<\/p>\n
Autonomia polska na Wile\u0144szczy\u017anie<\/strong><\/span><\/p>\n \u00a0<\/p>\n Marek Waldenberg w ksi\u0105\u017cce pod tytu\u0142em Narody zale\u017cne i mniejszo\u015bci narodowe w Europie \u015arodkowo-Wschodniej<\/em> pisze, i\u017c istnienie mniejszo\u015bci narodowych mo\u017ce, zw\u0142aszcza w przypadku dyskryminacji, zrodzi\u0107 z \u0142atwo\u015bci\u0105 tendencje do uzyskania autonomii terytorialnej. Autor w przypadku Litwy zwraca uwag\u0119 na pos\u0142ugiwanie si\u0119 w Zwi\u0105zku Radzieckim uprzedzeniami narodowymi i nacjonalizmem jako technik\u0105 rz\u0105dzenia, stosowaniem zasady \u201edziel i rz\u0105d\u017a\u201d[1]<\/a>.<\/span><\/p>\n <\/span><\/p>\n Na witrynie Internetowej Encyklopedii Multimedialnej<\/em> przy ha\u015ble wyja\u015bniaj\u0105cym poj\u0119cie nar\u00f3d<\/em> czytamy: \u201eWsp\u00f3lnota chroni sw\u0105 integralno\u015b\u0107 tak przed zagro\u017ceniami zewn\u0119trznymi, jak i\u00a0wewn\u0119trznymi, a\u00a0tym samym d\u0105\u017cy do utworzenia pa\u0144stwa na zajmowanym przez siebie terytorium, w\u00a0sytuacji za\u015b utraty pa\u0144stwowo\u015bci umie piel\u0119gnowa\u0107 i\u00a0rozwija\u0107 wi\u0119zi (obyczaje, j\u0119zyk, kultur\u0119 itp.) i\u00a0zmierza b\u0105d\u017a to do odzyskania niepodleg\u0142o\u015bci, b\u0105d\u017a te\u017c do zapewnienia sobie politycznych gwarancji autonomii bytu narodowego, je\u015bli zosta\u0142a zmuszona do emigracji poza tereny, na kt\u00f3rych jako nar\u00f3d si\u0119 ukszta\u0142towa\u0142a\u201d[2]<\/a>.<\/strong><\/span><\/p>\n Spo\u0142eczno\u015b\u0107 polska, zamieszkuj\u0105ca tereny Wile\u0144szczyzny od wiek\u00f3w i posiadaj\u0105ca cechy odr\u0119bnego narodu, szuka\u0142a rozwi\u0105zania problemu zagro\u017cenia nacjonalizmem litewskim poprzez utworzenie autonomii.<\/span><\/p>\n Na prze\u0142omie lat 80\/90. XX w., w okresie nasilenia nacjonalizmu litewskiego, Polacy w coraz wi\u0119kszym stopniu postrzegali litewsk\u0105 walk\u0119 o niepodleg\u0142o\u015b\u0107 jako indywidualn\u0105 spraw\u0119 tej narodowo\u015bci i to stoj\u0105c\u0105 w sprzeczno\u015bci z polskimi interesami. Zepchni\u0119ci na margines \u017cycia spo\u0142ecznego, obawiali si\u0119 narastaj\u0105cego nacjonalizmu litewskiego. <\/strong><\/span><\/p>\n Ramy ideowe litewskiego ruchu niepodleg\u0142o\u015bciowego Sajudisu<\/em> nie uwzgl\u0119dnia\u0142y interes\u00f3w mniejszo\u015bci narodowych. Mog\u0142o to by\u0107 przyczyn\u0105 braku wi\u0119kszego udzia\u0142u Polak\u00f3w w Sajudisie<\/em>, kt\u00f3ry sta\u0142 si\u0119 litewsk\u0105 organizacj\u0105 narodow\u0105. Pojedyncze osoby narodowo\u015bci polskiej, b\u0119d\u0105ce cz\u0142onkami tego ruchu, mia\u0142y niewielki wp\u0142yw na zmian\u0119 stosunku litewskiej wi\u0119kszo\u015bci wobec mniejszo\u015bci polskiej[3]<\/a>. Natomiast mo\u017cna by\u0142o us\u0142ysze\u0107 g\u0142osy o konieczno\u015bci relituanizacji spolszczonych Litwin\u00f3w<\/em>. Redakcja witryny internetowej Przeciw hipokryzji <\/em>zauwa\u017ca, i\u017c wtedy w\u0142a\u015bnie okaza\u0142o si\u0119, \u017ce \u201euwalniaj\u0105ca si\u0119 spod obcego jarzma mniejszo\u015b\u0107 jest nietolerancyjna wobec jeszcze mniejszych grup\u201d[4]<\/a>.