\u201edo Ameryki\u201d).<\/span><\/p>\n Za\u0142o\u017cone w tym okresie utopijne spo\u0142eczno\u015bci przyczyni\u0142y si\u0119 walnie do spo\u0142ecznej konsolidacji wielu nowopowsta\u0142ych narod\u00f3w Ameryki Po\u0142udniowej. Zw\u0142aszcza w Argentynie, Paragwaju i Urugwaju, a p\u00f3\u017aniej w Brazylii i Wenezueli, mit Utopii wp\u0142yn\u0105\u0142 na kszta\u0142towanie si\u0119 to\u017csamo\u015bci narodowej i w nieunikniony spos\u00f3b znalaz\u0142 swoje odbicie w rodz\u0105cej si\u0119 literaturze tych kraj\u00f3w (Rama, s. X). Dyktatury, dominuj\u0105ce w Ameryce Po\u0142udniowej w tym okresie, doprowadzi\u0142y do powstania ruch\u00f3w opozycyjnych z w\u0142asnym programem \u201eidealnej republiki\u201d. Juan Montalvo, w zbiorze esej\u00f3w Catilinarias<\/em> rzuci\u0142 wyzwanie teokracji ekwadorskiego dyktatora Garcii Moreno, Jose Marti uku\u0142 termin \u201enasza Ameryka\u201d, walcz\u0105c o niepodleg\u0142o\u015b\u0107 Kuby, za\u015b Benito Juarez wyobra\u017ca\u0142 sobie inny Meksyk, wolny od despotyzmu. Charakter ameryka\u0144skich utopii, ukszta\u0142towany u swego zarania przez Europejczyk\u00f3w, zmieni\u0142 si\u0119 pod wp\u0142ywem ruch\u00f3w na rzecz kulturowej autonomii Ameryki \u0141aci\u0144skiej i walki o to, co by\u0142o znane jako \u201eprawo do w\u0142asnej utopii\u201d. Pisarstwo Alfonso Reyesa (\u00daltima Thule<\/em> czy No hay tal lugar<\/em>) czy Henriquez Ure\u00f1a (La utopia de<\/em> Am\u00e9rica<\/em>) – to typowe przyk\u0142ady odradzania si\u0119 utopijnego dyskursu w Ameryce \u0141aci\u0144skiej XX wieku. Ten nowy pr\u0105d w my\u015bleniu utopijnym, mimo \u017ce postulowa\u0142 inne rozwi\u0105zania, skupia\u0142 si\u0119 na tych samych problemach i zagadnieniach, co wcze\u015bniejsze projekty Eugenio Mar\u00edi de Hostos, Jos\u00e9 Enrique Rod\u00f3 czy prace Manuela Gonz\u00e1lez Prady, Manuela Ugarte i Jos\u00e9 Vasconcelos (Ainsa, Utop\u00edas<\/em>, s. 9, s. 41).<\/span><\/p>\n \u00a0<\/span><\/p>\n \u00a0<\/span><\/p>\n XIX wiek zaznaczy\u0142 si\u0119 ci\u0105g\u0142ymi pr\u00f3bami reform spo\u0142ecznych. Ameryka dzia\u0142a\u0142a jak magnes na wszystkie utopijne ruchy reformatorskie, opieraj\u0105ce si\u0119 na kolektywnej w\u0142asno\u015bci, egalitaryzmie, przekszta\u0142ceniu jednostki i poszukiwaniu harmonii z Natur\u0105. Wyobra\u017cenie o Nowym \u015awiecie – jako laboratorium europejskich utopii – szybko sta\u0142o si\u0119 faktem. Utopijny sztafa\u017c przesta\u0142 by\u0107 potrzebny. Utopie mog\u0142y sta\u0107 si\u0119 rzeczywisto\u015bci\u0105 – i niekt\u00f3re z nich dokona\u0142y tego, na kr\u00f3tki czas – na ameryka\u0144skiej ziemi. Zdaj\u0105c sobie spraw\u0119 z niemo\u017cno\u015bci realizacji swych projekt\u00f3w w Europie, wielu z utopist\u00f3w kierowa\u0142o uwag\u0119 na Nowy \u015awiat. Jednym z najbardziej znanych spo\u015br\u00f3d nich by\u0142 Anglik, Robert Owen, kt\u00f3ry pop\u0142yn\u0105\u0142 do Stan\u00f3w Zjednoczonych w roku 1824. Jego ostatecznym celem by\u0142o zbudowanie porz\u0105dku spo\u0142ecznego, opartego na \u201edobrowolnym zrzeszeniu i kolektywnej w\u0142asno\u015bci w formie ma\u0142ych spo\u0142eczno\u015bci rolniczych czy przemys\u0142owych\u201d (Cappelletti, s. 64). Ameryka\u0144skie prawo by\u0142o w\u00f3wczas