<\/p>\n
Ju\u017c w Pierwszej Republice Litewskiej kwestia od\u0142\u0105czenia Wilna mia\u0142a zasadniczy wp\u0142yw na jej polityk\u0119, zar\u00f3wno zagraniczn\u0105, jak i wewn\u0119trzn\u0105. Pisarz i publicysta litewski Alvydas Nikzentaitis na \u0142amach kwartalnika Znad Wilii<\/em> <\/em>wyja\u015bnia: \u201eSpo\u0142ecze\u0144stwo Litwy, pozbawione Wilna, ca\u0142kowicie odizolowa\u0142o si\u0119 od Polski, a antypolonizm, z mocnym akcentem wile\u0144skim, sta\u0142 si\u0119 jednym z najwa\u017cniejszych element\u00f3w to\u017csamo\u015bci w\u0142asnej nowoczesnego spo\u0142ecze\u0144stwa litewskiego\u201d[1]<\/a>.<\/span><\/p>\n Wybuch II wojny \u015bwiatowej by\u0142 istotnym momentem dla los\u00f3w Wile\u0144szczyzny. Po wej\u015bciu wojsk sowieckich do wschodniej cz\u0119\u015bci Polski[2]<\/a> zosta\u0142a podpisana umowa sowiecko-litewska[3]<\/a>, na mocy kt\u00f3rej Wilno i Wile\u0144szczyzna zosta\u0142y przekazane Litwie[4]<\/a>.<\/span><\/p>\n <\/span><\/p>\n Po zaj\u0119ciu Wilna w\u0142adze litewskie rozpocz\u0119\u0142y proces lituanizacji zaj\u0119tych teren\u00f3w. Nowicka wspomina, i\u017c pierwsze uderzenie posz\u0142o w samo centrum polsko\u015bci, w Uniwersytet Batorego – usuni\u0119to personel i karnie zes\u0142ano student\u00f3w do odleg\u0142ych powiat\u00f3w. Rugowano j\u0119zyk polski i polskie napisy z miejsc u\u017cyteczno\u015bci publicznej. Odpowiedzi\u0105 na te poczynania by\u0142 poch\u00f3d Polak\u00f3w, kt\u00f3ry ruszy\u0142 z cmentarza na Rossie w dniu Wszystkich \u015awi\u0119tych roku 1939 i star\u0142 si\u0119 z wojskiem litewskim. Wkr\u00f3tce na Litw\u0119 wesz\u0142a Armia Czerwona, Wile\u0144szczyzn\u0119 za\u015b dotkn\u0119\u0142a tzw. Czwarta deportacja[5]<\/a><\/em> w g\u0142\u0105b Zwi\u0105zku Sowieckiego[6]<\/a>.<\/span><\/p>\n W dalszym wywodzie autorka zaznacza, \u017ce wkraczaj\u0105cych na tereny Wile\u0144szczyzny Niemc\u00f3w Litwini powitali przyja\u017anie, zacz\u0119to tworzy\u0107 oddzia\u0142y policyjne i paramilitarne, wsp\u00f3\u0142pracuj\u0105ce z okupantem. Rozpocz\u0119to masow\u0105 eksterminacj\u0119 spo\u0142eczno\u015bci \u017cydowskiej i polskiej. G\u0142\u00f3wnym miejscem egzekucji by\u0142y os\u0142awione Ponary[7]<\/a>. Powsta\u0142 tzw. ochotniczy legion litewski<\/em>, kt\u00f3rego tw\u00f3rca genera\u0142 Povilas Plechavicius propagowa\u0142 za\u0142o\u017cenie getta dla ludno\u015bci polskiej w Wilnie na Zwierzy\u0144cu. W maju 1944 roku oddzia\u0142y Armii Krajowej pokona\u0142y legion litewski<\/em>[8]<\/a> jednak\u017ce nie zatrzyma\u0142o to eskalacji terroru. Nied\u0142ugo przed wkroczeniem wojsk sowieckich Litwini dopu\u015bcili si\u0119 pacyfikacji maj\u0105tku Glinciszki, gdzie stacjonowali wcze\u015bniej \u017co\u0142nierze z oddzia\u0142u AK[9]<\/a>, kt\u00f3rzy w walce zabili litewskich policjant\u00f3w. Po wycofaniu si\u0119 polskich partyzant\u00f3w z Glinciszek oddzia\u0142 policji litewskiej przyby\u0142 na to miejsce 20. czerwca 1944 roku i urz\u0105dzi\u0142 rze\u017a polskiej ludno\u015bci cywilnej.<\/span><\/p>\n Zdarzenia z tego okresu s\u0105 ci\u0105gle nag\u0142a\u015bniane we wsp\u00f3\u0142czesnej Litwie, a w jednej ze wsi spacyfikowanych w odwecie przez \u0141upaszk\u0119<\/em> postawiono pomnik ofiarom \u201epolskiego terroru\u201d. W po\u0142owie lat 90. odby\u0142 si\u0119, podobnie jak przed wojn\u0105 nad kr\u00f3lem Jagie\u0142\u0142\u0105, s\u0105d publiczny, podczas kt\u00f3rego uznano Armi\u0119 Krajow\u0105 za organizacj\u0119 ludob\u00f3jcz\u0105[10]<\/a>.