<\/p>\n
Agnieszka Maria Wasieczko<\/strong> rozmawia z Katarzyn\u0105 Szymielewicz<\/strong>, prawniczk\u0105 oraz dyrektork\u0105 Fundacji Panoptykon.<\/em><\/span><\/p>\n \u00a0<\/em><\/strong><\/span><\/p>\n Na pocz\u0105tek przedstawmy Fundacj\u0119 Panoptykon. <\/em>Czym ona jest oraz kiedy i dlaczego powsta\u0142a?<\/strong><\/span><\/p>\n Fundacja powsta\u0142a w kwietniu 2009 roku. Inicjatywa za\u0142o\u017cycielska wysz\u0142a od czterech os\u00f3b, m. in. – ode mnie. Naszym inspiratorem by\u0142 Adam Bodnar z Helsi\u0144skiej Fundacji Praw Cz\u0142owieka<\/em>, potem zebrali\u015bmy do Rady Programowej Panoptykonu <\/em>jeszcze innych specjalist\u00f3w, zajmuj\u0105cych si\u0119 ochron\u0105 praw cz\u0142owieka oraz problematyk\u0105 danych osobowych, Internetu i technologii nadzoru. Nasz\u0105 misj\u0105 jest ochrona praw cz\u0142owieka w kontek\u015bcie spo\u0142ecze\u0144stwa nadzorowanego. W Polsce jest to problem ma\u0142o znany, termin \u201espo\u0142ecze\u0144stwo nadzorowane\u201d nie funkcjonuje jeszcze nawet w polskim j\u0119zyku akademickim. A zatem nasze pierwsze wyzwanie to wynalezienie odpowiedniego j\u0119zyka do opisu zagro\u017ce\u0144, zwi\u0105zanych z nadzorem i jego promowanie w dyskursie publicznym. Analizuj\u0105c zagro\u017cenia zwi\u0105zane z technologiami nadzoru, badamy zar\u00f3wno relacje horyzontalne, g\u0142\u00f3wnie na linii cz\u0142owiek – korporacja, jak i wertykalne, na linii cz\u0142owiek – pa\u0144stwo. Dzia\u0142amy na razie spo\u0142ecznie, bez zewn\u0119trznych funduszy.<\/span><\/p>\n <\/span><\/p>\n \u00a0<\/span><\/p>\n Czym si\u0119 zajmuje Fundacja i jakimi metodami dzia\u0142a?<\/strong><\/span><\/p>\n Dzia\u0142amy zasadniczo na czterech obszarach: jako watchdog<\/em>, kt\u00f3ry monitoruje zagro\u017cenia zwi\u0105zane z nadzorem, informuje o nich spo\u0142ecze\u0144stwo i w miar\u0119 mo\u017cliwo\u015bci podejmuje interwencje; jako think-tank<\/em>, kt\u00f3ry zastanawia si\u0119 nad optymalnymi rozwi\u0105zaniami prawnymi i spo\u0142ecznymi, np. w obszarze regulacji Internetu; jako inicjatywa edukacyjna, poprzez nasze cykliczne Seminarium Panoptykon, <\/em>po\u015bwi\u0119cone r\u00f3\u017cnym aspektom spo\u0142ecze\u0144stwa nadzorowanego; wreszcie, jako grupa aktywist\u00f3w, podejmuj\u0105ca dzia\u0142ania w przestrzeni miejskiej i akcje u\u015bwiadamiaj\u0105ce w Sieci. Je\u015bli chodzi o metody, te oczywi\u015bcie zale\u017c\u0105 od celu i obszaru dzia\u0142ania. Ale przede wszystkim, monitorujemy proponowane zmiany prawa i to, jak ju\u017c obowi\u0105zuj\u0105ce prawo funkcjonuje, przygl\u0105damy si\u0119 dzia\u0142aniom Sejmu, poszczeg\u00f3lnych Ministerstw, Rz\u0105dowego Centrum Legislacji czy Kancelarii Premiera Rady Ministr\u00f3w. Przygl\u0105damy si\u0119 tak\u017ce, w jaki spos\u00f3b prawa u\u017cywaj\u0105 korporacje i jakie pola do nadu\u017cy\u0107 mog\u0105 si\u0119 pojawi\u0107 w zwi\u0105zku z brakami w regulacji.<\/span><\/p>\n Podstawowymi \u017ar\u00f3d\u0142ami informacji s\u0105 dla nas prasa i Internet, ale ogromnie pomocni bywaj\u0105 tak\u017ce ludzie, kt\u00f3rzy informuj\u0105 nas o swoich do\u015bwiadczeniach lub podsy\u0142aj\u0105 informacje z niszowych medi\u00f3w. To, co czytamy i s\u0142yszymy, nast\u0119pnie analizujemy z perspektywy ochrony praw cz\u0142owieka i zagro\u017ce\u0144 zwi\u0105zanych z nadzorem. Je\u015bli dopatrzymy si\u0119 problemu, najcz\u0119\u015bciej publikujemy swoje opinie. Nasze komentarze zamieszczamy na stronie www.panoptykon.org. Je\u015bli widzimy, \u017ce co\u015b jeszcze mo\u017cna zrobi\u0107 – interweniujemy na drodze legislacyjnej albo poprzez wnioski, kierowane do GIODO, RPO czy UOKiK-u. Wsp\u00f3\u0142pracujemy te\u017c z mediami, gdy\u017c zale\u017cy nam na animowaniu debaty publicznej.<\/span><\/p>\n \u00a0<\/span><\/p>\n Na jakich \u015brodowiskach zawodowych i spo\u0142ecznych opiera sw\u0105 aktywno\u015b\u0107 Panoptykon<\/em>? Czy jest w nim miejsce r\u00f3wnie\u017c dla anarchist\u00f3w, z za\u0142o\u017cenia neguj\u0105cych ide\u0119 pa\u0144stwa?<\/strong><\/span><\/p>\n Fundacja z za\u0142o\u017cenia jest instytucj\u0105 eksperck\u0105, a zatem chcieliby\u015bmy unikn\u0105\u0107 przyklejania sobie metki okre\u015blonej opcji politycznej. Jako jednostki mamy r\u00f3\u017cne pogl\u0105dy na bie\u017c\u0105c\u0105 polityk\u0119, ale staramy si\u0119 ich nie przenosi\u0107 na Fundacj\u0119. To oczywi\u015bcie nie oznacza, \u017ce traktujemy swoje dzia\u0142ania jako \u201eapolityczne\u201d w sensie unikania wszelkich zwi\u0105zk\u00f3w z polityk\u0105. Takie stwierdzenie by\u0142oby nieporozumieniem. Z definicji, nasze dzia\u0142ania maj\u0105 charakter polityczny, poniewa\u017c bierzemy udzia\u0142 w swoistej walce o nowe rozumienie praw cz\u0142owieka i nowe zdefiniowanie zagro\u017ce\u0144 wsp\u00f3\u0142czesno\u015bci. To jest w\u0142a\u015bnie polityka par excellence <\/em>i szkoda tylko, \u017ce na polskiej scenie politycznej jest ona tak rzadko uprawiana. Wsp\u00f3\u0142pracujemy tak\u017ce ze \u015brodowiskami anarchistycznymi. Uczestniczyli\u015bmy m.in. w anarchistycznej kontr-konferencji wok\u00f3\u0142 dzia\u0142a\u0144 agencji Frontex<\/em>. Jednak jeszcze tego samego dnia, zdecydowali\u015bmy si\u0119 zaanga\u017cowa\u0107 w mainstreamowy<\/em>, liberalny Kongres Wolno\u015bci<\/em>. To dla nas istotne, aby pojawia\u0107 si\u0119 i zabiera\u0107 g\u0142os w r\u00f3\u017cnych \u015brodowiskach, tak\u017ce po to, by wiedzie\u0107, jak widz\u0105 problem nadzoru rozmaite opcje polityczne i ideowe. Staramy si\u0119 wypowiada\u0107 z perspektywy praw cz\u0142owieka. Mamy \u015bwiadomo\u015b\u0107, i\u017c zbyt cz\u0119sto staj\u0105 si\u0119 one or\u0119\u017cem walki politycznej, jednak wa\u017cnym celem, przy\u015bwiecaj\u0105cym Fundacji, jest w\u0142a\u015bnie odzyskanie tego dyskursu dla spo\u0142ecze\u0144stwa. W naszych interwencjach korzystamy ze \u015bcie\u017cki legislacyjnej, gdy\u017c jest to jedyna droga, by zmieni\u0107 prawo, a zatem dokona\u0107 zmian systemowych. Sami jeste\u015bmy w wi\u0119kszo\u015bci prawnikami, wi\u0119c robimy r\u00f3wnie\u017c to, na czym znamy si\u0119 najlepiej. Fundacja, jako forma prawna, nie mo\u017ce mie\u0107 cz\u0142onk\u00f3w, a zatem nikt nie jest do Panoptykonu <\/em>\u201ezapisany\u201d. Z rado\u015bci\u0105 obserwujemy jednak, jak wok\u00f3\u0142 nas tworzy si\u0119 ju\u017c niewielki ruch os\u00f3b, kt\u00f3re, tak jak my, czuj\u0105 problem nadzoru we wsp\u00f3\u0142czesnym \u015bwiecie. Niewykluczone, \u017ce to grono nied\u0142ugo si\u0119 sformalizuje. Pomimo tego, i\u017c i za\u0142o\u017cyciele i cz\u0142onkowie rady programowej to przede wszystkim prawnicy, zale\u017cy nam na tym, aby szerokie grono wsp\u00f3\u0142pracownik\u00f3w Fundacji by\u0142o jak najbardziej interdyscyplinarne i zr\u00f3\u017cnicowane. Takie za\u0142o\u017cenie, jak na razie, ca\u0142kiem dobrze si\u0119 sprawdza. Wsp\u00f3\u0142pracuj\u0105 z nami specjali\u015bci od nowych technologii, dziennikarze, socjologowie, filozofowie i aktywi\u015bci o r\u00f3\u017cnych orientacjach \u015bwiatopogl\u0105dowych.