<\/span><\/p>\n Stopniowy rozpad Zwi\u0105zku Sowieckiego sk\u0142oni\u0142 Polak\u00f3w do postawienia postulat\u00f3w o utworzeniu autonomii na Wile\u0144szczy\u017anie, gdzie stanowili wi\u0119kszo\u015b\u0107. W zamy\u015ble inicjator\u00f3w polska administracyjna jednostka autonomiczna mia\u0142a funkcjonowa\u0107 g\u0142\u00f3wnie po to, aby zapewni\u0107 w\u0142a\u015bciwy rozdzia\u0142 \u015brodk\u00f3w wypracowanych przez ludno\u015b\u0107 polsk\u0105. W \u015brodowisku polskim panowa\u0142o bowiem powszechne przekonanie, \u017ce we wcze\u015bniejszych latach tylko niewielka cz\u0119\u015b\u0107 dochodu narodowego wypracowanego przez Polak\u00f3w trafia\u0142a na realizacj\u0119 ich indywidualnych potrzeb jako mniejszo\u015bci narodowej[5]<\/a>. W projekcie polskich autonomist\u00f3w by\u0142a te\u017c mowa o w\u0142asnej fladze i w\u0142asnym hymnie.<\/span><\/p>\n Inicjatywa stworzenia polskiej autonomii w niepodleg\u0142ej Litwie na terenie Wile\u0144szczyzny wysz\u0142a od polskich radnych z rejon\u00f3w wile\u0144skiego i solecznickiego[6]<\/a> na pocz\u0105tku lat 90. Rozwi\u0105zanie to nawi\u0105zywa\u0142o g\u0142\u00f3wnie do autonomicznego wojew\u00f3dztwa \u015al\u0105skiego z w\u0142asnym sejmem, co mia\u0142o miejsce w Polsce w okresie mi\u0119dzywojennym na terenie \u015al\u0105ska.<\/span><\/p>\n Z drugiej jednak strony nawi\u0105zywano do pomys\u0142\u00f3w propagowanych przez Michai\u0142a Gorbaczowa. Mo\u017cna si\u0119 by\u0142o spotka\u0107 z za\u0142o\u017ceniem, \u017ce na pocz\u0105tku pieriestrojki <\/em>odzyskanie Kres\u00f3w Wschodnich przez Polsk\u0119 by\u0142o w zasi\u0119gu r\u0119ki. Dora Kacnelson w wywiadzie udzielonym Gra\u017cynie Dziedzi\u0144skiej pokr\u00f3tce wspomina: \u201eKiedy bowiem Zwi\u0105zek Sowiecki zacz\u0105\u0142 si\u0119 rozpada\u0107, w rosyjskich stacjach radiowych i telewizyjnych wyst\u0105pi\u0142 wojewoda petersburski, profesor prawa mi\u0119dzynarodowego Anatol Sobczak i stwierdzi\u0142, i\u017c zgodnie z prawem mi\u0119dzynarodowym, je\u015bli federacja kilku zjednoczonych kraj\u00f3w rozpada si\u0119, terytoria, kt\u00f3re do\u0142\u0105czono p\u00f3\u017aniej, maj\u0105 prawo wr\u00f3ci\u0107 do ich poprzedniego statusu. Gorbaczow – wed\u0142ug s\u0142\u00f3w dr Kacnelson – chcia\u0142 Polsce odda\u0107: Lw\u00f3w, Wilno, Stanis\u0142aw\u00f3w, Grodno, Tarnopol\u201d[7]<\/a>.<\/span><\/p>\n Odmienne zdanie na ten temat prezentuje Algimantas Degutis. Pisze on: \u201eNie mo\u017cna zapomina\u0107 o tym, \u017ce w pocz\u0105tko\u00adwej fazie proces\u00f3w demokratyzacji zar\u00f3wno w Polsce, jak i na Litwie, w podburzaniu przeciw sobie tych narod\u00f3w aktywnie i bardzo skutecznie uczest\u00adniczy\u0142a trzecia si\u0142a. W owym czasie cz\u0119sto wspomi\u00adna\u0142em i przypomina\u0142em innym s\u0142owa prymasa Ko\u00ad\u015bcio\u0142a katolickiego w Polsce kardyna\u0142a J\u00f3zefa Glempa, kt\u00f3ry bodaj\u017ce w 1987 roku na spotkaniu z ukra\u00adi\u0144skimi duchownymi w Watykanie powiedzia\u0142: \u201eTrzeba zapomnie\u0107 o wzajemnych urazach i szuka\u0107 tego, co \u0142\u0105czy, nie tego, co dzieli, to bowiem wykorzystuje zawsze ten trzeci.