<\/span><\/p>\n O odmiennym spojrzeniu na wydarzenia II wojny \u015bwiatowej na Wile\u0144szczy\u017anie, a w szczeg\u00f3lno\u015bci na dzia\u0142alno\u015b\u0107 strzelc\u00f3w<\/em> litewskich oraz oddzia\u0142\u00f3w AK, \u015bwiadczy\u0107 mo\u017ce wypowied\u017a litewskiego dziennikarza Algimantasa Degutisa: \u201eNa pytanie korespondenta wydawanej w\u00f3wczas gazety Sztandar M\u0142odych<\/em>, co<\/em> my\u015bl\u0119 o litewskich strzel\u00adcach<\/em>, odpowiedzia\u0142em, \u017ce cz\u0142onk\u00f3w mi\u0119dzywojen\u00adnej organizacji strzelc\u00f3w<\/em> zaliczy\u0107 nale\u017cy do boha\u00adter\u00f3w, poniewa\u017c byli tu patrioci, kt\u00f3rzy do 1956 roku walczyli z sowietami. Tymczasem okazuje si\u0119, \u017ce w Polsce znani byli jedynie strzelcy<\/em> z Ponar. Nie tylko prasa, tak\u017ce niekt\u00f3rzy politycy o skrajnych po\u00adgl\u0105dach zaatakowali mnie, bo nazwa\u0142em morderc\u00f3w bohaterami. (\u2026)I nikomu nie przysz\u0142o do g\u0142owy, \u017ce w Ponarach by\u0142o tylko 43 ludzi i wi\u0119kszo\u015b\u0107 z nich nie nale\u017ca\u0142a do zwi\u0105zku strzelc\u00f3w<\/em>. W\u0142a\u015bnie wtedy zrozumia\u0142em, \u017ce w historii polsko-litewskiej istniej\u0105 dwie prawdy. Je\u015bli Litwini z Wile\u0144szczyzny uwa\u017cali akowc\u00f3w za morderc\u00f3w, to Polacy nazwali morder\u00adcami litewskich strzelc\u00f3w<\/em>“[11]<\/a>.<\/span><\/p>\n Armia Czerwona zaj\u0119\u0142a ponownie Wile\u0144szczyzn\u0119 w 1944 roku. Nast\u0105pi\u0142a kolejna fala migracji \u2013 repatriacja cz\u0119\u015bci ludno\u015bci do Polski. Do stycznia 1945 roku zaledwie 7,4 tys. ludzi zg\u0142osi\u0142o ch\u0119\u0107 repatriacji. Gytis Juodpusis sugeruje, i\u017c powodem tego by\u0142 nierozwi\u0105zany wci\u0105\u017c problem przynale\u017cno\u015bci pa\u0144stwowej Wile\u0144szczyzny. Wed\u0142ug Juodpusisa, w momencie, kiedy ostatecznie okaza\u0142o si\u0119, \u017ce Wile\u0144szczyzna nie znajdzie si\u0119 w granicach powojennej Polski, w\u0142adze polskie zacz\u0119\u0142y zach\u0119ca\u0107 ludno\u015b\u0107 do przesiedlenia, z zamiarem skierowania jej na odzyskane tereny zachodnie[12]<\/a>.<\/span><\/p>\n Zako\u0144czenie II wojny \u015bwiatowej przynios\u0142o kolejne zmiany \u2013 Wilno jako terytorium litewskie na mocy decyzji J\u00f3zefa Stalina zosta\u0142o w\u0142\u0105czone do Litewskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej[13]<\/a> i stawa\u0142o si\u0119 ojczyzn\u0105 dla wi\u0119kszo\u015bci Litwin\u00f3w, przyby\u0142ych tu po 1945 roku[14]<\/a>.<\/span><\/p>\n Algimantas Degutis doszed\u0142 do wniosku, \u201e\u017ce znana mi jednoznaczna historia ma dwie prawdy – polsk\u0105 i litewsk\u0105, a jab\u0142kiem niezgody<\/em> jest g\u0142\u00f3wnie Wilno i Wile\u0144szczyzna. Je\u015bli w okresie mi\u0119dzywojennym Litwa \u017cy\u0142a jedn\u0105 my\u015bl\u0105 – odzyska\u0107 Wilno, to po II wojnie \u015bwiatowej to samo pragnienie piel\u0119gnowali Wilniucy<\/em>, kt\u00f3rzy znale\u017ali si\u0119 w Polsce\u201d[15]<\/a>.<\/span><\/p>\n Obraz nacjonalizmu litewskiego w dobie komunizmu interesuj\u0105co przedstawi\u0142 Tomas Venclova w li\u015bcie do swojego przyjaciela Czes\u0142awa Mi\u0142osza w roku 1981: \u201eStosunek w\u0142adz sowieckich do litewskiego nacjonalizmu zawsze by\u0142 podw\u00f3jny. Oczywi\u015bcie starano si\u0119 ukr\u0119ci\u0107 mu kark, jednak drug\u0105 r\u0119k\u0105 jak gdyby po trochu podkarmiano. Robiono dziwne tymczasowe koncesje (\u2026). Poza tym, naturalnie \u0142atwiej jest rz\u0105dzi\u0107 podjudzaj\u0105c Litwin\u00f3w przeciw Polakom, Polak\u00f3w przeciw Litwinom, (\u2026) (Polakom na Wile\u0144szczy\u017anie te\u017c robiono koncesje, cho\u0107 mo\u017ce i niewielkie). S\u0142owem i na Litwie korzystaj\u0105 z nacjonalizmu jako dodatkowego instrumentu kontroli\u201d[16]<\/a>.<\/em><\/span><\/p>\n Obchody z okazji sze\u015b\u0107setletniej rocznicy nawr\u00f3cenia Litwy na chrze\u015bcija\u0144stwo, demonstracje w rocznic\u0119 paktu Ribbentrop-Mo\u0142otow[17]<\/a>, protesty na placu Giedymina[18]<\/a> – to zapowiedzi konsolidacji spo\u0142ecze\u0144stwa litewskiego w celu uzyskania niepodleg\u0142o\u015bci[19]<\/a>.