<\/span><\/p>\n \u00a0<\/span><\/p>\n Na stronie internetowej Fundacji Panoptykon <\/em>mo\u017cna przeczyta\u0107, i\u017c powsta\u0142a ona po to: \u201e(…) \u017ceby dzia\u0142a\u0107 na rzecz ochrony praw cz\u0142owieka w kontek\u015bcie zagro\u017ce\u0144, jakie niesie ze sob\u0105 dynamiczny rozw\u00f3j spo\u0142ecze\u0144stwa nadzorowanego\u201d. Spr\u00f3bujmy pokusi\u0107 si\u0119 o podanie jego najprostszej definicji.<\/strong><\/span><\/p>\n Definicja spo\u0142ecze\u0144stwa nadzorowanego (ang. surveillance society<\/em>) ju\u017c istnieje, tylko jeszcze nie zosta\u0142a przeniesiona na polski grunt. Studia nad nadzorem rozpocz\u0119\u0142y si\u0119 w Wielkiej Brytanii. Prekursorem tych bada\u0144 by\u0142 David Lyon, kt\u00f3ry zaj\u0105\u0142 si\u0119 nim ju\u017c w ko\u0144cu lat 80. XX wieku. Opisuje on przemiany, kt\u00f3rym podlega wsp\u00f3\u0142czesne spo\u0142ecze\u0144stwo, oparte na przep\u0142ywie informacji. Obecnie informacja staje si\u0119 coraz ta\u0144sza i szybsza. Mo\u017cna powiedzie\u0107, \u017ce narodziny spo\u0142ecze\u0144stwa nadzorowanego s\u0105 nieuniknionym skutkiem rozwoju spo\u0142ecze\u0144stwa informacyjnego. Wiedza nie sta\u0142a si\u0119 w\u0142adz\u0105 w momencie, kiedy zauwa\u017cy\u0142 to Michael Foucault. Jednak, wraz z zaistnieniem spo\u0142ecze\u0144stwa informacyjnyjnego, cena tej wiedzy zacz\u0119\u0142a drastycznie male\u0107, a dost\u0119pno\u015b\u0107 – rosn\u0105\u0107. Zacz\u0119\u0142y powstawa\u0107 ogromne ilo\u015bci elektronicznych baz danych, pomi\u0119dzy kt\u00f3rymi przekazywanie czy integrowanie informacji mo\u017ce by\u0107 tak proste i szybkie, jak par\u0119 \u201eklikni\u0119\u0107\u201d. Nasza Fundacja nie chce walczy\u0107 ze spo\u0142ecze\u0144stwem nadzorowanym jako zjawiskiem cywilizacyjnym, podobnie jak nie sprzeciwia si\u0119 rozwojowi technologii. Uwa\u017camy jednak, i\u017c zdecydowanie istnieje potrzeba zg\u0142\u0119bienia tego zjawiska, a tak\u017ce politycznej walki o zabezpieczenie – w tych nowych warunkach cywilizacyjnych – pewnych \u201estarych\u201d warto\u015bci, takich jak prawa cz\u0142owieka.<\/span><\/p>\n \u00a0<\/span><\/p>\n Fundacja zadaje pytania o przyczyny, przejawy i spo\u0142eczne konsekwencje rozwoju spo\u0142ecze\u0144stwa nadzorowanego w Polsce. Jak powiada: \u201eNie proponuje gotowych odpowiedzi – ca\u0142y czas ich szuka\u201d. Dlaczego?<\/strong><\/span><\/p>\n Przede wszystkim, nie chcemy uzurpowa\u0107 sobie autorytetu moralnego, czy intelektualnego, do udzielania gotowych odpowiedzi na najtrudniejsze, by\u0107 mo\u017ce, pytania wsp\u00f3\u0142czesno\u015bci. Ka\u017cdy, kto m\u00f3wi, \u017ce ma 100% racji, ociera si\u0119 o totalitaryzm i podejmuje pr\u00f3b\u0119 ograniczenia wolno\u015bci my\u015blenia innych os\u00f3b. A my z przejawami takich postaw staramy si\u0119 przecie\u017c walczy\u0107. Wychodzimy z za\u0142o\u017cenia, i\u017c musi istnie\u0107 pluralizm pogl\u0105d\u00f3w i nie jest tak, \u017ce jedynie nasze rozwi\u0105zania i pogl\u0105dy s\u0105 s\u0142uszne. Uznajemy ograniczenia, jakie narzuca z\u0142o\u017cono\u015b\u0107 \u015bwiata i polityki oraz warunki dzia\u0142ania tak m\u0142odej organizacji. Dlatego sw\u00f3j mandat ograniczamy do proponowania odpowiedzi i prezentowania argument\u00f3w na ich poparcie. Ocen naszego post\u0119powania doszukujemy si\u0119 w s\u0142owach odbiorc\u00f3w. To wa\u017cne, by zachowa\u0107 pokor\u0119 intelektualn\u0105 wobec kwestii, z kt\u00f3rymi si\u0119 mierzymy. Tylko taka postawa pozwala my\u015ble\u0107 \u201epoza pude\u0142kiem\u201d i szuka\u0107 niestandardowych odpowiedzi. Wreszcie, techniki nadzoru, jakie staramy si\u0119 analizowa\u0107, to dziedzina ogromna, a do tego niezwykle dynamiczna. Musimy uzna\u0107, i\u017c nie nad\u0105\u017cymy ze swoj\u0105 analiz\u0105 za wszystkim, co istotne w tej sferze.<\/span><\/p>\n \u00a0<\/span><\/p>\n Czy w Polsce mamy dzi\u015b do czynienia z obecno\u015bci\u0105 \u201espo\u0142ecze\u0144stwa nadzorowanego\u201d? Patrz\u0105c wok\u00f3\u0142 – trudno mie\u0107 co do tego jakiekolwiek w\u0105tpliwo\u015bci. Jak powiedzia\u0142 Gavin Smith, kierownik pierwszych na \u015bwiecie studi\u00f3w nad ni\u0105 oraz wyk\u0142adowca University of London: <\/em>\u201e(…) wszyscy zbieraj\u0105 dane o wszystkich\u201d. Siebie nawzajem kontroluj\u0105: media, agencje rz\u0105dowe, organizacje polityczne, wielkie korporacje, a tak\u017ce zwykli obywatele. Wszechobecne kamery \u015bledz\u0105 nas w miejscach pracy, kawiarniach oraz na ulicach. Osiedli i sklep\u00f3w pilnuje prywatna ochrona. Na lotniskach nasza nietykalno\u015b\u0107 osobista po\u015bwi\u0119cana jest na rzecz bezpiecze\u0144stwa, a informacje zbierane o nas w niezliczonych bazach danych s\u0105 wykorzystywane do tworzenia naszych profili jako potencjalnych terroryst\u00f3w! Wsp\u00f3\u0142czesna inwigilacja to r\u00f3wnie\u017c kontrola e-maili, zbieranie materia\u0142u DNA, portal Facebook <\/em>oraz skanowanie t\u0119cz\u00f3wki naszych oczu na lotniskach. Jednak czy rzeczywi\u015bcie mamy do czynienia z nasilaniem si\u0119 nadzoru? A mo\u017ce zmieniaj\u0105 si\u0119 tylko jego techniki, a jego cele i nat\u0119\u017cenie ca\u0142y czas pozostaj\u0105 takie same?