Niewiele os\u00f3b z kr\u0119gu zajmuj\u0105cego si\u0119 wsp\u00f3\u0142czesn\u0105 literatur\u0105 wie o istnieniu tworu, na okre\u015blenie kt\u00f3rego b\u0119d\u0119 w tej pracy u\u017cywa\u0142 nazw: literatura niezale\u017cna, literatura podziemna (czy undergroundowa<\/em>), literatura III obiegu, niezale\u017cny ruch wydawniczy czy literacki. Cz\u0119sto III obieg mylony jest z obiegiem II, albo traktowany jak od\u0142am czy cz\u0119\u015b\u0107 politycznego, antykomunistycznego obiegu. Poj\u0119cia, kt\u00f3rych b\u0119d\u0119 u\u017cywa\u0142 nie s\u0105 poj\u0119ciami powszechnymi, tylko stworzonymi przez samych tw\u00f3rc\u00f3w lub dla potrzeb tej pracy. Wszystkie b\u0119d\u0119 stara\u0142 si\u0119 przybli\u017cy\u0107 w toku mych bada\u0144 i rozwa\u017ca\u0144 nad istot\u0105 tego zjawiska literackiego i kulturowego. Stoi przede mn\u0105 trudne zadanie opisania zgo\u0142a ponad 16 lat dzia\u0142alno\u015bci trzecioobiegowej w Polsce. Nie ma na ten temat \u017cadnego oficjalnego opracowania, jedynie kr\u00f3tkie wzmianki w pismach literackich, z pieczo\u0142owito\u015bci\u0105 kolekcjonowane przez Paw\u0142a Dunina-W\u0105sowicza, kt\u00f3ry tak\u017ce jest autorem kilku z nich. Pomocn\u0105 b\u0119dzie tak\u017ce dla mnie praca magisterska Krzysztofa Vargi [1]<\/a> na temat literatury III obiegu, napisana pod patronatem prof. Rocha Sulimy dla Uniwersytetu Warszawskiego. B\u0119d\u0119 stara\u0142 si\u0119 napisa\u0107 ca\u0142\u0105 prawd\u0119 o III obiegu i sprostowa\u0107 pewne kwestie, b\u0142\u0119dnie rozumiane przez obieg oficjalny. Pomin\u0119 w tej pracy pismo BruLion<\/em>, kt\u00f3re jest b\u0142\u0119dnie identyfikowane z III obiegiem, a tak\u017ce wszelkie wydawnictwa, kt\u00f3re powstaj\u0105 w uczelniach czy s\u0105 efektem dzia\u0142alno\u015bci stowarzysze\u0144 literackich. Od razu pragn\u0119 podkre\u015bli\u0107, i\u017c cz\u0119\u015b\u0107 tych publikacji przej\u0119\u0142o miano art zine\u2019\u00f3w<\/em>, ale poza nazw\u0105 z III obiegiem nie maj\u0105 nic wsp\u00f3lnego.<\/span><\/p>\n <\/span><\/p>\n Trzeci Obieg<\/strong> \u2013 to popularna nazwa kontrkulturowo\u2013subkulturowego obiegu alternatywnego przed rokiem 1989, w odr\u00f3\u017cnieniu od afirmuj\u0105cego w\u0142adz\u0119 komunistyczn\u0105 obiegu pierwszego i zwalczaj\u0105cego j\u0105 obiegu drugiego, solidarno\u015bciowego[2]<\/a>. Warto doda\u0107, i\u017c ta nazwa funkcjonuje do dzi\u015b, cho\u0107 nie istnieje ju\u017c obieg II. Cho\u0107 niekt\u00f3rzy autorzy rozszerzaj\u0105 ten termin r\u00f3wnie\u017c na niskonak\u0142adowe publikacje, wydawane do u\u017cytku wewn\u0119trznego w oficjalnych klubach literackich i domach kultury. Dla Krzysztofa Kuczkowskiego, pisz\u0105cego o III obiegu w Okolicach<\/em> w 1983 roku, by\u0142y to w\u0142a\u015bnie tylko i wy\u0142\u0105cznie takie poetyckie arkusze klub\u00f3w literackich przy ZSMP i podobnych organizacjach [3]<\/a>. Na pewno w dzisiejszych czasach du\u017ce grono os\u00f3b wydaje w\u0142asnym sumptem wszelkiego rodzaju gazetki, kt\u00f3re