<\/p>\n
Jak pewnie \u0142acno skojarzy teraz niemal ka\u017cdy z Czytelnik\u00f3w \u2013 wywiad Beaty Traciak z autorem poni\u017cszego tekstu nie by\u0142 na \u0142amach BZ<\/em> opublikowany przypadkowo. Wojciech Kajtoch zdecydowa\u0142 si\u0119 bowiem na druk Strugackian\u00f3w<\/em>, co mi\u0142o\u015bnik\u00f3w tw\u00f3rczo\u015bci <\/strong>Arkadija i Borisa Strugackich mo\u017ce jedynie uradowa\u0107. A jest ich w Polsce wielu, cho\u0107 mo\u017ce ostatnimi czasy nieco mniej. Nie chodzi wcale o zadawnione urazy wobec rosyjsko\u015bci czy \u201esowiecko\u015bci\u201d, a raczej o niech\u0119\u0107 do my\u015blenia i czytania w og\u00f3le. Tak czy inaczej \u2013 zaczynamy: <\/strong><\/span><\/p>\n * * *<\/span><\/p>\n Niekiedy powroty bywaj\u0105 przyjemne… Tak wi\u0119c w dziesi\u0119\u0107 lat po opublikowaniu Braci Strugackich<\/em> (a w siedem \u2013 po napisaniu ostatniego rusycystycznego artyku\u0142u) zn\u00f3w zosta\u0142em powo\u0142any do s\u0142u\u017cby w charakterze strugackologa, co poci\u0105gn\u0119\u0142o za sob\u0105 mi\u0142\u0105 konieczno\u015b\u0107 napisania pewnej liczby tekst\u00f3w. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 z nich opublikowana zosta\u0142a po rosyjsku w internetowym biuletynie Poniedzia\u0142ek<\/em>, wydawanym przez mi\u0119dzynarodowe stowarzyszenie Ludieny<\/em>, zrzeszaj\u0105ce badaczy tw\u00f3rczo\u015bci Arkadija i Borisa Strugackich, a w zasadzie przez \u201edusz\u0119\u201d przedsi\u0119wzi\u0119cia \u2013 W\u0142adimira Borisowa.\u00a0<\/span><\/p>\n <\/span><\/p>\n \u00d3w programista, informatyk, dziennikarz z Abakanu w Zachodniej Syberii, bibliograf, t\u0142umacz i autor ponad 500 publikacji o fantastyce oraz oficjalnej strony po\u015bwi\u0119conej tw\u00f3rczo\u015bci Braci – nawi\u0105za\u0142 ze mn\u0105 kontakt ju\u017c w 1993 roku. W styczniu 2003 dosta\u0142em od niego wyko\u0144czon\u0105 ca\u0142o\u015b\u0107 przek\u0142adu z uwagami Borisa Natanowicza Strugackiego. Ostatecznie jednak do ich wydrukowania przez wydawnictwo Stalker<\/em> z Doniecka – nie dosz\u0142o, ale \u2013 za zezwoleniem autora i w moim przek\u0142adzie \u2013 publikuj\u0119 je poni\u017cej. Zacz\u0105\u0142em te\u017c otrzymywa\u0107 od Borisowa kolejne numery Poniedzia\u0142k\u00f3w<\/em>. W rezultacie wzi\u0105\u0142em te\u017c udzia\u0142 w Poniedzia\u0142kowych<\/em> ankietach i dyskusjach,<\/span><\/p>\n C\u00f3\u017c, rezultaty mojego powrotu do rusycystycznej aktywno\u015bci licz\u0105 w sumie ju\u017c ponad 100 stron maszynopisu i nie mog\u0119 ich wszystkich przedstawi\u0107 w Tyglu<\/em>. Wybra\u0142em jednak par\u0119 najciekawszych i polecam je uwadze ewentualnego czytelnika.<\/span><\/p>\n \u00a0<\/span><\/p>\n Notatka z rozmowy z Arkadijem Strugackim w dniu 7. 