<\/span><\/p>\n Dla kszta\u0142tu sceny politycznej Litwy pod koniec lat osiemdziesi\u0105tych podstawowe znaczenie mia\u0142o utworzenie litewskiego ruchu na rzecz przebudowy – Sajudisu<\/em>[20]<\/a> oraz procesy zwi\u0105zane z usamodzielnieniem si\u0119 Komunistycznej Partii Litwy<\/em>[21]<\/a>.<\/span><\/p>\n Zjazd za\u0142o\u017cycielski Sajudisu<\/em> odby\u0142 si\u0119 w pa\u017adzierniku 1988 roku, a pierwszym przewodnicz\u0105cym zosta\u0142 Vytautas Lansbergis[22]<\/a>. Za\u0142o\u017ceniami programowymi Sajudisu <\/em>by\u0142o zniesienie monopolu partii komunistycznej, samodzielno\u015b\u0107 polityczna Litwy, wprowadzenie swob\u00f3d demokratycznych, przywr\u00f3cenie prywatnej w\u0142asno\u015bci, samodzielno\u015b\u0107 gospodarcza pa\u0144stwa, a tak\u017ce uznanie j\u0119zyka litewskiego za j\u0119zyk pa\u0144stwowy.<\/span><\/p>\n Komuni\u015bci litewscy w proces odnowy w\u0142\u0105czyli si\u0119 dopiero po przej\u0119ciu kierownictwa partii[23]<\/a> przez Algirdasa Brazauskasa[24]<\/a>. Partia Komunistyczna Litwy<\/em> w grudniu 1989 roku na nadzwyczajnym XX zje\u017adzie zmieni\u0142a nazw\u0119 na Litewsk\u0105 Demokratyczn\u0105 Parti\u0119 Pracy<\/em> i przyj\u0119\u0142a opcj\u0119 niepodleg\u0142o\u015bciow\u0105. W rezultacie doprowadzi\u0142o to do roz\u0142amu wewn\u0105trz partii. Powsta\u0142 Tymczasowy Komitet Centralny na platformie Komunistycznej Partii Zwi\u0105zku Radzieckiego<\/em>, kt\u00f3ry by\u0142 przeciwny secesji z KPZR, a tak\u017ce usamodzielnieniu si\u0119 Litwy i odrzuceniu monopolu w\u0142adzy komunist\u00f3w.<\/span><\/p>\n Charakterystyczne jest, \u017ce w od\u0142amie tym pozostali ze wzgl\u0119du na swoje interesy etniczno – narodowe wy\u0142\u0105cznie Rosjanie i Polacy. W latach 1988-1991 politycy Zwi\u0105zku Radzieckiego pr\u00f3bowali gra\u0107 polsk\u0105 kart\u0105. Wtedy w\u0142a\u015bnie powsta\u0142a idea utworzenia Sowieckiej Republiki Polskiej<\/em> poprzez po\u0142\u0105czenie Lwowa, okr\u0119gu grodzie\u0144skiego i Wile\u0144szczyzny[25]<\/a>.<\/span><\/p>\n 11. marca 1990 r. Rada Najwy\u017csza LSRR sta\u0142a si\u0119 legalnym parlamentem, wyra\u017caj\u0105cym wol\u0119 narodu i przyj\u0119\u0142a Akt Odrodzenia Niepodleg\u0142o\u015bci Litwy[26]<\/a>.<\/em><\/span><\/p>\n Po doznaniach okresu w\u0142adzy komunistycznej, w momencie odzyskania niepodleg\u0142o\u015bci, stosunek pa\u0144stwa litewskiego do obywateli narodowo\u015bci \u201eniepodstawowej\u201d musia\u0142by by\u0107 bardziej przychylny. Wed\u0142ug Siemienowicza ujawni\u0142 si\u0119 jednak w tym momencie nieufny stosunek pa\u0144stwa do mniejszo\u015bci narodowych i okaza\u0142o si\u0119, \u017ce pa\u0144stwo to utrzymywa\u0142o je w szachu lituanizacyjnym w wi\u0119kszym stopniu ani\u017celi samo odczuwa\u0142o rusyfikacj\u0119[27]<\/a>. Dlaczego tak si\u0119 sta\u0142o? Litwini s\u0105 spo\u0142ecze\u0144stwem, kt\u00f3re walczy\u0142o i ci\u0105gle walczy o niepodleg\u0142o\u015b\u0107, narodow\u0105 to\u017csamo\u015b\u0107, o sw\u0105 odr\u0119bno\u015b\u0107, a problem walki z zaborc\u0105 by\u0142 dla nich zawsze najwa\u017cniejszy. Dobrze znana tak\u017ce Polakom tw\u00f3rczo\u015b\u0107 \u201eku pokrzepieniu serc\u201d tym razem zwr\u00f3cona by\u0142a tak\u017ce przeciw Polakom. Mo\u017ce nawet przede wszystkim dlatego, \u017ce postrzegali polsk\u0105 kultur\u0119 jako dominuj\u0105c\u0105, ci\u0105\u017c\u0105c\u0105 na nich, przyt\u0142aczaj\u0105c\u0105 to\u017csamo\u015b\u0107, do kt\u00f3rej d\u0105\u017cyli. Je\u015bli tej walki nie we\u017amie si\u0119 pod uwag\u0119, wiele cech charakteru Litwin\u00f3w, mi\u0119dzy innymi wzmo\u017cony nacjonalizm, trudno b\u0119dzie zrozumie\u0107.