<\/strong><\/span><\/p>\n Istota w\u0142adzy nad cz\u0142owiekiem nie zmienia si\u0119, wci\u0105\u017c chodzi o to, by uzyska\u0107 jak najwi\u0119ksz\u0105 kontrol\u0119 nad naszymi my\u015blami i zachowaniami. To, co si\u0119 niew\u0105tpliwie zmienia, cz\u0119\u015bciowo na naszych oczach, to cele i narz\u0119dzia nadzoru ze strony pa\u0144stwa i kapita\u0142u. Cele, jakie realizuje pa\u0144stwo, s\u0105 naturalnie wypadkow\u0105 jego polityki. W przypadku Polski obserwujemy post\u0119puj\u0105c\u0105 \u201eintegracj\u0119\u201d polityki wewn\u0119trznej i zewn\u0119trznej, w tym polityki bezpiecze\u0144stwa i tzw. polityki praw cz\u0142owieka (trzeba podkre\u015bla\u0107 i przypomina\u0107, \u017ce prawa cz\u0142owieka to tak\u017ce sfera gor\u0105cych spor\u00f3w politycznych) z oficjaln\u0105 doktryn\u0105 Unii Europejskiej. Cele kapita\u0142u tak dynamicznie nie ewoluuj\u0105. Najistotniejsza pozostaje efektywno\u015b\u0107 pracy. Jednak i pa\u0144stwo i korporacje we wsp\u00f3\u0142czesnym \u015bwiecie musz\u0105 wypracowa\u0107 nowe metody dla zrealizowania swoich cel\u00f3w. Ju\u017c nie wystarczy pa\u0142ka policjanta czy zastraszenie pracownika w fabryce. Coraz cz\u0119\u015bciej nadz\u00f3r i kontrola odbywa si\u0119 poprzez wzmocnienia pozytywne, metody oparte na motywowaniu i pokazywaniu domniemanych korzy\u015bci, p\u0142yn\u0105cych z podporz\u0105dkowania systemowi. Ten sam mechanizm jest wykorzystywany w rozmaitych metodach zarz\u0105dzania populacj\u0105: w polityce strachu, zgodnie z kt\u00f3r\u0105 cz\u0142owiek powinien uwierzy\u0107, i\u017c podporz\u0105dkowanie ograniczeniom wolno\u015bci zwi\u0119kszy jego bezpiecze\u0144stwo; w korporacyjnych systemach motywowania, jakie za pe\u0142n\u0105 dyspozycyjno\u015b\u0107 obiecuj\u0105 pracownikom presti\u017c spo\u0142eczny i \u0142atwe poczucie sensu; czy wreszcie w marketingu, kt\u00f3ry powoduje, \u017ce kupujemy konkretny jogurt, by nie poczu\u0107 si\u0119 wykluczonymi z konsumuj\u0105cego spo\u0142ecze\u0144stwa.<\/span><\/p>\n Metody zarz\u0105dzania lud\u017ami przesuwaj\u0105 si\u0119 coraz bardziej od XIX-wiecznego nadzoru w kierunku mniej odczuwalnej, ale o wiele bardziej inwazyjnej, kontroli nad nasz\u0105 codzienno\u015bci\u0105: nad wizj\u0105 \u015bwiata i spo\u0142ecze\u0144stwa, nad wyborami konsumenckimi i politycznymi. Tym samym, obserwujemy post\u0119puj\u0105c\u0105 erozj\u0119 wolno\u015bci – kontrola spo\u0142eczna zaw\u0142aszcza nowe terytoria. Dzi\u0119ki wykorzystywaniu psychologicznych mechanizm\u00f3w zarz\u0105dzania i przetwarzaniu ogromnych ilo\u015bci informacji na nasz temat, jeste\u015bmy kontrolowani w o wiele wi\u0119kszym stopniu i na g\u0142\u0119bszym poziomie, ni\u017c w autorytarnym systemie opartym na przymusie czy zastraszeniu.<\/span><\/p>\n Informacja jest doskona\u0142\u0105 metod\u0105 kontroli, umo\u017cliwiaj\u0105c\u0105 zaprogramowanie zachowa\u0144 cz\u0142owieka w spos\u00f3b w wiele skuteczniejszy, ni\u017c XIX-wieczne techniki w\u0142adzy \u2013 policyjna pa\u0142ka czy szpital psychiatryczny. Dzisiejsze formy nadzoru staj\u0105 si\u0119 coraz mniej zauwa\u017calne, nieoczywiste. Dobrym przyk\u0142adem s\u0105 us\u0142ugi internetowe, takie jak Google <\/em>czy Facebook. <\/em>Zarz\u0105dzaj\u0105cy nimi utrwalaj\u0105 nowy podzia\u0142 \u015bwiata: na tych, co kontroluj\u0105 informacj\u0119 i na tych, kt\u00f3rzy biernie j\u0105 konsumuj\u0105. W Internecie najlepiej wida\u0107 masow\u0105 ucieczk\u0119 od odpowiedzialno\u015bci za w\u0142asny wyb\u00f3r, na rzecz poszukiwania gotowych rozwi\u0105za\u0144 optymalnych. Decyduj\u0105c si\u0119 na idealny produkt, jaki podsuwa nam Google<\/em>, wpisujemy swoj\u0105 aktywno\u015b\u0107 w komercyjny szablon, za kt\u00f3ry p\u0142acimy, nie zawsze \u015bwiadomie, tward\u0105 walut\u0105 Internetu – osobistymi informacjami.<\/span><\/p>\n Pa\u0144stwo, znane z polskiej rzeczywisto\u015bci, nie korzysta z metod a la Google<\/em>, nie zarz\u0105dza poprzez kontrol\u0119 nad informacj\u0105. To si\u0119 wi\u0105\u017ce z jasnym wyborem politycznym – pa\u0144stwo liberalne nie musi a\u017c tyle wiedzie\u0107 o obywatelach, bo us\u0142ugi, jakie im \u015bwiadczy, s\u0105 ograniczone i ma\u0142o wyrafinowane. Inaczej to wygl\u0105da w pa\u0144stwach opieku\u0144czych, kt\u00f3re przypominaj\u0105 o\u015bwiecony totalitaryzm. W tym sensie Szwecja bardziej upodabnia si\u0119 do firmy Google <\/em>– obydwie korzystaj\u0105 z informacji po to, aby jak najlepiej dopasowa\u0107 oferowany \u201eprodukt\u201d do potrzeb odbiorcy, konsumenta czy podatnika, oczywi\u015bcie za nieomal pe\u0142n\u0105 kontrol\u0119 sposobu, w jaki z niego korzysta.<\/span><\/p>\n \u00a0<\/span><\/p>\n Jakie s\u0105 \u017ar\u00f3d\u0142a i przyczyny kontroli spo\u0142ecznej? Czy jest nim pa\u0144stwo jako takie oraz idea w\u0142adzy cz\u0142owieka nad cz\u0142owiekiem, do czego przychylaj\u0105 si\u0119 anarchi\u015bci? Czy jakakolwiek forma kontroli mo\u017ce s\u0142u\u017cy\u0107 ich dobru? Cz\u0119sto godzimy si\u0119 na ograniczenie naszych swob\u00f3d osobistych, na obecno\u015b\u0107 r\u00f3\u017cnorakich form nadzoru, jak np. wsz\u0119dobylskich kamer, usprawiedliwiaj\u0105c je wzgl\u0119dami \u201ebezpiecze\u0144stwa\u201d.<\/strong><\/span><\/p>\n Gavin Smith zwr\u00f3ci\u0142 uwag\u0119 na to, \u017ce inwigilacja i zbieranie danych o obywatelach jest silnie powi\u0105zana z demokracj\u0105. Pomaga rz\u0105dz\u0105cym lepiej zorientowa\u0107 si\u0119 w potrzebach obywateli. Dzi\u0119ki temu \u0142atwiej rz\u0105dowi wybra\u0107 odpowiedni program ochrony zdrowia czy ustaw socjalnych.<\/strong><\/span><\/p>\n Oczywi\u015bcie, informacja jest potrzebna ka\u017cdej w\u0142adzy, bez wzgl\u0119du na intencje i represyjny potencja\u0142. I tyrania i w\u0142adza o\u015bwiecona – wymagaj\u0105 informacji. Z t\u0105 r\u00f3\u017cnic\u0105, \u017ce w pierwszym przypadku jest to narz\u0119dzie opresji, a w drugim cen\u0105 za pewn\u0105 us\u0142ug\u0119, \u015bwiadczon\u0105 przez pa\u0144stwo. Je\u015bli pa\u0144stwo chce skutecznie pomaga\u0107 swoim obywatelom, bez w\u0105tpienia musi wiedzie\u0107 komu i w czym pomaga. Nie da si\u0119 stworzy\u0107 pa\u0144stwa socjalnego bez nadzoru. Nadz\u00f3r mo\u017ce by\u0107 wykorzystany w r\u00f3\u017cny spos\u00f3b. Warto mie\u0107 na uwadze, \u017ce \u201ew\u0142adza\u201d to tylko ludzie – intencje rz\u0105dz\u0105cych mog\u0105 si\u0119 zmienia\u0107, a wraz z nimi spos\u00f3b wykorzystania informacji.