\u201d Te s\u0142owa potwierdzi\u0142y wydarzenia na Litwie lat 1988-1991, kiedy przyw\u00f3dcy by\u0142ego ZSSR pr\u00f3\u00adbowali gra\u0107 polsk\u0105 kart\u0105<\/em>. By\u0142em w\u00f3wczas korespondentem Elty w Wilnie i mog\u0142em z bliska obser\u00adwowa\u0107 t\u0119 gr\u0119. Widzia\u0142em, jak przyby\u0142y na Litw\u0119 se\u00adkretarz KC Komunistycznej Partii Zwi\u0105zku Radziec\u00adkiego Szenin tak spieszy\u0142 si\u0119 do Solecznik, \u017ce nie zd\u0105\u017cy\u0142 spotka\u0107 si\u0119 z przyw\u00f3dcami Komunistycznej Partii Litwy. W\u0142a\u015bnie wtedy pocz\u0119\u0142a si\u0119 idea utworzenia poprzez po\u0142\u0105czenie Lwowa, okr\u0119gu grodzie\u0144\u00adskiego i Wile\u0144szczyzny sowieckiej republiki pols<\/em>kiej<\/em>\u201d[8]<\/a>.<\/span><\/p>\n W marcu 1990 r. parlament litewski proklamowa\u0142 niepodleg\u0142o\u015b\u0107, czego nie uzna\u0142a Moskwa i czemu sprzeciwi\u0142a si\u0119 wi\u0119kszo\u015b\u0107 litewskich Polak\u00f3w. W styczniu roku 1991 wesz\u0142a w \u017cycie ustawa o j\u0119zyku pa\u0144stwowym – do tego czasu wszyscy obywatele Litwy musieli opanowa\u0107 j\u0119zyk litewski.<\/span><\/p>\n \u201eNa terenie rejonu wile\u0144skiego i solecznickiego, zamieszka\u0142ym g\u0142\u00f3wnie przez Polak\u00f3w, zacz\u0105\u0142 obowi\u0105zywa\u0107 wy\u0142\u0105cznie j\u0119zyk litewski – wsz\u0119dzie: w szpitalach, urz\u0119dach, informacjach kolejowych i autobusowych, w biurach, itd., co bardzo utrudnia\u0142o \u017cycie ludziom, zw\u0142aszcza starym rolnikom, kt\u00f3rzy nie zdo\u0142ali si\u0119 nauczy\u0107 litewskiego. Autonomia pozwoli\u0142aby przynajmniej na dwuj\u0119zyczno\u015b\u0107, co u\u0142atwi\u0142oby za\u0142atwi\u0107 sprawy, ponadto przyczyni\u0142oby si\u0119 do rozwoju o\u015bwiaty i kultury ojczystej na Wile\u0144szczy\u017anie\u201d[9]<\/a> \u2013 pisze Gra\u017cyna Dziedzi\u0144ska w wywiadzie z Dor\u0105 Kacnelson.<\/span><\/p>\n W dniu 2. maja 1991 roku rady rejonu wile\u0144skiego i solecznickiego proklamowa\u0142y Polski Rejon Narodowo-Terytorialny<\/em>. Gdy 19. sierpnia w Moskwie dosz\u0142o do pr\u00f3by puczu komunistycznego, zosta\u0142 on poparty przez polskich komunist\u00f3w na Litwie. Upadek puczu oznacza\u0142 koniec marze\u0144 o Republice Wschodniopolskiej <\/em>w ramach Zwi\u0105zku Radzieckiego. 3. wrze\u015bnia 1991 roku Rada Solecznicka odwo\u0142a\u0142a Czes\u0142awa Wysockiego ze stanowiska przewodnicz\u0105cego za poparcie puczu. Pomimo tego, nast\u0119pnego dnia parlament Litwy rozwi\u0105za\u0142 samorz\u0105dy terytorialne w \u201epolskich\u201d rejonach[10]<\/a>.