<\/span><\/p>\n Jest to niewielki nar\u00f3d, kt\u00f3ry by\u0142 niewolony przez wiele lat. Dzi\u015b Litwini odcinaj\u0105 si\u0119 zar\u00f3wno od rosyjskich s\u0105siad\u00f3w, jak i od Polak\u00f3w[28]<\/a>. Tomas Venclova przyznaje: \u201eBez Polski nie mieliby\u015bmy wielu rzeczy, prawdopodobnie tak\u017ce poj\u0119cia praw politycznych. No i nasze odrodzenie narodowe mia\u0142o typowe polskie obertony, a to sarmackie, a to mesjanistyczne, tyle, \u017ce te modele w spos\u00f3b paradoksalny zwraca\u0142y si\u0119 przeciwko polskiej kulturalnej przewadze\u201d[29]<\/a>.<\/span><\/p>\n Autor uwa\u017ca, \u017ce Litwin\u00f3w dra\u017cni nieskrywane prze\u015bwiadczenie Polak\u00f3w, \u017ce s\u0105 \u201elepsi, zamo\u017cniejsi, bardziej europejscy i \u017ce to Polacy s\u0105 tymi, kt\u00f3rzy im tyle<\/em> dali, nawet Mickiewicza\u201d[30]<\/a>. Z kolei Zbigniew Siemienowicz zauwa\u017ca, \u017ce stwierdzenie wieszcza w Ksi\u0119gach pielgrzymstwa polskiego<\/em>, i\u017c Mazur i Litwin s\u0105 bratankami, a obojgu na imi\u0119 Polak, sprawia k\u0142opot etnicznemu Litwinowi, kt\u00f3ry szanuje klasyka \u015bwiatowej literatury Adomasa Mickeviciusa[31]<\/a>. Venclova dodaje, i\u017c \u201epomimo odebrania Litwinom ziem na wschodzie i zachodzie, odebrano im te\u017c Immanuela Kanta, Adama Mickiewicza i\u00a0Fiodora Dostojewskiego, kt\u00f3rzy byli rdzennymi Litwinami\u201d[32]<\/a>.<\/span><\/p>\n Dziedzictwo WKL kilka etnos\u00f3w przyswaja wy\u0142\u0105cznie sobie. St\u0105d pochodz\u0105 r\u00f3\u017cni\u0105ce si\u0119 uj\u0119cia historii, b\u0142\u0119dne przekonania oraz ch\u0119\u0107 bycia spadkobierc\u0105 wielkiego narodu Wielkiego Ksi\u0119stwa Litewskiego, kt\u00f3ry istnia\u0142 w kategorii politycznej i sk\u0142ada\u0142 si\u0119 z wielu etnos\u00f3w. Do podzia\u0142u s\u0105 obecnie nie tylko s\u0142awne epizody historii, ale tak\u017ce atrybutyka pa\u0144stwowa, naukowcy, poeci. Tym ostatnim arbitralnie pozmieniano imiona i nazwiska, r\u00f3\u017cni\u0105ce si\u0119 od istniej\u0105cych w\u0142asnor\u0119cznych podpis\u00f3w oryginalnych. Zbigniew Siemienowicz uwa\u017ca, \u017ce Litwin etniczny nie mo\u017ce prze\u0142ama\u0107 bariery psychologicznej, by ludzi wybitnych nazwa\u0107 w brzmieniu oryginalnym: \u201eJest to fakt \u015bwiadcz\u0105cy o woli etnicznych Litwin\u00f3w szuka\u0107 ci\u0105g\u0142o\u015bci historycznej, podkre\u015bla\u0107 istnienie swojej wielowiekowej kultury, pomijaj\u0105c nieraz fakty. Dodaje to si\u0142y i pewno\u015bci w formowaniu pa\u0144stwa na zasadach etnicznych oraz w zwalczaniu innych opcji, przewiduj\u0105cych mo\u017cliwo\u015b\u0107 secesji\u201d[33]<\/a>. Na potwierdzenie tych s\u0142\u00f3w Tomas Venclova wspomina: \u201e(\u2026) nie oby\u0142o si\u0119 bez cz\u0119stych pr\u00f3b zmonopolizowania niekt\u00f3rych autor\u00f3w, szczeg\u00f3lnie tam, gdzie znane by\u0142o lokalne etniczne pochodzenie autora[34]<\/a>. Te naiwne usi\u0142owania zmonopolizowania kulturowego dyskursu oparte s\u0105 na tej samej teleologicznej koncepcji rozwoju historycznego i rozwoju kultur narodowych, jak (\u2026) pr\u00f3by konstruowania czysto litewskiej<\/em> (\u2026) historii miasta\u201d[35]<\/a>. W pierwszych latach niepodleg\u0142o\u015bci dosz\u0142o do tego, \u017ce m\u00f3wienie i my\u015blenie odmiennie od ba\u0142wochwalczego kultu litewsko\u015bci uchodzi\u0142o za brak mi\u0142o\u015bci do Ojczyzny. Idea\u0142 Litwina w nowo odrodzonym pa\u0144stwie litewskim ukazuje esej Kazysa Griniusa[36]<\/a> z 1947 roku, pod tytu\u0142em Problem litewskiego charakteru<\/em>. Pisze on: \u201e\u015bwiat s\u0142owia\u0144ski – to chaotyczna mg\u0142awica, \u015bwiat germa\u0144ski – to nieludzki porz\u0105dek, kr\u00f3lestwo automatyzmu i martwot; za\u015b ma\u0142y \u015bwiatek ba\u0142tycki – to jedyny chyba na kuli ziemskiej zak\u0105tek, gdzie cz\u0142owiek tworzy dobro i wy\u0142\u0105cznie dobro\u201d[37]<\/a>.