<\/span><\/p>\n \u00a0<\/span><\/p>\n Z jednej strony inwigilacja s\u0142u\u017cy utrzymywaniu w\u0142adzy i sprawnej organizacji pa\u0144stwa, kt\u00f3re nie mo\u017ce sobie pozwoli\u0107 na niewiedz\u0119. Z drugiej – straci\u0142o ono monopol na kontrol\u0119 spo\u0142eczn\u0105. Dzi\u015b r\u00f3\u017cnorakie informacje o nas zbieraj\u0105 te\u017c korporacje. Wszelkie firmy i agencje prywatne wymieniaj\u0105 si\u0119 danymi na nasz temat r\u00f3wnie skutecznie, co agencje rz\u0105dowe. Czy zatem klasyczny j\u0119zyk G. Orwella, kt\u00f3rego przewidywania dotycz\u0105 wy\u0142\u0105cznie inwigilacji ze strony pa\u0144stwa, jest nadal aktualny? Czy bardziej niebezpieczna jest kontrola, jak\u0105 sprawuje nad nami pa\u0144stwo, czy kapita\u0142?<\/strong><\/span><\/p>\n Przeci\u0119tne pa\u0144stwo pozostaje w tyle za mi\u0119dzynarodowymi korporacjami w technologicznym wy\u015bcigu o kontrol\u0119 nad informacj\u0105. I w tym sensie to kapita\u0142 ma wi\u0119kszy potencja\u0142 wp\u0142ywania na ludzkie opinie i wybory. Dlatego t\u0119 form\u0119 w\u0142adzy – wp\u0142ywania na nasz obraz \u015bwiata i to, czego na tym \u015bwiecie po\u017c\u0105damy – uwa\u017cam za bardziej niebezpieczn\u0105. Oczywi\u015bcie, s\u0105 wyj\u0105tki. Chiny kontroluj\u0105 umys\u0142y swoich obywateli niemal tak skutecznie, jak ruch w Internecie i tego potencja\u0142u nie wolno bagatelizowa\u0107.<\/span><\/p>\n \u00a0<\/span><\/p>\n W jaki spos\u00f3b w\u0142adza wykorzystuje nowinki technologiczne przy sprawowaniu kontroli spo\u0142ecznej? Polska Stra\u017c Graniczna korzysta z systemu kontroli biometrycznej firmy Pentacomp<\/em>, kt\u00f3ra dostarczy\u0142a jej samodzielnie opracowany system kontroli biometrycznej i rejestracji os\u00f3b. Elektronicznie zapisuje on ich dane identyfikacyjne, tj. dane osobowe, odciski palc\u00f3w i d\u0142oni oraz fotografie. Z portalu polskiej policji dowiadujemy si\u0119 o tym, i\u017c wsp\u00f3\u0142pracuje ona z firm\u0105 Microsoft <\/em>w dzia\u0142aniach przeciwko przest\u0119pstwom komputerowym, w tym – przeciwko phisingowi<\/em>. Czy znane s\u0105 przypadki sponsorowania przez w\u0142adze bada\u0144 nad nowinkami technicznymi, s\u0142u\u017c\u0105cymi do kontroli obywateli?<\/strong><\/span><\/p>\n Na ten temat mamy w Fundacji Panoptykon <\/em>ograniczon\u0105 wiedz\u0119. Rozmawiamy o relacji biznes – w\u0142adza publiczna, a ten obszar jest niezwykle trudny do monitorowania i zbadania. To, co wiemy, pochodzi g\u0142\u00f3wnie z raport\u00f3w zagranicznych, pokazuj\u0105cych te relacje w aspekcie mi\u0119dzynarodowym – np. z opracowa\u0144, tworzonych przez Statewatch<\/em>. Na polskim gruncie temat przep\u0142yw\u00f3w finansowych pomi\u0119dzy biznesem bezpiecze\u0144stwa i strukturami pa\u0144stwowymi czeka na zbadanie. Trudno\u015b\u0107 polega nie tylko na utajnieniu wielu \u017ar\u00f3de\u0142, ale tak\u017ce na skali zjawiska. Samo dotarcie do informacji publicznych na temat realizowanych przetarg\u00f3w i zam\u00f3wie\u0144 publicznych na technologie nadzoru – to wielka i wymagaj\u0105ca determinacji praca.<\/span><\/p>\n Dla nas interesuj\u0105ce jest zrozumienie mechanizm\u00f3w politycznych i ekonomicznych, nap\u0119dzaj\u0105cych popyt na technologi\u0119 bezpiecze\u0144stwa. Wydaje si\u0119 logiczne, \u017ce po zako\u0144czeniu zimnej wojny potencja\u0142 technologiczny musia\u0142 znale\u017a\u0107 sobie nowe uj\u015bcie. Z bezpiecze\u0144stwa zewn\u0119trznego pod has\u0142em \u201ewy\u015bcigu zbroje\u0144”, przemys\u0142 \u201eprzebran\u017cowi\u0142 si\u0119” w bezpiecze\u0144stwo wewn\u0119trzne – wojn\u0119 z terrorem, korupcj\u0105 czy innym \u201estrachem\u201d. W Polsce rozw\u00f3j technologii, s\u0142u\u017c\u0105cej bezpiecze\u0144stwu finansowany jest w du\u017cej mierze z pieni\u0119dzy Unii Europejskiej, w ramach projekt\u00f3w typu R&D<\/em>. Przyk\u0142adem tej tendencji mo\u017ce by\u0107 bardzo kosztowny i r\u00f3wnie kontrowersyjny projekt INDECT<\/em>, kt\u00f3rego celem jest wypracowanie i zbudowanie kompleksowego systemu inwigilacji. Jego elementami maj\u0105 by\u0107: kontrola tre\u015bci w Internecie, system monitoringu wizyjnego, po\u0142\u0105czony z rozpoznawaniem twarzy i integracja policyjnych baz danych. Liderem w tym mi\u0119dzynarodowym projekcie badawczym jest krakowska Akademia G\u00f3rniczo-Hutnicza.<\/span><\/p>\n \u00a0<\/span><\/p>\n Na swej stronie internetowej Fundacja Panoptykon <\/em>deklaruje, i\u017c nie wyst\u0119puje przeciwko korzystaniu z nowoczesnych technologii. Zale\u017cy jej na wypracowaniu: \u201e(…) rozwi\u0105za\u0144 gwarantuj\u0105cych r\u00f3wnowag\u0119 mi\u0119dzy konkurencyjnymi warto\u015bciami\u201d. Co to znaczy?<\/strong><\/span><\/p>\n Za ka\u017cd\u0105 korzy\u015b\u0107 jest pewna cena: mo\u017ce ni\u0105 by\u0107 tak\u017ce ograniczenie naszej prywatno\u015bci. Informacja o nas to cena, kt\u00f3r\u0105 p\u0142acimy za komfort funkcjonowania w spo\u0142ecze\u0144stwie, korzystania z produkt\u00f3w dopasowanych do naszych potrzeb itd. Ludzie chc\u0105 \u017cy\u0107 bezpieczniej i wygodniej, potrzebne s\u0105 wi\u0119c systemy nadzoru, kt\u00f3re umo\u017cliwi\u0105 zrealizowanie tych potrzeb. Problem le\u017cy przede wszystkim w zachowaniu proporcji ceny do korzy\u015bci i w nie zafa\u0142szowywaniu rzeczywisto\u015bci przez tych, kt\u00f3rzy te korzy\u015bci oferuj\u0105. Wydaje mi si\u0119, \u017ce najlepszym przyk\u0142adem zachwiania tej r\u00f3wnowagi i zafa\u0142szowania obrazu \u015bwiata jest powszechnie uprawniana na \u015bwiecie polityka pod has\u0142em \u201ebezpiecze\u0144stwo kosztem wolno\u015bci\u201d. W dyskursie publicznym powtarza si\u0119 mantr\u0119, \u017ce \u201eludzie chc\u0105 bezpiecze\u0144stwa\u201d. W jaki jednak spos\u00f3b rosn\u0105ce ograniczenia wolno\u015bci gwarantuj\u0105 nam wzrost bezpiecze\u0144stwa?<\/span><\/p>\n Czy da si\u0119 zbli\u017cy\u0107 te konkurencyjne warto\u015bci? Nie wiem. Mamy nadziej\u0119, \u017ce przynajmniej przyczynimy si\u0119 do publicznej dyskusji na temat tego, gdzie \u00f3w punkt r\u00f3wnowagi nale\u017cy w spo\u0142ecze\u0144stwie wytyczy\u0107. Dla jednego cz\u0142owieka granica bezpiecze\u0144stwa przebiega bardziej \u201ena lewo\u201d, dla drugiego \u201ena prawo\u201d \u2013 i na tym polega demokracja, by te granice negocjowa\u0107. Obawiam si\u0119, i\u017c nie ma modelu – wsp\u00f3lnego dla wszystkich. Powinna jednak istnie\u0107 wsp\u00f3lna dla wszystkich \u201edolna\u201d granica – punkt, poni\u017cej kt\u00f3rego nie mo\u017cna zej\u015b\u0107 w ograniczaniu wolno\u015bci. Tak\u0105 nieprzekraczaln\u0105 granic\u0105, wed\u0142ug Konstytucji, jest ludzka godno\u015b\u0107 oraz zasada, \u017ce ograniczenia praw i wolno\u015bci, przyjmowane w pa\u0144stwie demokratycznym, nie mog\u0105 narusza\u0107 ich istoty.