<\/span><\/p>\n Spo\u0142ecze\u0144stwo litewskie potraktowa\u0142o t\u0105 inicjatyw\u0119 jako pr\u00f3b\u0119 secesji oraz zamach na niepodleg\u0142o\u015b\u0107 i integralno\u015b\u0107 republiki. Pomys\u0142 stworzenia polskiej autonomii na terenach zamieszkanych w wi\u0119kszo\u015bci przez Polak\u00f3w znacznie zaktywizowa\u0142 nacjonalistyczne \u015brodowiska litewskie, kt\u00f3re otwarcie wypowiada\u0142y si\u0119 o polskim niebezpiecze\u0144stwie dla litewskiej niepodleg\u0142o\u015bci. W\u0142adze republiki zareagowa\u0142y na polsk\u0105 inicjatyw\u0119 negatywnie, a Rada Najwy\u017csza podj\u0119\u0142a specjaln\u0105 uchwa\u0142\u0119 skierowan\u0105 do ludno\u015bci polskiej[11]<\/a>.<\/span><\/p>\n Aleksander Srebrakowski zauwa\u017ca, \u017ce w czasie, kiedy w\u0142adze ZSRR za pomoc\u0105 si\u0142y stara\u0142y si\u0119 przywr\u00f3ci\u0107 na Litwie dawny porz\u0105dek i jej bezpo\u015bredni zwi\u0105zek z reszt\u0105 kraju, Litwini zacz\u0119li rozmawia\u0107 z Polakami o stworzeniu dla nich autonomii w ramach tej republiki. Po upadku Zwi\u0105zku Radzieckiego odst\u0105piono od tego, co wi\u0119cej, postanowiono os\u0105dzi\u0107 inicjator\u00f3w powo\u0142ania autonomii jako zdrajc\u00f3w, dzia\u0142aj\u0105cych na szkod\u0119 Republiki[12]<\/a>.<\/span><\/p>\n Litewski s\u0105d skaza\u0142 czterech Polak\u00f3w[13]<\/a> oraz \u0141otysza – przyw\u00f3dc\u00f3w ruchu autonomicznego na sze\u015b\u0107 miesi\u0119cy pozbawienia wolno\u015bci; za\u015b trybuna\u0142 apelacyjny w Wilnie w dniu 17. sierpnia podwy\u017cszy\u0142 skazanym wymiar kary do 42 miesi\u0119cy wi\u0119zienia. Skazani oni zostali \u201eza dzia\u0142ania na szkod\u0119 niepodleg\u0142o\u015bci i integralno\u015bci terytorialnej Litwy\u201d[14]<\/a>, mimo \u017ce wed\u0142ug Srebrakowskiego dzia\u0142ali oni zgodnie z obowi\u0105zuj\u0105cym w\u00f3wczas prawem[15]<\/a>.<\/span><\/p>\n Lider Infopolu<\/em>, Stanis\u0142aw Tarasiewicz, pisa\u0142 z kolei na \u0142amach Gazety Wile\u0144skiej<\/em>, \u017ce kolegium s\u0119dziowskie wymierzaj\u0105c kary \u201eautonomistom\u201d za przest\u0119pstwo pope\u0142nione w 1990 roku, skaza\u0142o oskar\u017conych na kilka lat wi\u0119zienia ze znowelizowanego w 1994 roku artyku\u0142u Kodeksu Karnego<\/em>, kt\u00f3ry za to samo przest\u0119pstwo przewiduje znacznie wy\u017csze kary, ni\u017c Kodeks Karny<\/em> z 1990 roku[16]<\/a>.<\/span><\/p>\n Sprawa \u201ewile\u0144skiej pi\u0105tki\u201d wywo\u0142a\u0142a wiele kontrowersji i znalaz\u0142a sw\u00f3j odd\u017awi\u0119k w polskim parlamencie. Grupa pos\u0142\u00f3w Sejmu RP II kadencji z\u0142o\u017cy\u0142a list protestacyjny do rz\u0105du polskiego[17]<\/a>. W dokumencie \u017c\u0105dano autonomii dla zamieszkanych przez wi\u0119kszo\u015b\u0107 polsk\u0105 rejon\u00f3w wile\u0144skiego i solecznickiego, co najmniej w zakresie szkolnictwa i kultury, zwrotu ziemi i mienia polskim w\u0142a\u015bcicielom oraz zagwarantowania trwa\u0142ej dzia\u0142alno\u015bci Uniwersytetu Polskiego w Wilnie. Uwa\u017cali oni, i\u017c likwidacja samorz\u0105d\u00f3w polskich przez w\u0142adze litewskie w latach 1991-1992 dowodzi\u0142a, \u017ce tylko w\u0142a\u015bciwe uregulowania traktatowe dadz\u0105 nadziej\u0119 na respektowanie praw mniejszo\u015bci polskiej na