mniej restrykcyjne i wci\u0105\u017c wolne od tego, co utopi\u015bci uwa\u017cali za zepsute europejskie zwyczaje. Owen naby\u0142 Koloni\u0119 Harmonia<\/em>, sk\u0142adaj\u0105c\u0105 si\u0119 z 30 000 akr\u00f3w w dzisiejszym stanie Indiana. S\u0105dz\u0105c z zachowanych ilustracji, budynki kolonii ustawione by\u0142y w du\u017cy czworobok, jak zabudowania starych europejskich uniwersytet\u00f3w, lecz na wi\u0119kszej przestrzeni. Harmonia zosta\u0142a otwarta 1. maja 1825, istnia\u0142a dwa lata, w czasie kt\u00f3rych eksperymentowano z siedmioma r\u00f3\u017cnymi formami rz\u0105d\u00f3w. Cho\u0107 u zarania nie zainspirowana ideami komunistycznymi, w styczniu 1826 kolonia przyj\u0119\u0142a konstytucj\u0119, a wraz z ni\u0105 zasady kolektywistyczne: absolutn\u0105 r\u00f3wno\u015b\u0107 wszystkich mieszka\u0144c\u00f3w i jednakowy udzia\u0142 w wyprodukowanych dobrach niezale\u017cnie od wydajno\u015bci czy nak\u0142adu pracy.<\/span><\/p>\n Konflikty na tle ekonomicznym i religijnym stopniowo niszczy\u0142y fundamenty wsp\u00f3lnoty. Wydalenia i dobrowolne odej\u015bcia z kolonii stawa\u0142y si\u0119 coraz cz\u0119stsze, a\u017c w maju 1827 Nowa Harmonia<\/em> zosta\u0142a rozwi\u0105zana (Cepeda, s. 69). Mimo to Owen nie uwa\u017ca\u0142 jej za nieudany eksperyment.<\/span><\/p>\n We wrze\u015bniu 1828 Owen wyst\u0105pi\u0142 do rz\u0105du Meksyku o przyznanie teren\u00f3w nad Zatok\u0105 Meksyka\u0144sk\u0105 pomi\u0119dzy Teksasem a Coahuila w celu za\u0142o\u017cenia tam \u201eracjonalnego i sprawiedliwego spo\u0142ecze\u0144stwa\u201d. Wskazywa\u0142 na korzy\u015bci z za\u0142o\u017cenia kolonii na granicy dwu stan\u00f3w w postaci za\u017cegnania mi\u0119dzystanowej rywalizacji i potencjalnych konflikt\u00f3w zbrojnych. Ten projekt nie doczeka\u0142 si\u0119 jednak realizacji, gdy\u017c wybuch\u0142a przepowiedziana przez Owena wojna, skutkiem kt\u00f3rej Teksas zosta\u0142 w roku 1844 w\u0142\u0105czony do USA.<\/span><\/p>\n Dwadzie\u015bcia lat p\u00f3\u017aniej, gdy Etienne Cabet poprosi\u0142 Owena o rad\u0119 w sprawie lokalizacji w\u0142asnej utopijnej kolonii, Ikarii<\/em>, wiekowy ju\u017c Anglik poleci\u0142 mu uda\u0107 si\u0119 do Teksasu. Projekt Cabeta jako pierwszy opiera\u0142 si\u0119 na dziele literackim: Podr\u00f3\u017ce do Ikarii<\/em> (1840) w swoim czasie by\u0142y bestsellerem. Sukces ksi\u0105\u017cki zach\u0119ci\u0142 go do pr\u00f3by za\u0142o\u017cenia ikaria\u0144skich spo\u0142eczno\u015bci w Ameryce. Zakupiwszy miliony akr\u00f3w ziemi, Cabet za\u0142o\u017cy\u0142 swoj\u0105 koloni\u0119 1. lipca 1847, jednak natychmiast pojawi\u0142y si\u0119 pierwsze trudno\u015bci. Przede wszystkim, kolonia by\u0142a po\u0142o\u017cona w niego\u015bcinnym terenie, do kt\u00f3rego nie mo\u017cna by\u0142o dosta\u0107 si\u0119 rzek\u0105. Miliony akr\u00f3w ziemi nie tworzy\u0142y sp\u00f3jnej ca\u0142o\u015bci, lecz szereg odseparowanych od siebie dzia\u0142ek. Choroby, brak \u017cywno\u015bci, lek\u00f3w, jak r\u00f3wnie\u017c trudno\u015bci w zarz\u0105dzaniu olbrzymim, podzielonym na ma\u0142e dzia\u0142ki obszarem, zmusi\u0142y kolonist\u00f3w do opuszczenia terenu Ikarii<\/em>. Do pora\u017cki eksperymentu przyczyni\u0142a si\u0119 te\u017c rewolucja 1848 roku w Europie, kt\u00f3ra