\u00a0<\/p>\n
Aleksander \u015awi\u0119tochowski [1849-1938] to drugi po Trentowskim Podlasiak, o jakim przychodzi mi pisa\u0107. Urodzony w Stoczku \u0141ukowskim by\u0142 zbyt m\u0142odym, by bra\u0107 udzia\u0142 w walkach Postania Styczniowego. Studia w warszawskiej Szkole G\u0142\u00f3wnej (historia) uko\u0144czy\u0142 w roku 1869. W tym samym roku car zlikwidowa\u0142 uczelni\u0119, przekszta\u0142caj\u0105c j\u0105 na uniwersytet rosyjski.<\/span><\/p>\n <\/span><\/p>\n Jeszcze przed matur\u0105 przeczyta\u0142, wydan\u0105 w Petersburgu po polsku rozpraw\u0119 Johna Stuarta Milla O wolno\u015bci<\/em>. \u201ePozna\u0142em j\u0105 m\u0142odym ch\u0142opcem po powstaniu 1863 roku (…). A zupe\u0142na, tylko cudzym dobrem ograniczona wolno\u015b\u0107 by\u0142a wtedy chyba najfantastyczniejszym marzeniem. To szczeg\u00f3lne i straszne uczucie, kt\u00f3rego doznaj\u0105 skaza\u0144cy <pozbawieni wszystkich praw>, rozpo\u015bciera\u0142o swoje \u015bmiertelne dreszcze po ca\u0142ym spo\u0142ecze\u0144stwie. Ka\u017cdy \u017cy\u0142, a w\u0142a\u015bciwie czeka\u0142 swojej kolei pod rozci\u0105gni\u0119t\u0105 od brzega do brzega kraju szubienic\u0105 (…). I tym niewolnikom dostawa\u0142a si\u0119 do r\u0105k ksi\u0105\u017cka, w kt\u00f3rej czytali: <Gdyby ca\u0142a ludzko\u015b\u0107 mniej jednego cz\u0142owieka mia\u0142a jak\u0105\u015b opini\u0119 i tylko ten cz\u0142owiek by jej przeczy\u0142, to ludzko\u015b\u0107 nie mia\u0142aby wi\u0119cej prawa zmusza\u0107 go do milczenia ni\u017c on do zamkni\u0119cia jej ust, je\u015bliby mia\u0142 si\u0142\u0119 ku temu>\u201d.[1]<\/a><\/span><\/p>\n Gdy po studiach \u015awi\u0119tochowski jako krytyk i publicysta rozpocz\u0105\u0142 wsp\u00f3\u0142prac\u0119 ze sto\u0142eczn\u0105 pras\u0105 \u2013 od roku 1870 stale pisywa\u0142 do Przegl\u0105du Tygodniowego<\/em> Adama Wi\u015blickiego \u2013 szukaj\u0105c dla inteligencji tych \u201enisz\u201d dzia\u0142alno\u015bci polskich patriot\u00f3w, kt\u00f3re by\u0142yby w miar\u0119 wolne od ingerencji administracji carskiej.<\/span><\/p>\n W programowych cyklach z lat 1873 i 1874 \u2013 Praca u podstaw<\/em> i Nowe drogi<\/em> \u2013 kre\u015bli\u0142 wizj\u0119 spo\u0142eczno\u015bci nowoczesnej, zgodnej z \u00f3wczesnymi \u015bwiatowymi trendami. Mill pozosta\u0142 mu przewodnikiem ideowym. Jego \u201e(…) echa (…) silnie rozbrzmiewaj\u0105 w \u00f3wczesnej i p\u00f3\u017aniejszej publicystyce \u015awi\u0119tochowskiego. Uderzaj\u0105 zw\u0142aszcza w artyku\u0142ach z okresu ofensywy kampanii <m\u0142odych> – <Opinia publiczna> (1872), <O tolerancji> (\u201eTolerancja wszelkich przekona\u0144, wolno\u015b\u0107 wyra\u017cania i \u015bcierania si\u0119 najrozmaitszych opinii jest podstaw\u0105 dobra spo\u0142ecznego, zasad\u0105 jego post\u0119pu, warunkiem jego zdrowia, si\u0142y i egzystencji\u201d[2]<\/a> <tradycja i historia wobec post\u0119pu (\u201eTradycja jako bezwzgl\u0119dna zasada<\/em> \u017cycia jest polipem, tocz\u0105cym ludzkie m\u00f3zgi. (…) W prawach rozwoju narodu nie ma wybieg\u00f3w strategicznych, cofanie si\u0119 przed post\u0119pem jest zawsze przegran\u0105, a nigdy nie pomaga do zwyci\u0119stwa\u201d [3]<\/a> i innych\u201d.