<\/span><\/p>\n \u00a0<\/span><\/p>\n Na ile \u201ebieda\u201d staje si\u0119 dzi\u015b narz\u0119dziem nadzoru pewnych kategorii os\u00f3b, kt\u00f3re wed\u0142ug danego sytemu nadzoru s\u0105 zdefiniowane jako \u201egrupy ryzyka\u201d? W jaki spos\u00f3b przejawia si\u0119 ich wykluczenie na r\u00f3\u017cnych p\u0142aszczyznach \u017cycia spo\u0142ecznego?<\/strong><\/span><\/p>\n To ogromny temat i jeszcze dog\u0142\u0119bnie si\u0119 nim nie zajmowali\u015bmy, ale z pewno\u015bci\u0105 problem jest. O biedzie, jako formie wykluczenia spo\u0142ecznego, nie b\u0119d\u0119 m\u00f3wi\u0107, poniewa\u017c to znowu temat spoza naszego obszaru kompetencji. Do tej pory interesowali\u015bmy si\u0119 g\u0142\u00f3wnie specyfik\u0105 nadzoru nad osobami biednymi i wykluczonymi spo\u0142ecznie. Osoby biedne s\u0105 poddawane specyficznym formom nadzoru i kontroli. Czy s\u0105 przez to \u201ebardziej\u201d nadzorowane? Z jednej strony, biedni nie korzystaj\u0105 z pewnych us\u0142ug, szczeg\u00f3lnie tych komercyjnych, a zatem s\u0105 w du\u017cym stopniu wy\u0142\u0105czeni z form kontroli, jakie realizuj\u0105 si\u0119 poprzez rynek. Z drugiej strony – korzystaj\u0105 z pomocy spo\u0142ecznej, a wi\u0119c pa\u0144stwo chce, i co do zasady ma prawo, wiedzie\u0107 o nich wi\u0119cej.<\/span><\/p>\n Problem w tym, \u017ce cz\u0142owiek biedny nie jest traktowany tak samo, jak ten, kt\u00f3ry ma pe\u0142ni\u0119 praw ekonomicznych. Badacze zajmuj\u0105cy si\u0119 pomoc\u0105 spo\u0142eczn\u0105 czy bezdomno\u015bci\u0105 potwierdzaj\u0105, i\u017c poziom poszanowania ludzkiej godno\u015bci i prywatno\u015bci w tym systemie bywa dramatycznie niski. Dane klient\u00f3w pomocy spo\u0142ecznej czy os\u00f3b bezdomnych bywaj\u0105 traktowane jak informacja publiczna. Tak oczywi\u015bcie by\u0107 nie powinno. Z punktu widzenia prawa, dane klienta MOPS i klienta banku s\u0105 r\u00f3wnie wa\u017cne. I tak\u0105 logik\u0119 chcieliby\u015bmy promowa\u0107 w spo\u0142ecze\u0144stwie.<\/span><\/p>\n \u00a0<\/span><\/p>\n Panoptykon <\/em><\/strong>monitoruje dzia\u0142ania instytucji publicznych i rynkowych, kt\u00f3re tworz\u0105 systemy nadzoru, b\u0105d\u017a z nich korzystaj\u0105. Przygl\u0105da si\u0119 praktykom kontroli, <\/strong>nadzoru i zbierania informacji, kt\u00f3re dotycz\u0105 nas jako konsument\u00f3w, pracownik\u00f3w czy obywateli. W ko\u0144cu 2010 r., w ramach rz\u0105dowego projektu pl.ID, mia\u0142y by\u0107 wydane pierwsze biometryczne dowody osobiste, wzbogacone o mikroprocesor, s\u0142u\u017c\u0105cy do kodowania danych. B\u0119d\u0105 one spe\u0142nia\u0142y funkcj\u0119 \u201eklucza\u201d, umo\u017cliwiaj\u0105cego dost\u0119p do baz, znajduj\u0105cych si\u0119 w rejestrach pa\u0144stwowych. W 2011 roku, podczas przeprowadzania Narodowego Spisu Powszechnego, powsta\u0142a \u201esuperbaza\u201d informacji o Polakach. Znajd\u0105 si\u0119 w niej poufne informacje<\/strong> o tym, ile zarabiamy, jakie p\u0142acimy podatki, alimenty, rachunki, czy jeste\u015bmy karani. Prosz\u0119 pokr\u00f3tce scharakteryzowa\u0107 sprawy, kt\u00f3re aktualnie monitoruje Panoptykon<\/em>.<\/strong><\/span><\/p>\n Na pocz\u0105tek pewna korekta, dot. projektu pl.ID: dowody by\u0142y i s\u0105 biometryczne. By\u0142 plan wprowadzenia drugiej cechy biometrycznej – odcisku palca – ale w ko\u0144cu od niego odst\u0105piono. Poza tym, na mikroprocesorze, wbudowanym w kart\u0119 dowodu osobistego, nie b\u0119dzie zapisu danych osobowych, a jedynie elektroniczny klucz, umo\u017cliwiaj\u0105cy dost\u0119p do odpowiedniej bazy danych. W przypadku projektu pl.ID problem le\u017cy nie tyle w nowym dowodzie osobistym, co w integracji publicznych baz danych. Nie ma podstawy prawnej dla takiego dzia\u0142ania ani odpowiednich, praktycznych gwarancji poszanowania prawa do prywatno\u015bci obywateli, kt\u00f3rych dane maj\u0105 by\u0107 integrowane. Stworzenie systemu, jaki umo\u017cliwia dost\u0119p do 6 publicznych baz wed\u0142ug jednego klucza, stwarza pewne ryzyko nadu\u017cy\u0107, z czym pa\u0144stwo powinno si\u0119 zmierzy\u0107. Dzi\u0119ki przeprowadzanej integracji baz, jedno klikni\u0119cie w klawisz \u201eEnter\u201d umo\u017cliwi wygenerowanie precyzyjnego profilu obywatela, co samo w sobie nie jest oczywi\u015bcie z\u0142e, o ile z tego narz\u0119dzia nie b\u0119dzie mo\u017cna skorzysta\u0107 tylko w uzasadnionych przypadkach, a nie jak w obecnym stanie prawnym, tak\u017ce w celu og\u00f3lnie poj\u0119tej \u201eprewencji\u201d, kt\u00f3r\u0105 uprawia CBA, ABW i kilka innych s\u0142u\u017cb. Dlatego Fundacja Panoptykon <\/em>uwa\u017cnie monitoruje ten projekt. Wzi\u0119li\u015bmy tak\u017ce udzia\u0142 w dyskusji nad zmian\u0105 ustawy dotycz\u0105cej uprawnie\u0144 s\u0142u\u017cb specjalnych tj. Centralne Biuro Antykorupcyjne <\/em>(CBA<\/em>), kt\u00f3re ma szerokie uprawnienia do przetwarzania danych (w tym danych wra\u017cliwych), nie zawsze uzasadnione operacyjnie. Interesuje nas og\u00f3lnie problem braku transparentno\u015bci w dzia\u0142aniach pa\u0144stwa, w szczeg\u00f3lno\u015bci s\u0142u\u017cb specjalnych, kt\u00f3re odmawiaj\u0105 dost\u0119pu do informacji na temat technik ich post\u0119powania.<\/span><\/p>\n Odr\u0119bny problem, to mno\u017cenie i integrowanie baz danych o obywatelach, czego przyk\u0142adem jest wspomniany ju\u017c projekt pl.ID, ale r\u00f3wnie\u017c rozbudowa Systemu Informacji O\u015bwiatowej <\/em>(SIO<\/em>), s\u0142u\u017c\u0105cego m.in. do gromadzenia danych na temat \u015bcie\u017cki edukacyjnej uczni\u00f3w. Jak zwykle, powstaje pytanie czy pa\u0144stwo w og\u00f3le powinno zbiera\u0107 takie informacje? Uwa\u017cam, \u017ce nie. W Polsce popularne jest jednak podej\u015bcie \u201eim wi\u0119cej danych tym lepiej\u201d. Przyjmuje si\u0119 nieomal automatycznie, \u017ce tworzenie du\u017cych, publicznych baz danych jest dla spo\u0142ecze\u0144stwa dobre.