otworzy\u0142a nowe perspektywy dla ruchu socjalistycznego i sprawi\u0142a, \u017ce \u201eameryka\u0144skie marzenie\u201d sta\u0142o si\u0119 na pewien czas niepotrzebne. W obliczu tych trudno\u015bci Cabet zdecydowa\u0142 si\u0119 opu\u015bci\u0107 swoje teksa\u0144skie posiad\u0142o\u015bci i zakupi\u0107 opuszczon\u0105 osad\u0119 mormon\u00f3w w Nauvoo w Illinois. Naprawi\u0142 jej stare budynki, zbudowa\u0142 kwatery mieszkalne i wyda\u0142 ca\u0142\u0105 mas\u0119 ksi\u0105\u017cek i broszur, promuj\u0105cych sw\u0105 ide\u0119. Zyska\u0142 dzi\u0119ki temu licznych wsp\u00f3\u0142pracownik\u00f3w z Francji i Ameryki P\u00f3\u0142nocnej, gotowych zamieszka\u0107 w kolonii, kt\u00f3rej populacja stopniowo wzros\u0142a z 280 do 500 os\u00f3b. Schy\u0142ek kolonii w tym przypadku spowodowany by\u0142 licznymi pozwami, jakie wniesiono przeciwko Cabetowi we Francji. W mi\u0119dzyczasie jego pogl\u0105dy sta\u0142y si\u0119 bardziej autorytarne i w ko\u0144cu wycofa\u0142 si\u0119 on z projektu. Cabet zmar\u0142 w roku 1856, jednak jego ikaria\u0144skie spo\u0142eczno\u015bci przetrwa\u0142y do roku 1895. Istnia\u0142y wi\u0119c p\u00f3\u0142 wieku.<\/span><\/p>\n Fourieryzm nie mia\u0142 szcz\u0119\u015bcia w Ameryce. Idee Furiera przywi\u00f3z\u0142 do Stan\u00f3w Zjednoczonych Albert Brisbane, m\u0142ody Amerykanin, kt\u00f3ry od roku 1832 przebywa\u0142 w Pary\u017cu, gdzie spotka\u0142 Victora Consid\u00e9ranta. Gdy powr\u00f3ci\u0142 do Stan\u00f3w Zjednoczonych opublikowa\u0142 Spo\u0142eczne przeznaczenie cz\u0142owieka<\/em> (1840), kt\u00f3re spotka\u0142o si\u0119 z dobrym przyj\u0119ciem i przyczyni\u0142o si\u0119 do powstania wielu stowarzysze\u0144 i \u201efalanster\u00f3w\u201d. W roku 1854 Consid\u00e9rant uda\u0142 si\u0119 do Nowego Jorku wraz z setk\u0105 kolonist\u00f3w. Jego celem by\u0142o uzyskanie 20 000 akr\u00f3w ziemi w okolicach Dallas w Teksasie i za\u0142o\u017cenie wsp\u00f3lnie z Brisbanem fourierowskiej kolonii. Wkr\u00f3tce potem do\u0142\u0105czy\u0142a do nich kolejna grupa kolonist\u00f3w i w roku 1855 ponad 300 os\u00f3b za\u0142o\u017cy\u0142o falanster La Reuni\u00f3n<\/em>. W tym okresie Teksas, \u015bwie\u017co zaanektowany przez USA, rozdawa\u0142 ziemi\u0119 wszystkim chc\u0105cym si\u0119 tam osiedli\u0107, pr\u00f3buj\u0105c w szybkim czasie zwi\u0119kszy\u0107 sw\u0105 populacj\u0119. Mimo to projekt upad\u0142 i w do ko\u0144ca 1856 roku wi\u0119kszo\u015b\u0107 osadnik\u00f3w opu\u015bci\u0142a koloni\u0119. Rok p\u00f3\u017aniej\u00a0 Consid\u00e9rant wyda\u0142 w San Antonio broszur\u0119 zatytu\u0142owan\u0105: Du Texas, Premier rapport \u00e0 mes amis<\/em>, w kt\u00f3rej wyja\u015bnia\u0142 przyczyny w\u0142asnych niepowodze\u0144 i proponowa\u0142 \u015brodki zaradcze.<\/span><\/p>\n W roku 1863 wojna domowa w Stanach Zjednoczonych doprowadzi\u0142a koloni\u0119 Consid\u00e9ranta do ostatecznej ruiny. Tak sko\u0144czy\u0142a si\u0119 epoka wielkich aposto\u0142\u00f3w utopijnego socjalizmu (Owen, Cabet, Consid\u00e9rant), pr\u00f3buj\u0105cych w Nowym \u015awiecie wprowadzi\u0107 w \u017cycie swe idee.