05. 1987<\/strong><\/span><\/p>\n Arkadij Natanowicz Strugacki mieszka pod nast\u0119puj\u0105cym adresem: ZSSR 117571 Moskwa, Prospekt Wiernadskogo…<\/span><\/p>\n Spotkanie naznaczone zosta\u0142o na szesnast\u0105. Or\u0142ow uprzedzi\u0142 mnie, \u017cebym nie siedzia\u0142 d\u0142u\u017cej ni\u017c p\u00f3\u0142torej godziny, jako \u017ce to najd\u0142u\u017cszy mo\u017cliwy czas wizyty. Przy czym wyj\u015b\u0107 nale\u017cy samemu. Arkadij Natanowicz \u017ale si\u0119 czuje, a jemu – cz\u0142owiekowi uprzejmemu – wyprasza\u0107 mnie b\u0119dzie niezr\u0119cznie.<\/span><\/p>\n Niestety, sp\u00f3\u017ani\u0142em si\u0119. Szuka\u0142em domu oko\u0142o 20 minut. Pomyli\u0142em wie\u017cowce, \u017ale zreszt\u0105 poinstruowany przez Or\u0142owa.<\/span><\/p>\n Arkadij Strugacki okaza\u0142 si\u0119 dwumetrowym, pot\u0119\u017cnym, siwym m\u0119\u017cczyzn\u0105 w okularach. Otworzy\u0142 drzwi sam. Powiedzia\u0142em swoje nazwisko. Po chwili wahania przypomnia\u0142 sobie, o co chodzi i zaprosi\u0142 do \u015brodka. Rozebra\u0142em si\u0119 i poprowadzono mnie do pokoju, gabinetu wype\u0142nionego jak nale\u017cy ksi\u0105\u017ckami, gdzie bokiem do okna sta\u0142o pot\u0119\u017cne biurko. Arkadij Strugacki kaza\u0142 mi postawi\u0107 ko\u0142o niego drugie krzes\u0142o (mia\u0142 z\u0142aman\u0105 r\u0119k\u0119), a gdy siad\u0142em naprzeciw niego niczym petent przed urz\u0119dnikiem, wskazuj\u0105c na popielniczk\u0119 i S<\/em>tolicznyje<\/em> – pozwoli\u0142 pali\u0107 i zapyta\u0142, jak\u0105 mam spraw\u0119.<\/span><\/p>\n Przede wszystkim przedstawi\u0142em si\u0119, powiedzia\u0142em kim jestem i co robi\u0119. Pochwali\u0142em si\u0119 kartotek\u0105 zbior\u00f3w – tu spyta\u0142 si\u0119, czego nie mam, a ja odpowiedzia\u0142em, \u017ce mam prawie wszystko, poza drobnymi utworami, kt\u00f3re mam nadziej\u0119 znale\u017a\u0107. Pokaza\u0142em r\u00f3wnie\u017c polskie przek\u0142ady ich ksi\u0105\u017cek, kt\u00f3re zreszt\u0105 mia\u0142. Wkr\u00f3tce wst\u0119pna cz\u0119\u015b\u0107 rozmowy zako\u0144czy\u0142a si\u0119 i zapyta\u0142, czego konkretnie sobie od niego \u017cycz\u0119 (m\u00f3wi\u0142 mi po imieniu, zachowuj\u0105c form\u0119 \u201ewy\u201d).<\/span><\/p>\n Poprosi\u0142em go najpierw, aby mi powiedzia\u0142, czy przek\u0142ad Gadkich liebiediej<\/em> mo\u017cna zrobi\u0107 nie na podstawie druku z Daugawy<\/em>, a z samizdatu. Odpowiedzia\u0142, \u017ce wersje s\u0105 zgodne \u201es\u0142owo w s\u0142owo\u201d. Po drugie, \u201ewyst\u0105pi\u0142em w roli pos\u0142a\u201d, prosz\u0105c o podanie tytu\u0142u kt\u00f3rej\u015b z Jego i Brata najnowszych rzeczy, aby Wsp\u00f3\u0142praca<\/em> mog\u0142a wyst\u0105pi\u0107 do WAPP o pozwolenie na druk, przy okazji opowiadaj\u0105c, jak to