<\/span><\/p>\n Interesujemy si\u0119 tak\u017ce rozrostem monitoringu wizyjnego w imi\u0119 bezpiecze\u0144stwa w miastach, co uwa\u017camy za jeden z kluczowych problem\u00f3w w Polsce, w obszarze ochrony prywatno\u015bci. W sferze problematyki mi\u0119dzynarodowej, Fundacja Panoptykon <\/em>interweniowa\u0142a m.in. w sprawie przekazywania z UE do USA danych bankowych SWIFT (formalnie dla cel\u00f3w walki z terroryzmem) oraz tzw. \u201eretencji\u201d danych, czyli obowi\u0105zkowego zatrzymywania danych o po\u0142\u0105czeniach telekomunikacyjnych przez operator\u00f3w telekomunikacyjnych i dostawc\u00f3w powszechnie dost\u0119pnych us\u0142ug internetowych. Wreszcie, jednym z naszych cel\u00f3w jest powstrzymanie, a przynajmniej znaczne op\u00f3\u017anienie, przyj\u0119cia umowy mi\u0119dzynarodowej ACTA<\/em>, czyli Uk\u0142adu o Zwalczaniu Podrabiania w Handlu <\/em>(Anti-Counterfeiting Trade Agreement<\/em>). W tym wypadku problemem s\u0105 pr\u00f3by wprowadzenia kontroli nad korzystaniem z takich us\u0142ug internetowych, jak komunikacja P2P oraz mo\u017cliwo\u015bci tzw. odcinania od Sieci za naruszenia praw autorskich.<\/span><\/p>\n \u00a0<\/span><\/p>\n Czy Fundacja Panoptykon <\/em>bada r\u00f3wnie\u017c formy nadzoru stosowane w wi\u0119ziennictwie? 1. wrze\u015bnia 2009 r. wesz\u0142a w \u017cycie \u201eUstawa o wykonywaniu kary pozbawienia wolno\u015bci w ramach systemu dozoru elektronicznego (SDE)\u201d. Nowa forma kary polega na kontroli skazanego poprzez umieszczenie na jego nodze elektronicznej opaski, kt\u00f3ra, w po\u0142\u0105czeniu z wmontowanym w pobli\u017cu systemem monitoruj\u0105cym, umo\u017cliwi odbywanie kary we w\u0142asnym domu. Jaka jest opinia Fundacji na temat tego rozwi\u0105zania?<\/strong><\/span><\/p>\n Akurat tym problemem polskiego wi\u0119ziennictwa nie zajmowali\u015bmy si\u0119 i nie mamy w tej kwestii oficjalnej opinii. Natomiast wa\u017cny by\u0142 dla nas problem stosowania monitoringu wizyjnego w zak\u0142adach karnych, tak\u017ce w miejscach przeznaczonych do czynno\u015bci intymnych wi\u0119\u017ani\u00f3w. W zwi\u0105zku z seri\u0105 samob\u00f3jstw i pobi\u0107 wi\u0119\u017ani\u00f3w wprowadzono prawn\u0105 mo\u017cliwo\u015b\u0107 monitorowania tzw. k\u0105cik\u00f3w sanitarnych. Nale\u017ca\u0142oby si\u0119 zastanowi\u0107, gdzie w tym wypadku przebiega owa \u201edolna granica\u201d ograniczenia prawa do decydowania o sobie i poszanowania ludzkiej godno\u015bci. By\u0107 mo\u017ce cz\u0142owiek powinien mie\u0107 prawo odebra\u0107 sobie \u017cycie w wi\u0119zieniu i pa\u0144stwo nie powinno w to ingerowa\u0107? Nie wiem. Tym bardziej oczekiwa\u0142abym w tej sprawie powa\u017cnych konsultacji z samymi zainteresowanymi, kt\u00f3rych przy projektowaniu rozporz\u0105dzenia nie przeprowadzono.<\/span><\/p>\n Natomiast Ustawa o wykonywaniu kary pozbawienia wolno\u015bci<\/em> nie wydaje mi si\u0119 na tym tle problematyczna. Kara wi\u0119zienia, a wi\u0119c zupe\u0142ne pozbawienie wolno\u015bci, zostaje przecie\u017c z\u0142agodzona na ograniczenie wolno\u015bci poruszania si\u0119 (do tego sprowadza si\u0119 dzia\u0142anie elektronicznej obro\u017cy). Dzi\u0119ki temu systemowi wi\u0119zie\u0144 mo\u017ce odbywa\u0107 kar\u0119 w bardziej przyjaznych warunkach (we w\u0142asnym domu) i cz\u0119\u015bciowo funkcjonowa\u0107 w spo\u0142ecze\u0144stwie. W zamian za kontrol\u0119 w postaci obro\u017cy, oferuje mu si\u0119 poszerzenie sfery wolno\u015bci. To chyba uczciwa transakcja spo\u0142eczna?<\/span><\/p>\n \u00a0<\/span><\/p>\n Zdaje sobie Pani spraw\u0119 z tego, \u017ce takie stanowisko zapewne nie spodoba si\u0119 ruchom abolicjonistycznym, jak cho\u0107by Anarchistyczny Czarny Krzy\u017c<\/em>, kt\u00f3re walcz\u0105 z wi\u0119ziennictwem, b\u0119d\u0105cym najbardziej drastyczn\u0105 form\u0105 z pa\u0144stwowych represji?<\/strong><\/span><\/p>\n Jako Fundacja, nie polemizujemy z ide\u0105 wi\u0119zienia ani z polityk\u0105 karn\u0105. To zagadnienie po prostu nie le\u017cy w sferze naszych kompetencji. Mog\u0119 mie\u0107 na ten temat tylko osobiste zdanie i, jako obywatelka tak\u017ce, nie popieram polityki karnej w obecnym kszta\u0142cie. Systemowa zmiana tej polityki to jednak pole dla karnist\u00f3w, kryminolog\u00f3w i filozof\u00f3w. Dlatego na ten temat wola\u0142abym si\u0119 nie wypowiada\u0107 jako szefowa Fundacji Panoptykon<\/em>.<\/span><\/p>\n \u00a0<\/span><\/p>\n Fundacja analizuje rozwi\u0105zania prawne – te obowi\u0105zuj\u0105ce i dopiero proponowane (tak\u017ce na poziomie Unii Europejskiej) z punktu widzenia szeroko poj\u0119tego prawa do prywatno\u015bci oraz interweniuje, kiedy jest ono zagro\u017cone. Czy wysuwa\u0142a jakie\u015b inicjatywy legislacyjne? Celem Panoptykonu <\/em>jest te\u017c prowokowanie dyskusji spo\u0142ecznej na temat funkcjonowania w Polsce powszechnego nadzoru. Czy dzi\u0119ki niej uda\u0142o si\u0119 zablokowa\u0107 konkretne posuni\u0119cia w\u0142adz oraz wypracowa\u0107 skuteczne narz\u0119dzia interwencji?<\/strong><\/span><\/p>\n Mieli\u015bmy na tym polu kilka ma\u0142ych sukces\u00f3w. Dzi\u0119ki akcji podj\u0119tej przez Panoptykon, <\/em>we wsp\u00f3\u0142pracy z innymi grupami obywatelskimi i organizacjami pozarz\u0105dowymi oraz zmasowanej reakcji spo\u0142ecznej, uda\u0142o si\u0119 zablokowa\u0107 bardzo niebezpieczny pomys\u0142, jakim by\u0142 projekt wprowadzenia Rejestru Stron i Us\u0142ug Niedozwolonych. Sygnalizowali\u015bmy te\u017c inne problemy, kt\u00f3rymi w efekcie zaj\u0119li si\u0119 Generalny Inspektor Ochrony Danych Osobowych i Rzecznik Praw Obywatelskich, m.in. obowi\u0105zkowej personalizacji kart miejskich, integracji publicznych baz danych i obowi\u0105zkowych bada\u0144 ginekologicznych dla kobiet. Uda\u0142o nam si\u0119 tak\u017ce podnie\u015b\u0107 w Polsce problem retencji danych i porozumienia SWIFT. W obydwu sprawach spodziewamy si\u0119 interwencji Rzecznika. Nasza rola w tym procesie przypomina wrzucenie kuli do gry, kt\u00f3re prowokuje dalszy ci\u0105g akcji i reakcji. Trudno jest przypisywa\u0107 sobie zas\u0142ug\u0119 za ko\u0144cowy efekt, ale mamy nadziej\u0119, \u017ce nasze \u201einspiracje\u201d popychaj\u0105 sprawy we w\u0142a\u015bciwym kierunku.