<\/span><\/p>\n Cho\u0107 wiele innych kolektywistycznych eksperyment\u00f3w podejmowano w drugiej po\u0142owie XIX i na pocz\u0105tku XX wieku, wybuchowa sytuacja rewolucyjna w Europie i wyj\u0105tkowe warunki, panuj\u0105ce w nowych pa\u0144stwach Ameryki \u0141aci\u0144skiej, stwarza\u0142y lepsze mo\u017cliwo\u015bci realizacji utopijnych projekt\u00f3w. Dwa kluczowe wydarzenia w Europie – Rewolucja roku 1848 i Komuna Paryska w roku 1871 – wp\u0142yn\u0119\u0142y na rozw\u00f3j spo\u0142eczny Ameryki \u0141aci\u0144skiej, gdy\u017c wielu radykalnych przyw\u00f3dc\u00f3w, zaanga\u017cowanych w oba wydarzenia, znalaz\u0142o si\u0119 tam na emigracji. Plotino C. Rhodakanaty, po przybyciu do Meksyku w lutym 1861 wyda\u0142 szeroko komentowane Cartilla socialista<\/em> (1861), ksi\u0105\u017ck\u0119, gdzie w formie sokratejskich dialog\u00f3w przedstawi\u0142 za\u0142o\u017cenia\u00a0 utopijnej spo\u0142eczno\u015bci. W swej pracy nie wspomina o jakiejkolwiek w\u0142adzy, proponuj\u0105c w zamian organizacj\u0119 spo\u0142eczn\u0105, podobn\u0105 do postulowanej przez anarchizm. Jego uczniowie znajd\u0105 si\u0119 w\u015br\u00f3d inicjator\u00f3w zainspirowanego ideami wolno\u015bciowymi ruchu campensino<\/em> w Meksyku.<\/span><\/p>\n Na prze\u0142omie stuleci Brazylia sta\u0142a si\u0119 miejscem najwa\u017cniejszego utopijnego eksperymentu XIX wieku. Giovanni Rossi, lekarz i agronom, w roku 1878 wyda\u0142 we W\u0142oszech prac\u0119 Un comune socjalista<\/em>, w kt\u00f3rej zawar\u0142 projekt spo\u0142eczny, oparty na wolno\u015bciowych zasadach. Niedawny sukcesy pierwszego anarchokomunistycznego projektu w Cremonie zwr\u00f3ci\u0142y uwag\u0119 imperatora Brazylii, przebywaj\u0105cego wtedy w Mediolanie, na mo\u017cliwo\u015b\u0107 za\u0142o\u017cenia podobnych kolonii rolniczych we w\u0142asnym kraju. Wkr\u00f3tce potem Dom Pedro II wyrazi\u0142 zgod\u0119 na za\u0142o\u017cenie komuny w Palmeiras, w prowincji Paran\u00e1 na p\u00f3\u0142nocy Brazylii. 20. lutego 1890, wkr\u00f3tce po upadku imperatora, Rossi wraz z grup\u0105 kolonist\u00f3w opu\u015bci\u0142 Genu\u0119. Pomimo trudnego terenu i po\u0142o\u017cenia z dala od siedzib ludzkich, grupie uda\u0142o si\u0119 za\u0142o\u017cy\u0107 koloni\u0119 Cecylia<\/em>. Celem Rossiego by\u0142o stworzenie bezklasowego spo\u0142ecze\u0144stwa i wprowadzenie w \u017cycie zasad wolno\u015bciowego komunizmu. Sw\u00f3j sukces zawdzi\u0119cza\u0142 Rossi temu, \u017ce w przeciwie\u0144stwie do utopijnych eksperyment\u00f3w z pierwszej po\u0142owy XIX wieku jego koloni\u0119 zamieszkiwa\u0142a jednorodna spo\u0142eczno\u015b\u0107, z\u0142o\u017cona z bojowych w\u0142oskich anarchist\u00f3w. Kolonia, s\u0142ynna w ca\u0142ej Ameryce \u0141aci\u0144skiej, wkr\u00f3tce sta\u0142a si\u0119 domem dla ponad 300 os\u00f3b. W rozs\u0142awieniu kolonii pomog\u0142y wizyty wielu wa\u017cnych osobisto\u015bci, w tym by\u0142ego prezydenta Urugwaju, Jos\u00e9 Batlle y Ordo\u00f1eza. Po raz pierwszy udowodniono w praktyce mo\u017cliwo\u015b\u0107 funkcjonowania anarchokomunistycznej wsp\u00f3lnoty. Wkr\u00f3tce jednak niska jako\u015b\u0107 ziemi, utrata poparcia imperatora, k\u0142opoty z transportem plon\u00f3w i postawa nowej administracji republika\u0144skiej spowodowa\u0142y kryzys kolonii. Do roku 1893 pozosta\u0142o w niej jedynie 64 mieszka\u0144c\u00f3w. Mimo to Giovanni Rossi pozosta\u0142 w Brazylii przez wiele lat, jako profesor Naczelnego Instytutu Rolnictwa\u00a0 w Taguari i dyrektor centrum rolnego.