nie trafiaj\u0105 do obiegu oficjalnego, a kt\u00f3re ch\u0119tnie nazywaj\u0105 wydawnictwami trzecioobiegowymi. Jednak III obieg to nie tylko kwestia wydawania czegokolwiek poza obiegiem oficjalnym. To tak\u017ce historia ca\u0142ego ruchu m\u0142odych ludzi, kt\u00f3rzy wyszli z za\u0142o\u017cenia, \u017ce lepiej robi\u0107 jednak co\u015b ni\u017ali nic[4]<\/a>. Powstanie III obiegu \u0142\u0105czy si\u0119 tak\u017ce nierozerwalnie z muzyk\u0105, dzi\u0119ki kt\u00f3rej tekstom powsta\u0142y pierwsze fan zine\u2019y<\/em>, a nast\u0119pnie art zine\u2019y<\/em> (czyt. fanziny, artziny).<\/span><\/p>\n Lata <\/strong>osiemdziesi\u0105te obfitowa\u0142y w wyst\u0105pienia na forum muzycznym i literackim w\u015br\u00f3d m\u0142odzie\u017cy, lecz czasy nie sprzyja\u0142y spontanicznej tw\u00f3rczo\u015bci m\u0142odzie\u017cowej. Nacechowane politycznie teksty zespo\u0142\u00f3w punkowych budzi\u0142y g\u0142\u0119boki niepok\u00f3j u w\u0142adz. Zesp\u00f3\u0142 Dezerter<\/em> wyda\u0142 swoj\u0105 p\u0142yt\u0119 w Stanach Zjednoczonych, a Abaddon<\/em> w Jugos\u0142awii. Cenzura zakazywa\u0142a publicznych wyst\u0119p\u00f3w i \u201ekroi\u0142a\u201d teksty jak tylko mog\u0142a, cho\u0107 nie dawa\u0142a sobie rady ze wszystkimi s\u0142owami, wykrzykiwanymi ze sceny przez zbuntowan\u0105 m\u0142odzie\u017c na przer\u00f3\u017cnych koncertach, organizowanych w Jarocinie, Warszawie (R\u00f3bregga\u2019e<\/em>), Brodnicy czy innych pomniejszych. Prowokacyjne testy w po\u0142\u0105czeniu z agresywn\u0105 i \u201ebrudn\u0105\u201d muzyk\u0105 wywo\u0142ywa\u0142y wielkie zamieszanie. M\u0142odzi ludzie nie chcieli \u015bpiewa\u0107 o \u201ebzdurach\u201d tylko o tym, co ich bezpo\u015brednio dotyczy. Cho\u0107by tekst zespo\u0142u Dezerter<\/em> pt. Szwindel<\/em>:<\/span><\/p>\n \u00a0<\/span><\/p>\n Postawi\u0105 nowy pomnik bohatera Wybior\u0105 sobie nowego premiera<\/em><\/span><\/p>\n Stworz\u0105 nowy system polityczny<\/em><\/span><\/p>\n B\u0119d\u0105 dumni, \u017ce jest demokratyczny<\/em><\/span><\/p>\n Znowu szwindel szykuj\u0105 nowy<\/em><\/span><\/p>\n Zn\u00f3w chc\u0105 si\u0119 dobra\u0107 do twojej g\u0142owy<\/em><\/span><\/p>\n Nie mo\u017cesz ci\u0105gle dostawa\u0107 w ryj<\/em><\/span><\/p>\n Nie daj si\u0119 zabi\u0107 \u2013 \u017cyj <\/em><\/span><\/p>\n Oni si\u0119 czepiaj\u0105 sztucznie u\u015bmiechaj\u0105<\/em><\/span><\/p>\n Oni maj\u0105 w\u0142adz\u0119 oni zabijaj\u0105<\/span><\/em><\/p>\n Oni s\u0105 silni maj\u0105 karabiny <\/em><\/span><\/p>\n Oni chc\u0105 zabija\u0107 bo to s\u0105 sukinsyny<\/em><\/span><\/p>\n My o wojnach wszystko wiemy<\/em><\/span><\/p>\n Fa\u0142szywy porz\u0105dek trzeba zmieni\u0107<\/em><\/span><\/p>\n My nie chcemy waszej m\u0105dro\u015bci<\/em><\/span><\/p>\n My nie chcemy sztucznej wolno\u015bci<\/em><\/span><\/p>\n \u00a0<\/span><\/p>\n \u015arodowisko punkowej m\u0142odzie\u017cy tworzy\u0142o muzyk\u0119 i co istotniejsze teksty do tej\u017ce muzyki. W ten spos\u00f3b mogli wyrazi\u0107 siebie, swoje