<\/em><\/span><\/p>\n Warto zaznaczy\u0107, \u017ce postawa taka zdoby\u0142a niemal\u017ce rang\u0119 oficjalnej filozofii pa\u0144stwowej, a przez pewien okres czasu niekt\u00f3rzy byli sk\u0142onni stawia\u0107 wr\u0119cz znak r\u00f3wno\u015bci pomi\u0119dzy kultem Narodu i Antykomunizmem. Venclova zaznacza, \u017ce w pr\u00f3\u017cni postkomunistycznej na Litwie, kt\u00f3rej natura ludzka nie znosi, bo\u017cek Narodu zast\u0105pi\u0142 bo\u017cka nieomylnej Partii. Wynika\u0142o to, wed\u0142ug niego, przede wszystkim <\/span>z ogromnego kompleksu ni\u017cszej warto\u015bci, wyst\u0119puj\u0105cego w mniejszym lub wi\u0119kszym stopniu w ka\u017cdym niedawno wyzwolonym kraju Europy \u015arodkowej i Wschodniej. \u201eUczucie, \u017ce jest si\u0119 narodem ma\u0142ym i zagro\u017conym – zmusza do patrzenia si\u0119 w zwierciad\u0142o, kt\u00f3re codziennie twierdzi, \u017ce jest si\u0119 najlepszym, najwi\u0119kszym oraz jedynym maj\u0105cym racj\u0119\u201d[38]<\/a>.<\/span><\/p>\n \u201eLitwa po wojnie wykrwawi\u0142a si\u0119 bardziej od innych pa\u0144stw ba\u0142tyckich; jednak mo\u017ce w\u0142a\u015bnie z tego powodu pozosta\u0142a z nich najbardziej upart\u0105\u201d[39]<\/a> – pisze Tomas Venclova – znany pisarz i poeta litewski, \u017cyj\u0105cy od wielu lat na emigracji.<\/span><\/p>\n Sytuacj\u0119 tak\u0105 autor nazywa b\u0142\u0119dem logicznym, gdy\u017c idea narodowo\u015bciowa, oparta na kryterium j\u0119zykowym, przenoszona jest na czasy, gdy takie kryterium nie odgrywa\u0142o decyduj\u0105cej roli. Fa\u0142szywe teleologiczne pojmowanie historii jest nadal popularne w Europie Wschodniej: zak\u0142ada ono, \u017ce wydarzenia przesz\u0142o\u015bci maj\u0105 doprowadzi\u0107 logicznie do idealnej sytuacji, kt\u00f3r\u0105 ma by\u0107 istnienie wsp\u00f3\u0142czesnego, j\u0119zykowo jednorodnego pa\u0144stwa. Uwa\u017ca on, i\u017c takie rozumowanie wspierane jest nie tylko przez pozosta\u0142o\u015bci \u015bwiatopogl\u0105du romantycznego, ale tak\u017ce przez wp\u0142ywy historiografii sowieckiej, kt\u00f3ra przywi\u0105zywa\u0142a przesadn\u0105 wag\u0119 do przepowiadania przysz\u0142o\u015bci: \u201eMo\u017cna mie\u0107 tylko nadziej\u0119, \u017ce ten nacjonalizm ponownie zostanie skorygowany przez regionalizm i wielokulturowo\u015b\u0107, tak jak to mia\u0142o miejsce w przesz\u0142o\u015bci, i tak jak dawniej, uchroni Wilno przed znalezieniem si\u0119 w problematycznej sytuacji\u201d[40]<\/a>.<\/span><\/p>\n Powszechna jest opinia, \u017ce pozycja nietolerancji wzgl\u0119dem mniejszo\u015bci powstaje podczas tworzenia si\u0119 ma\u0142ych pa\u0144stw, kt\u00f3re na si\u0142\u0119 wpychaj\u0105 etniczne i j\u0119zykowe kryteria pod basis historyczny powstania pa\u0144stwowo\u015bci. Narodowe sentymenty, podsycane subiektywnym traktowaniem historii, staj\u0105 si\u0119 prawem pa\u0144stwa.<\/span><\/p>\n Interesuj\u0105cy pogl\u0105d w kwestii odrodzenia nacjonalizmu litewskiego przedstawia Zbigniew Siemienowicz. Uwa\u017ca on, i\u017c nacjonalizm by\u0142 po cz\u0119\u015bci stymulowany przez rozw\u00f3j technologii zachodniej, kt\u00f3ry wyprzedzi\u0142 modernizacj\u0119 kraj\u00f3w by\u0142ego obozu strefy wp\u0142yw\u00f3w sowieckich, sprowokowa\u0142 powstawanie si\u0142, kt\u00f3re sprzeciwia\u0142y si\u0119 panowaniu niedo\u0142\u0119\u017cnego starego systemu. Rosn\u0105ce oczekiwania wraz z rosn\u0105c\u0105 frustracj\u0105 mog\u0142y wywo\u0142a\u0107 obudzenie si\u0119 nacjonalizmu i d\u0105\u017cenie do zmian. Agresywno\u015b\u0107 nacjonalizmu przybiera\u0142a wed\u0142ug niego rozmaite formy, prowadz\u0105c niekiedy do konflikt\u00f3w zbrojnych. W tych warunkach dotychczas ciemi\u0119\u017cony stawa\u0142 si\u0119 ciemi\u0119\u017cc\u0105[41]<\/a>.