<\/span><\/p>\n W prawie wszystkich przypadkach przyczyny pora\u017cki by\u0142y takie same. Utopijni socjali\u015bci nie tylko starali si\u0119 uciec od reali\u00f3w Starego \u015awiata, lecz tak\u017ce od tych panuj\u0105cych w Nowym. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 z projekt\u00f3w podejmowano, ignoruj\u0105c kompletnie ameryka\u0144sk\u0105 rzeczywisto\u015b\u0107 i w spos\u00f3b sprzeczny z historyczn\u0105 ewolucj\u0105 warunk\u00f3w w tym regionie. Odcinaj\u0105c si\u0119 od obszar\u00f3w miejskich i tworz\u0105c autarkiczne spo\u0142eczno\u015bci, projekty te pozbawia\u0142y si\u0119 szans na trwa\u0142e istnienie, co prowadzi\u0142o w ko\u0144cu do ich upadku.<\/span><\/p>\n \u00a0<\/span><\/p>\n \u00a0<\/span><\/p>\n Od po\u0142owy XIX wieku kluczowe idee utopijne wywiera\u0142y wp\u0142yw na ruch robotniczy za po\u015brednictwem pisarzy anarchistycznych, kt\u00f3rzy wci\u0105\u017c tworzyli, rozwijali i realizowali w praktyce utopijne projekty. Pierwsza \u015bci\u015ble anarchistyczna utopia, L\u2019Humanisphere<\/em> ukazywa\u0142a si\u0119 w odcinkach w Nowym Jorku w latach 1858-59. Jej autor, Joseph D\u00e9jacque, by\u0142 pracownikiem fizycznym, dziennikarzem-samoukiem, pisarzem i aktywist\u0105, kt\u00f3ry walczy\u0142 na barykadach Pary\u017ca w roku 1848. Po raz pierwszy – i zanim jeszcze Kropotkin sformu\u0142owa\u0142 swe kolektywistyczne idee – D\u00e9jacque opisa\u0142 spo\u0142ecze\u0144stwo, zorganizowane wed\u0142ug zasad wolno\u015bciowego komunizmu. Akcja jego opowie\u015bci, dziej\u0105ca si\u0119 za tysi\u0105c lat, rozwija si\u0119 wed\u0142ug typowych regu\u0142, za\u015b Idea<\/em> (Utopia<\/em>), opowiada autorowi histori\u0119 z przysz\u0142o\u015bci. Pocz\u0105wszy od wst\u0119pu (Czym jest ta powie\u015b\u0107<\/em>), autor k\u0142adzie nacisk na proletariacki charakter swej pracy i pisze w apokaliptycznym tonie: \u201eJa prosty, proletariusz, prze\u015bladowany przez przemoc na wygnaniu lub w wi\u0119zieniu, otwieram otch\u0142a\u0144 pod stopami swych prze\u015bladowc\u00f3w i wt\u0142aczam zemst\u0119 w swe otwarte rany.\u201d(ss. 16 – 17). (3)<\/span><\/p>\n Poza projektem utopii, D\u00e9jacque stworzy\u0142 podstawy radykalnego, bojowego pisarstwa. Wstrz\u0105sn\u0105\u0142 bur\u017cuazyjnym mitem literackiego dzie\u0142a sztuki, stworzonego przez i na u\u017cytek klas uprzywilejowanych: \u201eTa ksi\u0105\u017cka to nie praca literacka, to praca PIEKIELNA, to krzyk zbuntowanego niewolnika.\u201d (s. 16). Przywr\u00f3ci\u0142 te\u017c sztuce pisarskiej pami\u0119\u0107 o jej ludowych korzeniach: \u201eTa ksi\u0105\u017cka… nie zosta\u0142a napisana odzian\u0105 w r\u0119kawiczk\u0119 r\u0119k\u0105 cz\u0142owieka, kt\u00f3ry \u015bni na jawie… to wezwanie do powstania, to sygna\u0142 do walki, kt\u00f3ry sprawia, \u017ce m\u0142ot Idei brzmi w g\u0142owach ludu.\u201d (ss. 17-18). D\u00e9jacque pragnie stworzy\u0107 \u201enowego cz\u0142owieka\u201d z pomoc\u0105 estetyki walki: \u201eTej ksi\u0105\u017cki nie napisa\u0142em atramentem… a jej stronnice nie s\u0105 z papieru. Ta ksi\u0105\u017cka jest wykuta ze stali i wy\u0142adowana dynamitem idei. To pocisk wystrzelony w tysi\u0105cu kopii w kierunku cywilizowanego spo\u0142ecze\u0144stwa… Ta ksi\u0105\u017cka to nie dzie\u0142o pisarskie, to czyn.