wydawnictwa rozbijaj\u0105 si\u0119 w Polsce za ich ksi\u0105\u017ckami, podaj\u0105c w charakterze przyk\u0142adu histori\u0119 pogrzebania w ministerstwie inicjatywy wydania Dzie\u0142 zebranych<\/em> przez Wsp\u00f3\u0142prac\u0119<\/em>, przeciwko kt\u00f3rej wyst\u0105pi\u0142y inne wydawnictwa zazdrosne o zyski i nie chc\u0105ce w zwi\u0105zku z tym u\u017cyczy\u0107 jej praw do przek\u0142adu. Historia wywo\u0142a\u0142a rozbawienie Arkadija Strugackiego, kt\u00f3ry ca\u0142kiem do rzeczy zauwa\u017cy\u0142, \u017ce zatem – jak wida\u0107 \u2013 na razie nie b\u0119dzie ich dzie\u0142 zebranych po polsku, ale to prze\u017cyje. Co do tytu\u0142u, to wymieni\u0142 Grad obrieczonnyj<\/em>, kt\u00f3ry w drugiej po\u0142owie roku ma by\u0107 wydrukowany w Newie<\/em>. Po trzecie poprosi\u0142em go \u2013 jako o rzecz dla mnie najwa\u017cniejsz\u0105 i ju\u017c bezpo\u015brednio z prac\u0105 zwi\u0105zan\u0105 – o pozwolenie na prowadzenie z nim korespondencji w konkretnych sprawach zwi\u0105zanych z ich tw\u00f3rczo\u015bci\u0105, je\u015bli w toku pracy pojawi\u0105 si\u0119 problemy, kt\u00f3rych sam rozstrzygn\u0105\u0107 nie b\u0119d\u0119 w stanie. I da\u0142em przyk\u0142ady:<\/span><\/p>\n Pierwszym by\u0142a sprawa zako\u0144czenia opowiadania Ispytanije SKIBR<\/em>. W tomie Szest\u2019 spiczek<\/em> rzecz ko\u0144czy si\u0119 optymistycznie. Byk\u00f3w pozwala cybernetykowi zabra\u0107 w podr\u00f3\u017c swoj\u0105 \u017con\u0119. Natomiast w wersji drukowanej w zbiorze, ostatnio wydanym w Rydze – zako\u0144czenie jest inne. Problem odpowiedzialno\u015bci dow\u00f3dcy, kt\u00f3remu potrzebny jest cybernetyk i mo\u017ce wzi\u0105\u0107 tylko tego jednego (r\u00f3wnocze\u015bnie \u0142ami\u0105c mu \u017cycie) oraz problem wyboru mi\u0119dzy \u017cyciem osobistym a prac\u0105, kt\u00f3ry musi podj\u0105\u0107 \u00f3w cybernetyk \u2013 pozostaj\u0105 nierozstrzygni\u0119te. I teraz powstaje pytanie: czy jest to wersja pierwotna? Je\u015bli tak, \u015bwiadczy\u0142oby to o \u0142\u0105czno\u015bci tw\u00f3rczo\u015bci Strugackich z ko\u0144ca lat pi\u0119\u0107dziesi\u0105tych z literatur\u0105 \u015bwiatow\u0105, o pewnym egzystencjalistycznym posmaku w ich tw\u00f3rczo\u015bci. Powiedzia\u0142em Strugackiemu, \u017ce ja osobi\u015bcie s\u0105dz\u0119 tak w\u0142a\u015bnie.<\/span><\/p>\n W tym momencie Strugacki si\u0119 zaduma\u0142. D\u0142ugo przypomina\u0142 sobie, co to by\u0142o za opowiadanie i w ko\u0144cu powiedzia\u0142, \u017ce dla tego opowiadania nie by\u0142o wa\u017cne, jakie ma ono zako\u0144czenie. Bo ju\u017c wcze\u015bniej powiedzieli w nim to, o co im chodzi\u0142o. A chodzi\u0142o im o przedstawienie przede wszystkim wizji technologicznej. Co by\u0142o potem – to si\u0119 ju\u017c nie liczy\u0142o. Przy czym o na\u015bladownictwie nie ma mowy. Byli w\u00f3wczas odci\u0119ci od literatury \u015bwiatowej, a g\u0142\u00f3wnym wzorcem by\u0142y dla nich w tych czasach opowiadania Bielajewa.