Litwie[18]<\/a>. Zgodnie ze s\u0142owami senator Anny Boguckiej-Skowro\u0144skiej, stosunek do oskar\u017conych ukaza\u0142 go\u015bcinno\u015b\u0107 pa\u0144stwa litewskiego wzgl\u0119dem mniejszo\u015bci polskiej. W dokumencie ponadto \u017c\u0105dano och\u0142odzenia stosunk\u00f3w z pa\u0144stwem litewskim. Odpowiedzi\u0105 na list protestacyjny grupy pos\u0142\u00f3w by\u0142a wypowied\u017a \u00f3wczesnego ambasadora Polski na Litwie, Jana Widackiego. Zachowanie Pani Senator okre\u015bli\u0142 on jako \u201eg\u0142upie\u201d, <\/strong>doda\u0142 przy tym, i\u017c sporo Polak\u00f3w mieszkaj\u0105cych na Litwie od pocz\u0105tku nie podziela\u0142o aspiracji i cel\u00f3w \u201eautonomist\u00f3w\u201d. Widacki zaznaczy\u0142, \u017ce Litwa mia\u0142a prawo do niepodleg\u0142o\u015bci, jaka z ca\u0142\u0105 pewno\u015bci\u0105 obejmowa\u0142a tak\u017ce prawo do skazania tych, kt\u00f3rzy byli przeciwni interesom pa\u0144stwa[19]<\/a>. (cdn.)<\/strong><\/span><\/p>\n [1]<\/a> M. Waldenberg, Narody zale\u017cne i mniejszo\u015bci narodowe w Europie \u015arodkowo\u2013Wschodniej<\/em>;<\/p>\n<\/div>\n [2]<\/a> Wielka Internetowa Encyklopedia Multimedialna WIEM, www.onet.pl;<\/p>\n<\/div>\n [3]<\/a> A. Srebrakowski, Losy ludno\u015bci polskiej\u2026<\/em>;<\/p>\n<\/div>\n [4]<\/a> Redakcja (w:) \u201ePrzeciw Hipokryzji\u201d 2000, \u00a0nr 6 (8), http:\/\/www.zakorzenienie.most.org.pl\/za8\/01.htm. <\/a><\/p>\n<\/div>\n [5]<\/a> A. Srebrakowski, Losy ludno\u015bci polskiej\u2026<\/em>;<\/p>\n<\/div>\n [6]<\/a> Rejon solecznicki by\u0142 zamieszka\u0142y w 81 procentach przez Polak\u00f3w, 6 procent ludno\u015bci stanowili Rosjanie;<\/p>\n<\/div>\n [7]<\/a> G. Dziedzi\u0144ska, Zaniedbane, poni\u017cone, zdradzone – Kresy Wschodnie<\/em>, rozmowa z Pani\u0105 docent dr Dor\u0105 Kacnelson, \u201eNasz Dziennik\u201d 2002;<\/p>\n<\/div>\n [8]<\/a> A. Degutis, Czy zbli\u017cenie jest mo\u017cliwe?<\/em>…, s.7, zob.: . J. Rohozinska, Regional Relations: The Conquest of Pragmatism, a new chapter in Polish-Lithuanian relations<\/em> , \u201eCentral Europe Review\u201d 1999, nr 13,<\/p>\n www.ce-review.org\/99\/13\/rohozinska13.html<\/a>;<\/p>\n<\/div>\n [9]<\/a> G. Dziedzi\u0144ska, Zaniedbane, poni\u017cone, zdradzone\u2026<\/em>, zob.: J. Knasas, On Being Lithuanian<\/em>, April 2000, www.ruf.rice.edu\/~sarmalia\/400\/knasas.html<\/a>;<\/p>\n<\/div>\n [10]<\/a> Redakcja, \u201ePrzeciw Hipokryzji\u201d\u2026;<\/p>\n<\/div>\n [11]<\/a> E. Nowicka, Polacy czy cudzoziemcy<\/em>\u2026, s. 87;<\/p>\n<\/div>\n [12]<\/a> A. Srebrakowski, Losy ludno\u015bci polskiej\u2026<\/em>, zob.: J. Kansas, On Being Lithuanian<\/em>\u2026;<\/p>\n<\/div>\n [13]<\/a> Skazano: Alfreda Aliuka, Jana Kucewicza, Jana Juroja\u0142cia i Leona Jankiewicza (z:) \u201ePrzeciw Hipokryzji\u201d… ;<\/p>\n<\/div>\n [14]<\/a> Redakcja (w:) \u201ePrzeciw Hipokryzji\u201d\u2026;<\/p>\n<\/div>\n [15]<\/a> A. Srebrakowski, Losy ludno\u015bci polskiej\u2026<\/em>;<\/p>\n<\/div>\n [16]<\/a> S. Tarasiewicz, Prawo raka<\/em>, \u201eGazeta Wile\u0144ska\u201d 1999, nr 189;<\/p>\n<\/div>\n