<\/span><\/p>\n W wypadku mniejszo\u015bci polskiej na Litwie, si\u0142y nacjonalistyczne usi\u0142owa\u0142y ul\u017cy\u0107 formowaniu pa\u0144stwa etnicznego, neguj\u0105c istnienie znacz\u0105cej liczby Polak\u00f3w oraz przyjmuj\u0105c ustawy sprzyjaj\u0105ce asymilacji pod pretekstem \u201epowrotu\u201d do litewsko\u015bci [42]<\/a>.<\/span><\/p>\n G\u0142\u00f3wn\u0105 przyczyn\u0105 braku porozumienia mi\u0119dzy obu narodowo\u015bciami w okresie walki Litwy o odzyskanie niepodleg\u0142o\u015bci by\u0142y uchwa\u0142y Rady Najwy\u017cszej RL w kwestii j\u0119zyka ojczystego. Zosta\u0142y one zainspirowane przez litewskich niepodleg\u0142o\u015bciowc\u00f3w jeszcze w dobie istnienia ZSRR. W tamtym okresie najwa\u017cniejsze dla nich by\u0142o przywr\u00f3cenie w\u0142a\u015bciwego znaczenia j\u0119zykowi litewskiemu, kt\u00f3ry do tej pory mia\u0142 w republice znaczenie drugorz\u0119dne po urz\u0119dowym rosyjskim[43]<\/a>. Co gorsza, wszelkie pr\u00f3by z\u0142agodzenia ustawy w ten spos\u00f3b, aby inne narodowo\u015bci ni\u017c litewska mog\u0142y \u0142agodnie odnale\u017a\u0107 si\u0119 w nowych warunkach, by\u0142y traktowane przez Litwin\u00f3w jako zamach na rodz\u0105c\u0105 si\u0119 niepodleg\u0142o\u015b\u0107. W ten w\u0142a\u015bnie spos\u00f3b Polacy pr\u00f3buj\u0105cy zachowa\u0107 w\u0142asn\u0105 to\u017csamo\u015b\u0107 – stali si\u0119 w oczach Litwin\u00f3w g\u0142\u00f3wnymi sprzymierze\u0144cami si\u0142, pr\u00f3buj\u0105cych zachowa\u0107 struktury Zwi\u0105zku Radzieckiego. (cdn.)<\/strong><\/span><\/p>\n <\/p>\n Ewelina Danowska<\/span><\/strong><\/p>\n <\/p>\n Przypisy:<\/strong><\/p>\n [1] A. Nikzentaitis, Bez Wilna nie uspokoimy si\u0119 (kilka uwag o terytorialnej integracji Pa\u0144stwa Litewskiego w XX wieku)<\/em>, \u201eZnad Wilii\u201d2001, nr 5;<\/p>\n 2 17. wrze\u015bnia 1939 roku wojska sowieckie przekroczy\u0142y granic\u0119 polsko-sowieck\u0105, zajmuj\u0105c mi\u0119dzy innymi tereny Wile\u0144szczyzny;<\/p>\n 3 Umowa ta zosta\u0142a podpisana 10. pa\u017adziernika 1939 roku;<\/p>\n 4 Wed\u0142ug ustale\u0144 spisu z 1942 r. Wile\u0144szczyzn\u0119 zamieszkiwa\u0142o 33% Polak\u00f3w. Jak zauwa\u017ca Gytis Juodpusis, w samym Wilnie mieszka\u0142o 71,9% Polak\u00f3w, w powiecie wile\u0144skim – 44,7% Polak\u00f3w;<\/p>\n 5 \u201eCzwarta deportacja\u201d z czerwca 1941 roku obj\u0119\u0142a inteligencj\u0119 zawodow\u0105, kolejarzy, kwalifikowanych robotnik\u00f3w i rzemie\u015blnik\u00f3w, zamo\u017cnych gospodarzy, a tak\u017ce uchod\u017ac\u00f3w z Polski centralnej. W sumie zes\u0142ano i deportowano 300 tys. os\u00f3b;<\/p>\n 6 E. Nowicka, Polacy czy cudzoziemcy<\/em>\u2026, s. 84;<\/p>\n 7 Ponary – to miejscowo\u015b\u0107 oddalona od \u015br\u00f3dmie\u015bcia Wilna o oko\u0142o 10 kilometr\u00f3w. Zwyci\u0119skie wojska hitlerowskie, po zaj\u0119ciu Wilna, postanowi\u0142y wykorzysta\u0107 okolic\u0119 do akcji eksterminacyjnych. Ponary sta\u0142y si\u0119 najwi\u0119kszym miejscem ka\u017ani obywateli polskich na kresach wschodnich II Rzeczypospolitej. Zamordowano tam ponad 70 tysi\u0119cy \u017byd\u00f3w, m\u0119\u017cczyzn, kobiet i dzieci: mieszka\u0144c\u00f3w Wilna i Wile\u0144szczyzny i tych, kt\u00f3rzy uciekli na wsch\u00f3d w 1939 roku. Gin\u0119li tu Cyganie, prawos\u0142awni i Starowiercy, a tak\u017ce \u017cony oficer\u00f3w radzieckich, kt\u00f3rych m\u0119\u017cowie uciekli. Ponary to tak\u017ce miejsce mordu Polak\u00f3w: w 1941 roku litewska policja kryminalna uwi\u0119zi\u0142a setki Polak\u00f3w. 27. wrze\u015bnia 1941 roku rozstrzelano tu 320 Polak\u00f3w z centralnego wi\u0119zienia na \u0141ukiszkach. 5. maja 1942 – 50, mi\u0119dzy innymi ksi\u0119dza \u015awirkowskiego. W dniach od 9. do 17. maja wykonano egzekucj\u0119 na oko\u0142o 300 Polakach, w tym stracono oko\u0142o 80 uczni\u00f3w i 5 uczennic z gimnazjum Adama Mickiewicza i Juliusza S\u0142owackiego. 