\u201d (s. 25).<\/span><\/p>\n Najbardziej znany teoretyk wolno\u015bciowego komunizmu, Piotr Kropotkin, zaprojektowa\u0142 system polityczny i filozoficzny, oparty na ideale spo\u0142ecze\u0144stwa pozbawionego rz\u0105du. Kropotkin walczy\u0142 o wolne i egalitarne spo\u0142ecze\u0144stwo, bez narzuconej w\u0142adzy. Jego teorie zyska\u0142y mi\u0119dzynarodowe uznanie, pocz\u0105wszy od konferencji w Genewie w roku 1882 i mia\u0142y decyduj\u0105cy wp\u0142yw na utopie, napisane w Europie i Ameryce w drugiej po\u0142owie XIX i na pocz\u0105tku XX wieku. Z potrzeby solidarno\u015bci, kt\u00f3r\u0105 traktowa\u0142 jako naturaln\u0105 dla ka\u017cdej jednostki, wynika\u0142o za\u0142o\u017cenie, \u017ce ludzie dobrowolnie zrzeszeni w ma\u0142ych spo\u0142eczno\u015bciach s\u0105 szcz\u0119\u015bliwsi, po cz\u0119\u015bci – poniewa\u017c potrafi\u0105 rozwi\u0105zywa\u0107 swe problemy w duchu braterstwa. Dlatego idealizowa\u0142 \u015bredniowieczne miasta, traktuj\u0105c je jako mityczne miejsce pochodzenia swych wolno\u015bciowych idei. Dla Kropotkina \u015bredniowieczne miasto \u201eby\u0142o pr\u00f3b\u0105 zorganizowania, na du\u017co wi\u0119ksz\u0105 skal\u0119 ni\u017c wsp\u00f3lnoty wiejskie, zwi\u0105zku pomocy wzajemnej i wsparcia, wsp\u00f3lnej produkcji i konsumpcji d\u00f3br i wsp\u00f3lnego \u017cycia spo\u0142ecznego, bez kajdan narzuconych przez pa\u0144stwo, za to z pe\u0142n\u0105 wolno\u015bci\u0105 ekspresji tw\u00f3rczego geniuszu poszczeg\u00f3lnych grup w dziedzinie sztuki, rzemios\u0142a, nauki, handlu czy organizacji politycznej.\u201d (Pomoc wzajemna<\/em>, ss. 43-44). Wierzy\u0142, \u017ce odnalaz\u0142 podstawy wolno\u015bciowego komunizmu w wyidealizowanej wizji \u015bredniowiecznego \u015bwiata: \u201eim wi\u0119cej wiemy o \u015bredniowiecznym mie\u015bcie, tym bardziej jeste\u015bmy pewni, \u017ce w \u017cadnym innym okresie praca ludzka nie przynosi\u0142a tyle dostatku i nie cieszy\u0142a si\u0119 takim szacunkiem jak w czasach rozkwitu miast… nie tylko wiele z aspiracji dzisiejszych radyka\u0142\u00f3w by\u0142o ju\u017c zrealizowanych w \u015aredniowieczu, r\u00f3wnie\u017c wiele z rzeczy, jakie uwa\u017camy dzi\u015b za utopi\u0119 by\u0142o w\u00f3wczas na porz\u0105dku dziennym.\u201d (Pomoc wzajemna<\/em>, s. 54).<\/span><\/p>\n Kropotkin rozwin\u0105\u0142 wcze\u015bniej niekt\u00f3re z tym koncepcji w Polach, fabrykach i warsztatach<\/em> (1899): \u201eutrzymujemy, \u017ce idea\u0142 spo\u0142ecze\u0144stwa – to jest stan, ku kt\u00f3remu ju\u017c ono zmierza – to spo\u0142ecze\u0144stwo zintegrowanej, po\u0142\u0105czonej pracy, spo\u0142ecze\u0144stwo, w kt\u00f3rym ka\u017cda jednostka wykonuje prac\u0119 tak fizyczn\u0105, jak i umys\u0142ow\u0105… i\u00a0 w kt\u00f3rym ka\u017cdy robotnik pracuje tak w polu jak i w fabrycznym warsztacie.