<\/span><\/p>\n Ja w tym miejscu – \u017cartuj\u0105c, \u017ce \u201eprawdziwy krytyk zna lepiej pisarzy, ni\u017c oni samych siebie\u201d – zacz\u0105\u0142em broni\u0107 swojego punktu widzenia, zaznaczaj\u0105c, \u017ce nie mam na my\u015bli \u017cadnych na\u015bladownictw z francuskiego, bo kategoria \u201ewp\u0142yw\u00f3w\u201d nie jest naukowa. Podkre\u015bli\u0142em, \u017ce my\u015bla\u0142em raczej o pewnym \u201educhu czasu\u201d. Wi\u0119c jednak przyzna\u0142 mi racj\u0119, m\u00f3wi\u0105c, \u017ce rzeczywi\u015bcie starali si\u0119 jako\u015b \u201eucz\u0142owieczy\u0107 to wszystko\u201d, to znaczy, nie poprzestawa\u0107 na technologii.<\/span><\/p>\n W tym kontek\u015bcie wspomnia\u0142 o opowiadaniu Czastnyje priedpo\u0142o\u017cenijia<\/em>, relacjonuj\u0105c, jak to starali si\u0119 przyj\u0105\u0107 trzy punkty widzenia, aby nie tyle opowiedzie\u0107 o mo\u017cliwo\u015bci przy\u015bpieszenia bezwzgl\u0119dnego i ziemskiego czasu przy locie z szybko\u015bci\u0105 przy\u015bwietln\u0105, ale te\u017c odpowiedzie\u0107 o jej skutkach \u201edla ludzi\u201d. Ot, wraca cz\u0142owiek, z kt\u00f3rym po\u017cegnano si\u0119 na zawsze i co z tego wynika. (UWAGA: skoro tak by\u0142o, to mo\u017cna przeprowadzi\u0107 prost\u0105 lini\u0119 od wczesnych opowiada\u0144, poprzez \u201efantastyk\u0119 jako chwyt\u201d, s\u0142u\u017c\u0105cy wyjawianiu r\u00f3\u017cnych ludzkich i spo\u0142ecznych cech za pomoc\u0105 postawienia cz\u0142owieka w fantastycznej sytuacji, a\u017c ku \u201ebajkom wsp\u00f3\u0142czesnym\u201d, gdzie takie \u201eeksperymentowanie\u201d dotyczy ju\u017c wsp\u00f3\u0142czesnego Strugackim \u201eprzeci\u0119tnego, rosyjskiego inteligenta\u201d).<\/span><\/p>\n Drugie moje pytanie dotyczy\u0142o Siemiejnych die\u0142 Gajurowych<\/em>. Wyrazi\u0142em w\u0105tpliwo\u015b\u0107 co do autorstwa. Stwierdzi\u0142em, \u017ce jest to rzecz tak odmienna i tak pozbawiona \u015blad\u00f3w jego r\u0119ki, \u017ce nie potrafi\u0119 sobie tego wyt\u0142umaczy\u0107. Arkadij Strugackij odpowiedzia\u0142, \u017ce jest to rzecz napisana wy\u0142\u0105cznie dla pieni\u0119dzy, o rzeczach, kt\u00f3rych w\u00a0 og\u00f3le nie widzia\u0142. Nijaziemu wytw\u00f3rnia zaproponowa\u0142a napisanie scenariusza – i zwr\u00f3ci\u0142 si\u0119 do Strugackiego, aby pom\u00f3g\u0142 mu gotowy materia\u0142 u\u0142o\u017cy\u0107 w ci\u0105g obraz\u00f3w, bo sam nie mia\u0142 o scenariuszopisarstwie poj\u0119cia. W sumie AS t\u0142umaczy\u0142 napisanie tej rzeczy ci\u0119\u017ck\u0105 sytuacj\u0105 finansow\u0105. W momencie jednak, gdy zaproponowa\u0142em, \u017ceby tego utworu nie traktowa\u0107 jako jego dzie\u0142a, ale jako redakcj\u0119 literack\u0105 \u2013 odpowiedzia\u0142, \u017ce to jednak: \u201eto\u017ce soczinienie\u201d.