<\/span><\/p>\n \u00a0<\/span><\/p>\n Wiele rozwi\u0105za\u0144 legislacyjnych, s\u0142u\u017c\u0105cych kontroli spo\u0142ecznej, pa\u0144stwo wprowadza \u201epo kryjomu\u201d. Od 22. czerwca 2009 r. wydawane s\u0105 w Polsce paszporty zawieraj\u0105ce drug\u0105 cech\u0119 biometryczn\u0105 – obok obrazu twarzy tak\u017ce odciski palc\u00f3w. Jednak wprowadzenia tych dokument\u00f3w nie poprzedzi\u0142a \u017cadna debata publiczna. Pomi\u0119dzy 1. kwietnia a 31. maja 2010 r. w wybranych gminach przeprowadzono te\u017c spis pr\u00f3bny – najwa\u017cniejszy etap prac przygotowawczych do Narodowego Spisu Powszechnego. Na ile przeci\u0119tny obywatel jest bezbronny wobec takich posuni\u0119\u0107?<\/strong><\/span><\/p>\n Unika\u0142abym stwierdzenia, \u017ce nic nie da si\u0119 zrobi\u0107. W dobie spo\u0142ecze\u0144stwa informacyjnego widz\u0119 wielkie pole do dzia\u0142ania dla ruch\u00f3w spo\u0142ecznych i organizacji spo\u0142ecze\u0144stwa obywatelskiego. Wraz z Internetem zyskali\u015bmy naprawd\u0119 ogromne mo\u017cliwo\u015bci samoorganizowania si\u0119 i wymiany informacji. Dzi\u0119ki \u0142atwo\u015bci komunikowania si\u0119 i organizowania w wi\u0119ksze grupy, mamy rosn\u0105cy wp\u0142yw na to, co si\u0119 dzieje w polityce. Pokaza\u0142 to przyk\u0142ad zmasowanej akcji wok\u00f3\u0142 wspomnianego Rejestru Stron i Us\u0142ug Niedozwolonych<\/em>, kt\u00f3rej nie koordynowa\u0142 \u017caden centralny o\u015brodek. Najwa\u017cniejszym czynnikiem, umo\u017cliwiaj\u0105cym takie oddolne dzia\u0142ania, jest jednak nie sam Internet, ale dost\u0119p do informacji. Uwolniona informacja dzia\u0142a na nasz\u0105 korzy\u015b\u0107.<\/span><\/p>\n Brakuje przede wszystkim otwartych i rzetelnych konsultacji spo\u0142ecznych na ka\u017cdym istotnym etapie prac legislacyjnych. Potrzebny jest tak\u017ce scentralizowany i przyjazny u\u017cytkownikowi system publikowania projekt\u00f3w akt\u00f3w prawnych. W takim systemie powinny by\u0107 zamieszczane propozycje zmian prawa, pochodz\u0105ce ze wszystkich \u017ar\u00f3de\u0142: poszczeg\u00f3lnych Ministerstw, Kancelarii Premiera Rady Ministr\u00f3w, grup poselskich, Prezydenta – w otwartych formatach oraz w spos\u00f3b, umo\u017cliwiaj\u0105cy przetwarzanie tych informacji przez obywateli. Czego\u015b takiego obecnie nie ma. Ka\u017cdy podmiot publikuje swoje propozycje we w\u0142asnym Biuletynie Informacji Publicznej <\/em>(BIP<\/em>), najcz\u0119\u015bciej w formie zeskanowanego dokumentu, kt\u00f3rego tre\u015b\u0107 nie daje si\u0119 automatycznie przeszuka\u0107. Dla przeci\u0119tnego obywatela, a nawet dla wyspecjalizowanej organizacji pozarz\u0105dowej, sta\u0142e, \u201er\u0119czne\u201d monitorowanie takiego ogromu rozproszonej informacji jest niezwykle trudne.<\/span><\/p>\n Ko\u0144czy si\u0119 tym, \u017ce dobrze poinformowani s\u0105 tylko ci, kt\u00f3rych Ministerstwo chce o swoich propozycjach zmian prawnych poinformowa\u0107.<\/span><\/strong><\/em><\/p>\n \u00a0<\/span><\/p>\n W jakim stopniu do wzrostu represyjno\u015bci pa\u0144stwa polskiego oraz rozbudowy w nim r\u00f3\u017cnych instrument\u00f3w kontroli spo\u0142ecznej przyczyni\u0142o si\u0119 jego wst\u0105pienie do Unii Europejskiej (UE) w 2004 r.? Podpisuj\u0105c uk\u0142ad z Schengen, Polska zobowi\u0105za\u0142a si\u0119 do wdro\u017cenia systemu kontroli os\u00f3b przekraczaj\u0105cych cz\u0119\u015b\u0107 zewn\u0119trznej granicy UE. W 2009 r. zosta\u0142 opracowany pod z\u0142udn\u0105 nazw\u0105: \u201ePrzestrze\u0144 wolno\u015bci, bezpiecze\u0144stwa i sprawiedliwo\u015bci w s\u0142u\u017cbie obywateli\u201d kolejny, 5-letni plan Unii, tzw. Program Sztokholmski<\/em>. Okre\u015bla on cztery obszary wsp\u00f3\u0142pracy pa\u0144stw na lata 2010-2014, a s\u0105 nimi: policja i s\u0142u\u017cby celne, ratownictwo, wsp\u00f3\u0142praca prawna, azyle, migracje i polityka wizowa. Obowi\u0105zuje te\u017c Traktat z Pr\u00fcm<\/em>, m\u00f3wi\u0105cy o zacie\u015bnieniu wsp\u00f3\u0142pracy transgranicznej w zakresie \u201ezwalczania terroryzmu i przest\u0119pczo\u015bci zorganizowanej\u201d. Policje wszystkich kraj\u00f3w UE tworz\u0105 baz\u0119 wymiany danych na temat DNA oraz cyfrowych zapis\u00f3w odcisk\u00f3w palc\u00f3w os\u00f3b podejrzanych, gwarantuj\u0105c przy tym wzajemny dost\u0119p do informacji o ich danych personalnych<\/strong>.<\/span><\/p>\n Odpowied\u017a jest zawarta w samym pytaniu. UE plasuje si\u0119 w roli \u017candarma, stoj\u0105cego na stra\u017cy \u201eglobalnego bezpiecze\u0144stwa\u201d, a tym samym przypisuje sobie szereg uprawnie\u0144 eksterytorialnych. W oficjalnym dyskursie UE m\u00f3wi si\u0119 wiele o \u201ewolno\u015bci\u201d, ale w jej dzia\u0142aniu wida\u0107 przede wszystkim ograniczenia i dynamiczny rozrost instrument\u00f3w nadzoru. W Programie Sztokholmskim <\/em>– dokumencie politycznym wyznaczaj\u0105cym cele UE w zakresie bezpiecze\u0144stwa wewn\u0119trznego i zewn\u0119trznego na najbli\u017csze 5 lat – jest mowa o \u201ecyfrowym tsunami\u201d, jako kluczowym narz\u0119dziu realizowania tej polityki. Unia oficjalnie przyjmuje zasad\u0119: \u201eIm wi\u0119cej wiemy o naszych obywatelach, tym lepiej\u201d. Potrzeba gromadzenia danych jest dyktowana przez logik\u0119 prewencji – wyprzedzania zagro\u017ce\u0144 i zapobiegania \u201enieprawid\u0142owym zachowaniom\u201d. Taka logika s\u0142u\u017cy kreowaniu wewn\u0119trznego wroga i bywa cynicznie wykorzystywana do daleko id\u0105cych ogranicze\u0144 praw cz\u0142owieka.<\/span><\/p>\n \u00a0<\/span><\/p>\n Program Sztokholmski<\/em><\/strong>, wdra\u017cany obecnie w krajach Unii Europejskiej, budzi wiele kontrowersji z punktu widzenia praw cz\u0142owieka. Zak\u0142ada on <\/strong>m.in. utworzenie ujednoliconej bazy danych z informacjami o obywatelach. Dane, pochodz\u0105ce z system\u00f3w informatycznych Policji i s\u0142u\u017cb bezpiecze\u0144stwa kraj\u00f3w cz\u0142onkowskich, \u0142\u0105czy si\u0119 z informacjami ze scentralizowanych baz danych, tj. SIS i Europol. Fundacja Panoptykon <\/em>przy\u0142\u0105czy\u0142a si\u0119 do mi\u0119dzynarodowej kampanii Reclaim Your Data <\/em>(Odzyskaj Swoje Dane<\/em>) przeciwko Programowi Sztokholmskiemu<\/em>. Zach\u0119ca wszystkich, by korzystali z obywatelskiego prawa dost\u0119pu do w\u0142asnych danych, zgromadzonych w systemach informatycznych. Czy mo\u017cna prosi\u0107 o przedstawienie wynik\u00f3w z prac w ramach tej kampanii? Jak odbywa si\u0119 to \u201eodzyskiwanie danych\u201d?