\u201d (s. 23). Wed\u0142ug Kropotkina, praca w systemie rotacyjnym wyeliminuje monotonno\u015b\u0107, zwi\u0119kszy wydajno\u015b\u0107 i zapewni wi\u0119cej czasu wolnego. Kropotkin postulowa\u0142 tak\u017ce decentralizacj\u0119 przemys\u0142u. Zamiast wielkich centr\u00f3w produkcji, proponowa\u0142 stworzenie sieci ma\u0142ych zak\u0142ad\u00f3w na terenach rolniczych. Uprzedzaj\u0105c argumenty krytyk\u00f3w (a mia\u0142 ich wielu) wyja\u015bnia\u0142, i\u017c nie jest przeciwnikiem post\u0119pu technicznego: \u201e…by\u0142o by wielk\u0105 pomy\u0142k\u0105 wyobra\u017ca\u0107 sobie, \u017ce przemys\u0142 powinien powr\u00f3ci\u0107 do okresu pracy r\u0119cznej aby mo\u017cna go by\u0142o po\u0142\u0105czy\u0107 z rolnictwem. Wsz\u0119dzie gdzie oszcz\u0119dno\u015b\u0107 pracy ludzkiej mo\u017cna uzyska\u0107 dzi\u0119ki maszynom, mechanizacja jest mile widziana i znajdzie zastosowanie…\u201d (Campos, s. 195). Nacisk na integracj\u0119 pracy fizycznej i umys\u0142owej zmusi\u0142 go tak\u017ce do powt\u00f3rnego przemy\u015blenia roli edukacji, kt\u00f3ra wed\u0142ug Kropotkina powinna by\u0107 ca\u0142o\u015bciowa i zintegrowana, teoretyczna jak i praktyczna. Nie powinna d\u0105\u017cy\u0107 do specjalizacji, lecz raczej w kierunku praktycznego zastosowania og\u00f3lnej wiedzy, co nie dziwi, je\u015bli wzi\u0105\u0107 pod uwag\u0119 jego pragnienie eliminacji podzia\u0142u pracy.<\/span><\/p>\n Woln\u0105 spo\u0142eczno\u015b\u0107 przedstawia Kropotkin jako najlepsze rozwi\u0105zanie spo\u0142ecznych, ekonomicznych, politycznych i kulturalnych problem\u00f3w, jakie powsta\u0142y w spo\u0142ecze\u0144stwie kapitalistycznym okresu industrializacji (Rama, s. XVIII).(4)<\/span><\/p>\n William Morris, Anglik wsp\u00f3\u0142czesny Kropotkinowi, napisa\u0142 popularn\u0105 powie\u015b\u0107 utopijn\u0105 zatytu\u0142owan\u0105 Wie\u015bci z Nik\u0105d<\/em> (Londyn, 1890). Podobnie jak Kropotkin, Morris nie by\u0142 zwolennikiem nieograniczonego rozwoju przemys\u0142u. Argumentowa\u0142 na rzecz radykalnej zmiany stosunk\u00f3w spo\u0142ecznych i uproszczenia \u015brodk\u00f3w produkcji. Ideologia Morrisa lokowa\u0142a si\u0119 w po\u0142owie drogi mi\u0119dzy kolektywistycznym anarchizmem a marksizmem. Jego utopia opisuje spo\u0142ecze\u0144stwo komunistyczne, kt\u00f3re obaliwszy w\u0142adz\u0119 w drodze rewolucji spo\u0142ecznej i pokonawszy trudno\u015bci okresu przej\u015bciowego, skutecznie pozby\u0142o si\u0119 pa\u0144stwa. W ksi\u0105\u017cce Morrisa zanik w\u0142asno\u015bci prywatnej i klas spo\u0142ecznych oznacza, \u017ce praca nie jest uwa\u017cana z kar\u0119 i staje si\u0119 przyjemno\u015bci\u0105: \u201eszcz\u0119\u015bcie bez codziennej pracy jest niemo\u017cliwe.\u201d (s. 112). Wielkie fabryki znikn\u0119\u0142y, w ich miejsce na prowincji powsta\u0142y ma\u0142e warsztaty. Produkuje si\u0119 tylko to, co potrzebne. Produkty niskiej jako\u015bci, podobnie jak te uwa\u017cane za zbyteczne, s\u0105 zakazane. Najci\u0119\u017csze prace wykonuj\u0105 maszyny, jedynie te przynosz\u0105ce przyjemno\u015b\u0107, s\u0105 powierzane ludziom. Ka\u017cda jednostka wykonuje prac\u0119, jakanajbardziej odpowiada jej zainteresowaniom i zdolno\u015bciom.