<\/span><\/p>\n Nast\u0119pnie, w trakcie omawiania szczeg\u00f3\u0142\u00f3w technicznych, dotycz\u0105cych ewentualnej korespondencji, Strugacki zacz\u0105\u0142 opowiada\u0107, \u017ce \u201ewielu si\u0119 do niego zwraca, z ZSSR, Ameryki, od was\u201d. Zdziwi\u0142em si\u0119, kto by to m\u00f3g\u0142 by\u0107… \u017ce, owszem, wiem o jednej pracy doktorskiej, ale jak na razie, to tylko Lem napisa\u0142 \u201eu nas\u201d wi\u0119kszy szkic o nich… AS w\u00f3wczas zauwa\u017cy\u0142, \u017ce m\u00f3wi\u0105c \u201eod was\u201d mia\u0142 na my\u015bli Europ\u0119… Rozmowa zesz\u0142a na temat Lema.<\/span><\/p>\n Przede wszystkim nie podoba\u0142o si\u0119 Arkadijowi Strugackiemu pos\u0142owie Lema do Piknik<\/em>u<\/em> na skraju drogi<\/em>. Zauwa\u017cy\u0142em, \u017ce g\u0142\u00f3wn\u0105 teza Lema brzmi:\u00a0 warto\u015b\u0107 powie\u015bci kryje si\u0119 w otoczeniu miejsca l\u0105dowania – \u201estrefy\u201d ze z\u0142o\u017con\u0105 siatk\u0105 spo\u0142ecznych stosunk\u00f3w. AS zgodzi\u0142 si\u0119, \u017ce tu Lem ma racj\u0119 (powiedzia\u0142 to chyba w tym sensie, \u017ce o to im z Bratem chodzi\u0142o), ale zaznaczy\u0142, \u017ce zawi\u00f3d\u0142 si\u0119 na Lemie z powodu czynienia przez niego uwag co do natury przybysz\u00f3w: \u201eJak mo\u017cna mie\u0107 pretensje z powodu technologii – i to fantastycznej\u201d. Tutaj wtr\u0105ci\u0142em si\u0119, m\u00f3wi\u0105c, \u017ce Lem wysuwa tez\u0119, \u017ce g\u0142\u00f3wn\u0105 cech\u0105 istot pozaziemskich b\u0119dzie ich ca\u0142kowita dla nas niezrozumia\u0142o\u015b\u0107. AS odpowiedzia\u0142, \u017ce na pewno. Doda\u0142em, \u017ce Lem zapewne dlatego w ten spos\u00f3b spojrza\u0142 na ich powie\u015b\u0107, bo od d\u0142u\u017cszego czasu ma\u0142o go ju\u017c interesuje literatura, bardziej pewne prawdy filozoficzno-futurologiczne, kt\u00f3re stara si\u0119 ilustrowa\u0107 tym, co pisze. Na tym zreszt\u0105 polega, moim zdaniem, g\u0142\u00f3wna r\u00f3\u017cnica, mi\u0119dzy nim, a nimi, \u017ce – cho\u0107 do pewnego czasu tw\u00f3rczo\u015b\u0107 ich i pisarstwo Lema rozwija\u0142y si\u0119 r\u00f3wnolegle, to potem Lem sta\u0142 si\u0119 przede wszystkim filozofem, podczas gdy oni pozostali pisarzami.