17. wrze\u015bnia 1943 roku rozstrzelano w Ponarach \u015bwiatowej s\u0142awy onkologa, profesora Uniwersytetu im. Stefana Batorego, Kazimierza Pelczara, profesora Mieczys\u0142awa Gutkowskiego i wybitnego dzia\u0142acza spo\u0142ecznego, adwokata, Mieczys\u0142awa Engiela. Wobec spodziewanego odwrotu, Niemcy w pa\u017adzierniku 1943 roku postanowili zaciera\u0107 \u015blady masowych egzekucji – palono zw\u0142oki. Organizatorami morderstw w Ponarach byli hitlerowcy: naczelnik wi\u0119zie\u0144 wile\u0144skich Martin Weiss oraz August Hering, kt\u00f3remu udowodniono 30 tysi\u0119cy morderstw. W lipcu 1941 roku zg\u0142osili si\u0119 liczni litewscy ochotnicy. Zorganizowano oddzia\u0142 specjalny, tak zwany Ypatingas Burys<\/em> (z lit: Oddzia\u0142 Szczeg\u00f3lny<\/em>). Potocznie nazywano ich Strzelcami Ponarskimi<\/em>. Liczy\u0142 on kilkuset ludzi i jako Sonderkomando podlega\u0142 gestapo. Dow\u00f3dcami byli zawodowi oficerowie przedwojennej armii litewskiej. Przez p\u00f3\u0142 wieku prawda o Ponarach by\u0142a przemilczana. W 1990 roku \u017bydzi postawili pomnik w kszta\u0142cie gwiazdy Dawida. Polacy z Wile\u0144szczyzny ustawili w lesie d\u0119bowy krzy\u017c i tablic\u0119 pami\u0105tkow\u0105: \u201ePami\u0119ci wielu tysi\u0119cy Polak\u00f3w zamordowanych w Ponarach, w ho\u0142dzie, Rodacy Ziemi Wile\u0144skiej\u201d;<\/p>\n 8 M. Kosman, Orze\u0142 i Pogo\u0144, z dziej\u00f3w polsko-litewskich<\/em>, Warszawa 1992, s. 313, cyt. za: E. Nowicka, Polacy czy cudzoziemcy<\/em>\u2026, s. 85;<\/p>\n 9 Oddzia\u0142em tym dowodzi\u0142 major Zygmunt Szyndzielorz, pseudonim \u0141upaszka<\/em>;<\/p>\n 10 E. Nowicka, Polacy czy cudzoziemcy\u2026<\/em>, <\/em>s.85;<\/em><\/p>\n 11 A. Degutis, Czy zbli\u017cenie jest mo\u017cliwe\u2026, s. 7.;<\/p>\n 12 G. Juodpusis, Polacy na Litwie…<\/em>;<\/p>\n 13 Litewska Socjalistyczna Republika Radziecka \u2013 dalej LSRR;<\/p>\n 14 A. Nikzentaitis, Bez Wilna nie uspokoimy si\u0119\u2026<\/em>;<\/p>\n 15 A. Degutis, Czy zbli\u017cenie jest mo\u017cliwe?<\/em>…, s. 7;<\/p>\n 16 Cz. Mi\u0142osz, T. Venclova, Dialog o Wilnie<\/em>, na podstawie miesi\u0119cznika \u201eKultura\u201d1981, s. 26;<\/p>\n 17 23. sierpnia 1989 r. podczas obchod\u00f3w 50. rocznicy uk\u0142adu J. Stalina i A. Hitlera, skierowanemu przeciwko pa\u0144stwom ba\u0142tyckim, zorganizowano akcj\u0119 solidarno\u015bci Baltijos kelias<\/em> (Droga ba\u0142tycka<\/em>). Uczestniczy\u0142o w niej blisko 2 mln mieszka\u0144c\u00f3w Litwy, \u0141otwy i Estonii, kt\u00f3rzy trzymaj\u0105c si\u0119 za r\u0119ce utworzyli \u017cywy \u0142a\u0144cuch, d\u0142ugo\u015bci blisko 650 km z Wilna przez Ryg\u0119 do Tallina. Podczas uroczystej sesji sejmu Sajudisu<\/em> o\u015bwiadczono, \u017ce stosunki pomi\u0119dzy Litw\u0105 i ZSRR powinny opiera\u0107 si\u0119 na traktacie pokojowym z Rosj\u0105 z 12. lipca 1920 r.;<\/p>\n 18 \u00a0\u00a0\u00a0 24. czerwca 1988 r. w Wilnie na placu Giedymina odby\u0142 si\u0119 pierwszy masowy wiec, zorganizowany przez Sajudis<\/em>, na kt\u00f3rym \u017c\u0105dano od kierownictwa partii komunistycznej przeprowadzenia reform; 23. sierpnia 1988 r. w parku Vingis w Wilnie na masowym wiecu protestacyjnym (150 tys. ludzi) w 49. rocznic\u0119 podpisania paktu Ribbentrop- Mo\u0142otow pot\u0119piono polityk\u0119 agresji stalinowskiej na Litwie, \u017c\u0105dano przywr\u00f3cenia sprawiedliwo\u015bci dziejowej.<\/p>\n 16. lutego1989 r. w Wilnie na \u015bcianie gmachu, w kt\u00f3rym podpisano Akt Niepodleg\u0142o\u015bci, ods\u0142oni\u0119to tablic\u0119 pami\u0105tkow\u0105. Z\u0142o\u017cono r\u00f3wnie\u017c kwiaty na grobach sygnatariuszy Aktu Niepodleg\u0142o\u015bci, bojownik\u00f3w o wolno\u015b\u0107 Litwy. Odby\u0142 si\u0119 masowy wiec na placu Giedymina. Odrodzono Litewsk\u0105 Parti\u0119 Chrze\u015bcija\u0144skich Demokrat\u00f3w<\/em>;<\/p>\n 19 A. Brazauskas, Lietuvi\u0161kos skyrybos<\/em>, \u201ePolitika\u201d 1992, s. 24, zob. Bremmer Ian, Taras Ray, New States, New Politics. Building the Post-Soviet Nations. Lithuania: rights and responsibilities of independence<\/em>, Cambridge University Press, 1997;<\/p>\n 20 Sajudis<\/em> powsta\u0142 w VI 1988 jako nieformalne stowarzyszenie spo\u0142eczne, pod przewodnictwem V.