<\/span><\/p>\n Morris nie neguje spo\u0142ecznych i ekonomicznych korzy\u015bci ze wsp\u00f3\u0142czesnej technologii, sprzeciwia si\u0119 jednak uczynieniu z cz\u0142owieka niewolnika maszyn. Jak Kropotkin, oddaje honor tradycyjnym sztukom i rzemios\u0142om \u015aredniowiecza. Ksi\u0105\u017cka Morrisa, tak jak prace jego rosyjskiego poprzednika, przedstawia wyidealizowan\u0105 wizj\u0119 \u017cycia w tej epoce, tocz\u0105cego si\u0119 w ma\u0142ych, autonomicznych spo\u0142eczno\u015bciach. Miasta znikn\u0119\u0142y w Wie\u015bciach z Nik\u0105d<\/em> wraz z przeludnieniem i dehumanizacj\u0105, jak\u0105 wytworzy\u0142y. Londyn zast\u0105pi\u0142y ma\u0142e wioski z solidnymi prostymi domami, otoczonymi przez ogrody w ten spos\u00f3b, \u017ce nie da si\u0119 wyznaczy\u0107 granicy mi\u0119dzy miastem a prowincj\u0105. Taka organizacja spo\u0142eczna sprzyja ponownej integracji cz\u0142owieka ze \u015bwiatem natury, rozwojowi wra\u017cliwo\u015bci estetycznej i nowemu rodzajowi sprawiedliwo\u015bci, opartemu na przebaczeniu. Instytucja rodziny zosta\u0142a zast\u0105piona przez wolne stowarzyszenia par. (cdn.)<\/strong><\/span><\/p>\n \u00a0<\/strong><\/p>\n Santiago Juan-Navarro<\/strong><\/span><\/p>\n T\u0142um. Wila<\/strong><\/p>\n Za: Manufaktura produkcyjna INNY \u015aWIAT, <\/strong>Mielec 2011<\/strong><\/p>\n \u00a0<\/p>\n Przypisy autora:<\/strong><\/p>\n \u00a0<\/strong><\/p>\n (1) Wed\u0142ug powszechnie dzi\u015b podzielanej opinii Alfonso Reyesa, Ameryka \u201ezanim zacz\u0119\u0142a by\u0107 odbierana jako obecno\u015b\u0107, by\u0142a odczuwana jako brak\u201d. Stanowi ona aluzj\u0119 to koncepcji Ameryki jako przestrzeni czysto wirtualnej, gdzie Europejczycy zamierzali realizowa\u0107 idee i spe\u0142ni\u0107 marzenia, dla kt\u00f3rych nie by\u0142o miejsca w Starym \u015awiecie. Zanim jeszcze zosta\u0142a odkryta, Ameryka marzy\u0142a si\u0119 mieszka\u0144com Europy i konieczne by\u0142o dostosowanie rzeczywisto\u015bci nowego kontynentu do tych marze\u0144. Ich przedmiotem nie by\u0142 bowiem rzeczywisty kontynent, jeszcze przecie\u017c nie poznany, lecz mo\u017cliwo\u015b\u0107 budowy nowego \u015bwiata, kt\u00f3ry mia\u0142by zast\u0105pi\u0107 Europ\u0119. (Cerutti, Guldberg, s. 227);<\/p>\n (2) Utopijne ruchy komunistyczne by\u0142y przedmiotem wielu studi\u00f3w. W swym zbiorze esej\u00f3w z roku 1997 Pitzer zajmuje si\u0119 do\u015bwiadczeniami religijnego millenaryzmu i ruch\u00f3w socjalizmu utopijnego w tym zakresie. Dog\u0142\u0119bne studia nad XIX wiecznymi utopiami socjalistycznymi prowadzili: Bestor (1950), Holloway (1966) i Guarneri (1991);<\/p>\n (3) Wszystkie t\u0142umaczenia w tek\u015bcie dokonane s\u0105 przez autora, chyba, \u017ce zaznaczono inaczej;<\/p>\n (4) W El organismo econ\u00f3mico de la revoluci\u00f3n<\/em>, Diego Abad de Santill\u00e1n krytykuje te pomys\u0142y z anarchistycznego punktu widzenia. Odrzuca mi\u0119dzy innymi niekt\u00f3re z idei Kropotkina jako anachronizmy. Jego \u015bredniowieczne inspiracje uznaje za nieprzystaj\u0105ce do ekonomii postindustrialnej, za\u015b powr\u00f3t do samowystarczalnych spo\u0142eczno\u015bci za trudny do zrealizowania w warunkach przewidywanej globalizacji.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" Mapa \u015bwiata, na kt\u00f3rej nie ma Utopii, nie jest warta nawet jednego spojrzenia… Oskar Wilde \u00a0 Od czas\u00f3w epoki<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"colormag_page_layout":"default_layout","footnotes":""},"categories":[143],"tags":[],"class_list":["post-3889","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-inne"],"yoast_head":"\nSocjalizm utopijny w Ameryce<\/span><\/h4>\n
Utopie wolno\u015bciowe<\/span><\/h4>\n