<\/span><\/p>\n Arkadij Strugacki zareagowa\u0142 ma moj\u0105 tez\u0119 nast\u0119puj\u0105co: ot\u00f3\u017c, wedle niego Lem jest jednak wielkim pisarzem, co by tu nie powiedzie\u0107. Za jego wielk\u0105, jedn\u0105 z najwa\u017cniejszych w \u015bwiatowej literaturze powie\u015b\u0107 uwa\u017ca G\u0142os<\/em> Pana<\/em>, kt\u00f3ry swego czasu czyta\u0142 po angielsku, A tak w og\u00f3le, to uwaga o podobie\u0144stwach jest s\u0142uszna. Raz oni go wyprzedzali, innym razem on ich. I na pewno Krainie purpurowych ob\u0142ok\u00f3w<\/em> odpowiadaj\u0105 Astronauci<\/em>, Powrotowi<\/em> – Ob\u0142ok Magellana<\/em>, a Drapie\u017cno\u015bci rzeczy wieku<\/em> \u2013 Powr\u00f3t z<\/em> gwiazd<\/em>.<\/span><\/p>\n W wymienionych na ko\u0144cu powie\u015bciach, tu i tu, ukazane jest spo\u0142ecze\u0144stwo \u201emli, mli\u201d (tak nowy \u015bwiat na Ziemi nazywa jeden z bohater\u00f3w Powrotu z gwiazd<\/em>). Ale jest te\u017c mi\u0119dzy nimi ta r\u00f3\u017cnica, \u017ce (nie cytuj\u0119 dok\u0142adnie) \u201emy wprowadzamy fantastyczne zjawisko, \u017ceby sprawdzi\u0107, jak wobec niego zachowaj\u0105 si\u0119 ludzie, natomiast Lema interesuje ono samo przez si\u0119\u201d. (Je\u015bli dobrze zapisa\u0142em, to te s\u0142owa potwierdzaj\u0105 moj\u0105 teori\u0119 o g\u0142\u00f3wnej r\u00f3\u017cnicy mi\u0119dzy Strugackimi a Lemem.) Wtr\u0105ci\u0142em, \u017ce istnieje te\u017c analogia mi\u0119dzy Drapie\u017cno\u015bci\u0105 rzeczy wieku<\/em>, a Katarem<\/em> – \u017ce wpadli na ten sam pomys\u0142 \u2013 tj. pomys\u0142 przypadkowego powstawania niebezpiecze\u0144stw z wielu rozsianych przejaw\u00f3w nie niebezpiecznych same przez si\u0119. Zgodzi\u0142 si\u0119 ze mn\u0105, dodaj\u0105c, \u017ce u Lema o wiele bardziej przekonuj\u0105ce ni\u017c u nich s\u0105 realia, zreszt\u0105 fantastyczne, jako \u017ce Lem, lekarz, bardziej przekonuj\u0105co rzecz ca\u0142\u0105 uzasadni\u0142.<\/span><\/p>\n Rozmowa zacz\u0119\u0142a zbli\u017ca\u0107 si\u0119 ku ko\u0144cowi. Interesowa\u0142y AS jeszcze szczeg\u00f3\u0142y z \u017cycia Lema. Czy wydaje w Polsce, gdzie jest teraz i czy to prawda, \u017ce przeszed\u0142 ci\u0119\u017ck\u0105 operacj\u0119 opuchlizny na m\u00f3zgu (z trepanacj\u0105 czaszki)? Pono\u0107 w\u0142a\u015bnie dlatego mia\u0142by by\u0107 w Wiedniu, \u017ce tylko ten klimat mu odpowiada, jako \u017ce podobny do Krakowa – a w samym Krakowie przebywa\u0107 nie chce. Pyta\u0142 si\u0119 tak\u017ce o ostatnie wywiady Lema.<\/span><\/p>\n [Notatk\u0119 sporz\u0105dzi\u0142em po powrocie do akademika<\/em> – Wojciech Kajtoch]<\/p>\n (cdn.)<\/strong><\/strong><\/p>\n <\/p>\n Wojciech Kajtoch<\/span><\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" Jak pewnie \u0142acno skojarzy teraz niemal ka\u017cdy z Czytelnik\u00f3w \u2013 wywiad Beaty Traciak z autorem poni\u017cszego tekstu nie by\u0142<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"colormag_page_layout":"default_layout","footnotes":""},"categories":[143],"tags":[],"class_list":["post-3825","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-inne"],"yoast_head":"\n