frustracje, obawy, sprzeciw wobec zastanej rzeczywisto\u015bci. Rozp\u0119tany przez dwa mocarstwa wy\u015bcig zbroje\u0144 nie napawa\u0142 optymizmem. M\u0142odzi ludzie czuli zagro\u017cenie i nie widzieli dla siebie \u017cadnej przysz\u0142o\u015bci. Cz\u0119\u015b\u0107 z nich obsesyjnie patrzy\u0142o w g\u00f3r\u0119 czekaj\u0105c na rakiety SS-20. Nastroje \u00f3wczesnych tekst\u00f3w mog\u0105 zobrazowa\u0107 np. tytu\u0142y piosenek z p\u0142yty zespo\u0142u Moskwa<\/em> – 1984 Koncert<\/em>: \u015awiat\u0142o atomowe<\/em>, Piek\u0142o na ziemi<\/em>, Bez nadziei<\/em>, Egzekucja<\/em>, Propaganda<\/em>, \u015amier\u0107 na starcie<\/em> itp. Idee pacyfizmu znalaz\u0142y swoje miejsce w \u00f3wczesnej rzeczywisto\u015bci. Pragn\u0119 w ca\u0142o\u015bci zacytowa\u0107 manifest wydrukowany w Arlekin-zine<\/em> nr 2 (z roku 1990):<\/span><\/p>\n \u00a0<\/span><\/p>\n \u201eKrok za krokiem, lewa, prawa mia\u017cd\u017c\u0119 butami czyje\u015b pomys\u0142y i g\u0142upie nadzieje, kt\u00f3rymi w\u0142adze miasta wybrukowa\u0142y rynek, a nast\u0119pnie przykry\u0142y czarnym asfaltem post\u0119pu i dobrobytu. Patrz\u0119 z przera\u017ceniem na dzieci d\u017awigaj\u0105ce pasy z granatami; w teczkach szkolnych nosz\u0105 amunicj\u0119, a z ust strzelaj\u0105 pociskami polityk\u00f3w, kt\u00f3rzy ju\u017c ich wci\u0105gn\u0119li w op\u0119ta\u0144cze wizje przysz\u0142o\u015bci.<\/span><\/p>\n Ogl\u0105dam telewizj\u0119. Dzi\u015b wielkie \u015bwi\u0119to. \u0141opocz\u0105 sztandary ideologii na trzonkach twardych i niespr\u0119\u017cystych pa\u0142ek. Z \u0142oskotem przetacza si\u0119 wielki czo\u0142g, kt\u00f3ry zamiast g\u0105sienic ma splecione ludzkie r\u0119ce. U\u015bmiechni\u0119ci \u017co\u0142nierze rado\u015bnie mrugaj\u0105 do dziewczyn, a one rzucaj\u0105 im kwiaty zabrane z grobu rodzic\u00f3w.<\/span><\/p>\n Z trybun rozlegaj\u0105 si\u0119 brawa dla obro\u0144c\u00f3w ojczyzny. Nikt nawet nie zauwa\u017cy\u0142, \u017ce czo\u0142g przejecha\u0142 starca na w\u00f3zku inwalidzkim, bohatera i kombatanta z trzema kilogramami odznacze\u0144. Krwi nie wida\u0107 na placu czerwonym…<\/span><\/p>\n W\u0142\u0105czam 2 program telewizji. Sztandary i trybuny w innych kolorach. Czo\u0142g; czo\u0142g chyba jeszcze wi\u0119kszy. \u017bo\u0142nierz, murzyn, wypr\u0119\u017cy\u0142 pier\u015b, cieszy si\u0119 nowym karabinem. Nie wie, \u017ce w tym kraju, w tym czo\u0142gu, w tym karabinie bielej\u0105 ko\u015bci takich jak on.<\/span><\/p>\n Przecie\u017c bia\u0142ych czaszek nie wida\u0107 na tle bia\u0142ego domu…<\/span><\/p>\n Wychodz\u0119 na ulic\u0119… widz\u0119, jak dziecko czo\u0142giem-zabawk\u0105… mia\u017cd\u017cy chrab\u0105szcza…\u201d.