\u00a0Landsbergisa; od marca 1989 – organizacja legalna, po wyborach 1990 – najsilniejsze ugrupowanie polityczne w\u00a0parlamencie litewskim (do 1992); w marcu 1990 wprowadzi\u0142 uchwa\u0142\u0119 o\u00a0niepodleg\u0142o\u015bci Litwy i o\u00a0jej wyst\u0105pieniu z\u00a0ZSRR; po wyborach 1992 przeszed\u0142 do opozycji wobec postkomunist\u00f3w, kt\u00f3rzy przej\u0119li w\u0142adz\u0119; od 1993 – organizacja spo\u0142eczna;<\/p>\n 21 A. Juozaitis, Saj\u016bdis ir demokratija, <\/em>Periodika, Vilnius 1990, s. 72;<\/p>\n 22 Vytautas Lansbergis \u2013 polityk litewski, w 1990 \u2013 przewodnicz\u0105cy Rady Najwy\u017cszej, wieloletni premier Republiki litewskiej, obecnie polityk Partii Konserwatyst\u00f3w Litwy<\/em>;<\/p>\n 23 19. pa\u017cdziernika 1988 r. pod naciskiem Sajudisu<\/em> zmieni\u0142o si\u0119 kierownictwo partii komunistycznej: poda\u0142 si\u0119 do dymisji I sekretarz R. Songaila, usuni\u0119to II sekretarza N. Mitkina, na przyw\u00f3dc\u0119 partii komunistycznej wybrano A. Brazauskasa;<\/p>\n 24 Algirdas Brazauskas – polityk litewski; 1988-90 – I\u00a0sekretarz KC KP Litwy; 1990-93 – przewodnicz\u0105cy Litewskiej Demokratycznej Partii Pracy; 1990-1991 – wicepremier; 1993-1998 – prezydent Litwy;<\/p>\n 25 A. Degutis, Czy zbli\u017cenie jest mo\u017cliwe?<\/em>…, s. 7;<\/p>\n 26 Konstytucje ZSRR i LSRR przesta\u0142y obowi\u0105zywa\u0107. Symbolicznie przywr\u00f3cono Konstytucj\u0119 Pa\u0144stwa Litewskiego z 12. maja 1938 r. Rada Najwy\u017csza Republiki Litewskiej uchwali\u0142a Tymczasow\u0105 Ustaw\u0119 Zasadnicz\u0105 (Konstytucj\u0119). Przewodnicz\u0105cym Rady Najwy\u017cszej Republiki Litewskiej zosta\u0142 V. Landsbergis;<\/p>\n 27 Z. Siemienowicz, Asymilacja czy integracja. J\u0119zyk, narodowo\u015b\u0107, pa\u0144stwo<\/em>, http:\/\/najmici%2eorg%2fasymila%2ehtm<\/a>;<\/p>\n 28 T. Venclova, Problem stereotypu Litwina<\/em>, \u201eKonteksty\u201d 1993;<\/p>\n 29 Cz. Mi\u0142osz, T.Venclova, Dialog\u2026<\/em>, str. 30;<\/p>\n 30 T. Venclova, Problem\u2026<\/em>;<\/p>\n 31 Z. Siemienowicz, Asymilacja czy integracja\u2026<\/em>;<\/p>\n 32 T. Venclova, Problem\u2026<\/em>;<\/p>\n 33 Z. Siemienowicz, Asymilacja czy integracja\u2026<\/em>;<\/p>\n 34 Venclova podaje przyk\u0142ady: Nicolaus Hussovianus, autor poematu \u201eCarmen de statura, feritate ac venatione bisontis\u201d, (kt\u00f3ry, jak si\u0119 wydaje, by\u0142 Polakiem studiuj\u0105cym w Wilnie jeszcze przed za\u0142o\u017ceniem uniwersytetu) wymieniany jest w\u015br\u00f3d ojc\u00f3w litewskiej albo bia\u0142oruskiej literatury. Maciej Kazimierz Sarbiewski (Mathias Casimirus Sarbievius), zwany tak\u017ce Horatius Sarmaticus, opisywany jest jako poeta zar\u00f3wno polski, jak i litewski; Andrzej Rymsza, kt\u00f3ry pisa\u0142 swe utwory po \u0142acinie, po polsku i starobia\u0142orusku, na r\u00f3wni z Janem Eysmontem, kt\u00f3ry tworzy\u0142 po \u0142acinie i po polsku, uznawani s\u0105 za Litwin\u00f3w ze wzgl\u0119du na swe ba\u0142tyckie nazwiska – i tak dalej;<\/p>\n 35 T. Venclova, <\/em>Fragment ksi\u0105\u017cki Tomas Venclova – Eseje<\/em>, <\/em>http:\/\/www.pogranicze.sejny.pl\/wydawnictwo\/venclova1.htm<\/a>;<\/p>\n
\n\u00a09. lipca 1988 r. na zorganizowanym przez Sajudis<\/em> w parku Vingis masowym wiecu pot\u0119piono pozycj\u0119 KPL wobec Moskwy, za\u017c\u0105dano wi\u0119kszej samodzielno\u015bci Litwy i przywr\u00f3cenia symboliki narodowej;<\/p>\n