<\/strong><\/span><\/p>\n Kampania Reclaim Your Data <\/em>jest pr\u00f3b\u0105 zainteresowania ludzi tym, co wie o nich pa\u0144stwo. Obecnie nie specjalnie wiemy, co si\u0119 z t\u0105 informacj\u0105 dzieje, w jaki spos\u00f3b jest przetwarzana, komu i kiedy przekazywana. Mamy jednak prawo wiedzie\u0107 i warto nauczy\u0107 si\u0119 z niego korzysta\u0107. Ta europejska kampania to tak\u017ce reakcja na nadmiarowe i prewencyjne zbieranie informacji w Unii Europejskiej. Chodzi g\u0142\u00f3wnie o funkcjonowanie europejskiej bazy danych SIS i policyjnego systemu wymiany danych SIRENE.<\/span><\/p>\n Akcja polega na tym, aby drog\u0105 takich obywatelskich pr\u00f3b \u201eodzyskiwania danych\u201d, wypracowa\u0107 przyjazne procedury udost\u0119pnienia danych przez organy, takie jak policja czy ABW. W Polsce ogromnym problemem jest kultura tajno\u015bci. Brakuje otwartej dyskusji na temat granic zatrzymywania danych i zakazywania dost\u0119pu do nich \u201eze wzgl\u0119d\u00f3w bezpiecze\u0144stwa\u201d. To trzeba zmieni\u0107, dlatego zach\u0119cam wszystkich do sprawdzenia, jakie informacje na Wasz temat znajduj\u0105 si\u0119 w systemach informatycznych Policji oraz do dzielenia si\u0119 z Fundacj\u0105 Panoptykon <\/em>wszelkimi do\u015bwiadczeniami i uwagami.<\/span><\/p>\n \u00a0<\/span><\/p>\n Michael G. Michael – australijski naukowiec z University of Wollongong’s School of Information Systems and Technology<\/em>, stworzy\u0142 nowe poj\u0119cie \u201e\u00fcberveillance\u201d – zbitk\u0119 s\u0142own\u0105, pochodz\u0105c\u0105 od niemieckiego \u201e\u00fcber\u201d (ponad) oraz \u201esurveillance\u201d (inwigilacja, \u015bledzenie), oddaj\u0105c tym samym zar\u00f3wno groz\u0119 niemieckiego totalitaryzmu czas\u00f3w wojny, jak i wsp\u00f3\u0142czesnego inwigilowania obywateli przez kom\u00f3rki rz\u0105dowe, instytucje prywatne i p\u00f3\u0142prywatne. Jego zdaniem w ci\u0105gu dw\u00f3ch – trzech generacji wszyscy Australijczycy b\u0119d\u0105 zaimplantowani mikrochipami w celu ich \u015bledzenia. \u201eWydaje mi si\u0119, \u017ce mikroczipowanie stanie si\u0119 w ko\u0144cu obowi\u0105zkowe w kontek\u015bcie identyfikacji jako elementu systemu \u201ebezpiecze\u0144stwa narodowego\u201d – powiada dr Michael. Spodziewaj\u0105c si\u0119 takiej mo\u017cliwo\u015bci, sze\u015b\u0107 stan\u00f3w ameryka\u0144skich, <\/strong>m.in. Wisconsin i P\u00f3\u0142nocna Dakota, wprowadzi\u0142o do swoich stanowych przepis\u00f3w zakaz przymusowego implantowania chip\u00f3w. Polska nie posiada takiego prawa. Czy w przysz\u0142o\u015bci mo\u017ce zatem sta\u0107 si\u0119 miejscem szerokiego, a mo\u017ce i obowi\u0105zkowego stosowania nowoczesnych technologii inwigilacyjnych? Czy mo\u017cemy si\u0119 przed tym obroni\u0107?<\/strong><\/span><\/p>\n Totalitaryzm to nie tylko wspomnienie z przesz\u0142o\u015bci, ale r\u00f3wnie\u017c nauka na przysz\u0142o\u015b\u0107. Przyznam, \u017ce koncepcji \u00fcberveillance <\/em>wcze\u015bniej nie zna\u0142am, zatem sw\u00f3j pogl\u0105d sformu\u0142uj\u0119 \u201ena gor\u0105co\u201d. Moim zdaniem, to ma\u0142o prawdopodobne, aby w\u0142adzy publicznej w obecnych warunkach uda\u0142o si\u0119 zyska\u0107 totaln\u0105 kontrol\u0119 nad informacj\u0105. Mamy raczej do czynienia z du\u017c\u0105 ilo\u015bci\u0105 \u201ewielkich braci\u201d, kt\u00f3rzy gromadz\u0105 fragmenty informacji na nasz temat. Je\u015bli ktokolwiek mia\u0142by te wszystkie fragmenty uk\u0142adanki z\u0142o\u017cy\u0107 w ca\u0142o\u015b\u0107, to raczej nie pa\u0144stwo, ale kt\u00f3ry\u015b z internetowych potentat\u00f3w informacyjnych. Do przetworzenia takiej ilo\u015bci danych potrzebny by\u0142by komputer kwantowy, wi\u0119c w tym momencie ogranicza nas tak\u017ce bariera technologiczna i finansowa. Technologia inwigilacyjna kosztuje realne pieni\u0105dze. A zatem musi istnie\u0107 ekonomiczne uzasadnienie dla takiej inwestycji. Niekoniecznie interes publiczny – jak pokazuje przyk\u0142ad rozplenienia monitoringu wizyjnego, mo\u017ce to by\u0107 tak\u017ce interes konkretnego lobby<\/em> biznesowego, kt\u00f3re ma wystarczaj\u0105cy wp\u0142yw na pa\u0144stwo. O ile trudno mi wyobrazi\u0107 sobie sens integracji danych kr\u0105\u017c\u0105cych po Internecie w r\u0119kach pa\u0144stwa, o tyle skutecznie potrafi\u0119 sobie wizualizowa\u0107 ekspansj\u0119 technologii inwigilacyjnych, takich jak chipy czy skanery cia\u0142a. W tym kontek\u015bcie najbardziej realnym zagro\u017ceniem jest dalsze wzmocnienie lobby <\/em>producent\u00f3w technologii bezpiecze\u0144stwa, co mo\u017ce przekszta\u0142ci\u0107 polityk\u0119 pa\u0144stwa w kierunku swoistego \u00fcberveillance<\/em>.<\/span><\/p>\n Co do samego chipowania – ten etap, niestety, wydaje si\u0119 ca\u0142kiem realny. Przy wdra\u017caniu ka\u017cdej technologii bezpiecze\u0144stwa, obowi\u0105zuje zasada \u201ema\u0142ych krok\u00f3w\u201d. Na pocz\u0105tku ulegamy im dlatego, \u017ce dajemy si\u0119 przekona\u0107 do ust\u0119pstwa na rzecz pewnych warto\u015bci, np. chipujemy przewlekle chorych ludzi dla ich w\u0142asnego bezpiecze\u0144stwa. Stopniowo jednak przyzwyczajamy si\u0119 i zaczynamy takie rozwi\u0105zania akceptowa\u0107 jako standard. Najpierw zgadzamy si\u0119 na spersonalizowane karty miejskie, potem na projekt pl.ID\u2026 By\u0107 mo\u017ce za chwil\u0119 zaakceptujemy chipy, wierz\u0105c, i\u017c dzi\u0119ki nim poczujemy si\u0119 bezpieczniej.<\/span><\/p>\n \u00a0<\/span><\/p>\n – Dzi\u0119kuj\u0119 za rozmow\u0119.<\/strong><\/span><\/p>\n Mi\u0119dzynarodowy Dzie\u0144 Sprzeciwu Wobec Inwigilacji<\/strong><\/p>\n 11. wrze\u015bnia ustanowiono Mi\u0119dzynarodowym Dniem Sprzeciwu Wobec Inwigilacji. W rocznic\u0119 tragicznych wydarze\u0144 z 2001 roku grupy obywatelskie organizuj\u0105 si\u0119, aby protestowa\u0107 przeciwko instrumentalnemu wykorzystywaniu tej tragedii do zwi\u0119kszenia kontroli nad spo\u0142ecze\u0144stwami, przeciwko polityce strachu i nasilaj\u0105cej si\u0119 inwigilacji oraz by promowa\u0107 powr\u00f3t do j\u0119zyka podstawowych praw i wolno\u015bci.<\/p>\n W tym dniu, w Warszawie, odby\u0142 si\u0119 happening<\/em> przeciw inwigilacji i monitoringowi, zorganizowany przez \u00a0<\/h1>\n