<\/span><\/p>\n Na pocz\u0105tku lat 80. powsta\u0142o wiele punkowych zespo\u0142\u00f3w \u2013 \u015amier\u0107 Kliniczna<\/em>, Brak<\/em>, Zbombardowana Laleczka<\/em>, Pancerne Rowery<\/em>, TZN Xenna<\/em>, Deuter<\/em>, Rejestracja<\/em>, Kryzys<\/em>, WC<\/em> i wiele, wiele innych. Zespo\u0142owi o nazwie SS-20<\/em> zabroniono wyst\u0119p\u00f3w \u2013 musieli nazw\u0119 zmieni\u0107 \u2013 zmienili na niemniej ciekaw\u0105 – Dezerter<\/em>. Teksty, muzyka, ubi\u00f3r, a nawet nazwy tych zespo\u0142\u00f3w mia\u0142y jeden cel \u2013 bunt przeciwko zastanemu systemowi. Chcieli zerwa\u0107 z panuj\u0105cym marazmem i szaro\u015bci\u0105. Jak \u015bpiewa\u0142 wokalista zespo\u0142u Zielone \u017babki<\/em>: \u201eDali wam w\u00f3dk\u0119 i dyskotek\u0119 aby\u015bcie nigdy nie chcieli krzycze\u0107\u201d. Odrzucanie wszystkiego, co proponowa\u0142a w\u0142adza, zrywanie z normami przyj\u0119tymi przez socjalistyczne pa\u0144stwo i co najwa\u017cniejsze tworzenie w\u0142asnej kultury i muzyki to cel, wytyczony przez ruch punk <\/em>w Polsce lat 80. Co wa\u017cne, nie bali si\u0119 wykrzykiwa\u0107 ze sceny tego, o czym inni nie m\u00f3wili nawet po cichu. Cenzura ci\u0119\u0142a teksty przed koncertem, ale w trakcie i tak \u015bpiewano to, co chciano. Wtedy (gdy zd\u0105\u017cono) wy\u0142\u0105czano pr\u0105d… Cz\u0119sto w tekstach u\u017cywano zaimk\u00f3w osobowych \u2013 ONI, ICH, IM itp. Wiadomo, kogo mieli na my\u015bli. Warto przytoczy\u0107 kilka ironicznych tekst\u00f3w zespo\u0142\u00f3w (w kolejno\u015bci): Fort BS<\/em> (pierwszy) i Stres<\/em> (dwa nast\u0119pne)[5]<\/a>:<\/span><\/p>\n \u00a0<\/p>\n * * *<\/strong><\/span><\/p>\n Zapisany w statystykach mam sw\u00f3j numer i nazwisko<\/em><\/span><\/p>\n Adres miejsce wegetacji oni wiedz\u0105 o mnie wszystko<\/em><\/span><\/p>\n Znaj\u0105 dat\u0119 urodzenia dat\u0119 \u015bmierci przybli\u017con\u0105<\/em><\/span><\/p>\n Wiedz\u0105 czy si\u0119 masturbuj\u0119, jak\u0105 szko\u0142\u0119 mam sko\u0144czon\u0105<\/em><\/span><\/p>\n Wszystko maja zapisane ile pal\u0119 ile pij\u0119 <\/em><\/span><\/p>\n Wszystko wiedz\u0105 doskonale, lecz nie wiedz\u0105, \u017ce ja \u017cyj\u0119<\/em><\/span><\/p>\n \u00a0<\/span><\/p>\n * * *<\/strong><\/span><\/p>\n Wybudowali nowy pomnik ku czci przyja\u017ani z s\u0105siadami<\/em><\/span><\/p>\n Pomnik powi\u0119ksza\u0142 nasz\u0105 przyja\u017a\u0144 mi\u0119dzy dwoma narodami<\/em><\/span><\/p>\n Po\u0142o\u017cyli wi\u0119ksze kwiaty postawili silne warty <\/em><\/span><\/p>\n Pomnik kosztowa\u0142 miliony \u2013 ale patrzcie, jaki \u0142adny <\/em><\/span><\/p>\n Lecz go\u0142\u0119bie go osra\u0142y ca\u0142\u0105 przyja\u017a\u0144 w dupie mia\u0142y<\/em><\/span><\/p>\n Pomnik stoi tak jak sta\u0142 tylko inny zapach mia\u0142<\/em><\/span><\/p>\n \u00a0<\/span><\/p>\n * * *<\/strong><\/span><\/p>\n W kraju \u015bwieci s\u0142o\u0144ce dzieci wci\u0105\u017c biegaj\u0105<\/em><\/span><\/p>\n Ludzie pods\u0142uchuj\u0105, bo wstydu nie znaj\u0105 <\/em><\/span><\/p>\n M\u00f3wi\u0107 tu nie wolno i s\u0142ucha\u0107 ich trzeba<\/em><\/span><\/p>\n Gdy wychodzisz z domu czasem sobie \u015bpiewasz<\/em><\/span><\/p>\n My \u017cyjemy w kraju wolnym my \u017cyjemy w kraju tym<\/em><\/span><\/p>\n Nasze my\u015bli gdzie\u015b nam gin\u0105 na marzeniach ko\u0144czy si\u0119 dzie\u0144<\/em><\/span><\/p>\n Kiedy ci\u0119\u017ckie czasy min\u0105, kiedy kraj nasz zmieni si\u0119<\/em><\/span><\/p>\n \u00a0<\/span><\/p>\n W tekstach cz\u0119sto poruszano temat zbroje\u0144, zagro\u017cenia j\u0105drowego i co za tym idzie – totalnej wojny, kt\u00f3ra zniszczy wszystko. Postawy No Future<\/em> (bez przysz\u0142o\u015bci) by\u0142y w owych czasach w pewnym sensie uzasadnione. Panowa\u0142 og\u00f3lny katastrofizm i beznadzieja. Zesp\u00f3\u0142 Aurora<\/em> trafnie uj\u0105\u0142 to w tek\u015bcie pt. Nie \u017cyj\u0119<\/em>:<\/span><\/p>\n \u00a0<\/span><\/p>\n Nie \u017cyj\u0119 albo mi si\u0119 tak wydaje, nie \u017cyj\u0119, a wi\u0119c, po co jeste\u015b tu, <\/em><\/span><\/p>\n zabierzcie swoje dzieci niech czekaj\u0105, <\/em><\/span><\/p>\n czytajcie starcom coraz wi\u0119cej bzdur do snu.<\/em><\/span><\/p>\n \u00a0<\/span><\/p>\n \u017bywo tak\u017ce reagowano na to, co ich czeka, kiedy dorosn\u0105, przera\u017ca\u0142 ich kult pracy w socjalistycznych kolosach \u2013 zesp\u00f3\u0142 Defekt M\u00f3zgu<\/em> wykrzykiwa\u0142 ze sceny: \u201eDzisiaj norma – jutro \u015bmier\u0107\u201d. Ale tak\u017ce cyniczne teksty, nawi\u0105zuj\u0105ce do relacji: my i \u201eprzyjaciele ze Wschodu\u201d. Tekst zespo\u0142u TZN Xenna<\/em> pt. Dzielna radziecka kobieta<\/em> \u2013 jest pe\u0142en ironii wobec roli kobiety w Zwi\u0105zku Radzieckim:<\/span><\/p>\n \u00a0<\/span><\/p>\n Kto na pole jedzie na traktorze, to dzielnych utwor\u00f3w poci\u0105gnie plan<\/em><\/span><\/p>\n Okr\u0119t wyspawa i czo\u0142giem pojedzie, cia\u0142o swe odda ka\u017cdemu w biedzie<\/em><\/span><\/p>\n Dzielna kobieta \u2013 radziecka kobieta<\/span><\/em><\/p>\n A kiedy Wania poleg\u0142 przy armacie, nad jego trupem podnios\u0142a dumne czo\u0142o<\/em><\/span><\/p>\n I patrz\u0105c wrogom prosto w twarz, strzeli\u0142a z dzia\u0142a \u2013 a masz wrogu \u2013 masz<\/span><\/em><\/p>\n Dzielna kobieta \u2013 radziecka kobieta<\/em><\/span><\/p>\n Przoduj\u0105c w pracy przekracza plan, d\u017awig skonstruuje i w\u00f3dki nie pije<\/em><\/span><\/p>\n Dla towarzyszy wychowa dzieci, wszystko potrafi i wsz\u0119dzie si\u0119 wrzyna<\/em><\/span><\/p>\n W majowe \u015bwi\u0119to poniesie sztandar i tylko nie wie, co to jest kobieta…<\/em><\/span><\/p>\n \u00a0<\/em><\/span><\/p>\n Tematyka i jej r\u00f3\u017cnorodno\u015b\u0107 zawsze d\u0105\u017cy\u0142a do jednego celu \u2013 buntu. Ruch punk propagowa\u0142 kontrkultur\u0119, kt\u00f3ra jednak nie mia\u0142a na celu zniszczenia zastanej \u2013 tylko stworzenie alternatywnej. Oni sami organizowali koncerty i wydawali p\u0142yty. Potrzeba informowania zainteresowanych os\u00f3b o koncertach, wszelkiego typu imprezach, czy te\u017c sam fakt propagowania sposobu my\u015blenia i buntu wobec tego, co dzieje si\u0119 w Polsce i na \u015bwiecie stworzy\u0142 tzw. fan zine\u2019y<\/em>, kt\u00f3re z biegiem lat zacz\u0119to nazywa\u0107 po prostu zine\u2019y<\/em> ![\"\"](\"http:\/\/www.bezjarzmowie.info.ke\/test\/wp-content\/uploads\/2012\/02\/Azotox-212x300.jpg\")
<\/a><\/em><\/span><\/p>\n