<\/span><\/p>\n Swe teksty publicystyczne kierowa\u0142 do inteligencji zaboru rosyjskiego. Pojmowa\u0142 przy tym ow\u0105 \u201einteligencj\u0119\u201d w spos\u00f3b liberalny \u2013 szeroko. Wedle \u015awi\u0119tochowskiego m\u00f3g\u0142 si\u0119 za\u0144 uwa\u017ca\u0107 wykszta\u0142cony ziemianin, urz\u0119dnik, przemys\u0142owiec czy literat.<\/span><\/p>\n Cel g\u0142\u00f3wny wyst\u0105pie\u0144 w Przegl\u0105dzie…<\/em> zdawa\u0142 si\u0119 by\u0107 jeden \u2013 doprowadzi\u0107 do sytuacji, kiedy \u015bwiadoma wsp\u00f3\u0142praca na rzecz odrodzenia narodowego po\u0142\u0105czy w dzia\u0142aniu wszystkie warstwy spo\u0142eczne, na zasadzie absolutnego r\u00f3wnouprawnienia wsp\u00f3\u0142obywateli i solidarno\u015bci mi\u0119dzyludzkiej.<\/span><\/p>\n Za patrona w\u0142asnych dzia\u0142a\u0144 skupiona wok\u00f3\u0142 \u015awi\u0119tochowskiego grupa dzia\u0142aczy wybra\u0142a pozytywist\u00f3w (st\u0105d miano <pozytywist\u00f3w warszawskich>). I nie Auguste Comte\u2019a [1798-1857], tylko Milla, Spencera czy Darwina \u2013 czyli tzw. ewolucjonist\u00f3w. Comte \u201eobdarowa\u0142\u201d \u015awi\u0119tochowskiego jedynie metod\u0105 \u2013 odrzuceniem wszelkiej metafizyki, od kt\u00f3rej momentami nie by\u0142 wolny jeszcze Trentowski.<\/span><\/p>\n Przez wielu traktowany z nabo\u017cn\u0105 czci\u0105 i utrwalany w wersji Comte\u2019a, pozytywizm postrzegany by\u0142 przez polskiego historyka jako system zdolny do ewoluowania. \u201eTen w\u0142a\u015bnie wzgl\u0105d \u017cycia, rozwoju ci\u0105g\u0142ego i udoskonalania si\u0119 w po\u0142\u0105czeniu ze \u015bcis\u0142o\u015bci\u0105 badania nadaj\u0105 pozytywizmowi przewag\u0119 nad innymi systemami, kt\u00f3re zamkn\u0105wszy si\u0119 w pewnym cyklu prawd wkr\u00f3tce martwiej\u0105. Nasz system jest ci\u0105gle \u015bwie\u017cy i m\u0142ody, bo ci\u0105gle odradzaj\u0105cy si\u0119.\u201d[4]<\/a><\/span><\/p>\n O ile Mill by\u0142 \u015awi\u0119tochowskiemu drogowskazem podczas prowadzenia z tradycjonalistami walki o post\u0119p (spo\u0142eczny, gospodarczy, o\u015bwiatowy), to Herbert Spencer [1820-1903], przenosz\u0105cy darwinowski ewolucjonizm na grunt spo\u0142eczny, wskaza\u0142 szlak przemian kulturowych, jako w\u0142a\u015bciwy w sytuacji ziem polskich.<\/span><\/p>\n \u201eSpencerowsk\u0105 koncepcj\u0119 ewolucjonizmu jako powszechnego prawa i post\u0119pu, dokonuj\u0105cego si\u0119 poprzez zmiany ilo\u015bciowe, przyj\u0105\u0142 za generalny drogowskaz dzia\u0142ania dla przysz\u0142o\u015bci. W sferze wp\u0142ywu socjologicznych pogl\u0105d\u00f3w Spencera, jego poj\u0119cia spo\u0142ecze\u0144stwa jako organizmu, jego bliskiego anarchizmowi liberalizmu w stosunku do roli i uprawnie\u0144 pa\u0144stwa, formu\u0142owa\u0142 \u015awi\u0119tochowski zasadnicze postulaty g\u0142oszonego programu narodowego i spo\u0142ecznego. Teza Spencera o uwarunkowaniu post\u0119pu w spo\u0142ecze\u0144stwie od stanu moralnego jego cz\u0142onk\u00f3w, a zmian spo\u0142eczno-ustrojowych od przekszta\u0142ce\u0144 \u015bwiadomo\u015bci sta\u0142a si\u0119 dla \u015awi\u0119tochowskiego inspiracj\u0105 do rozpocz\u0119tej w tym czasie akcji etycznego i kulturalnego wychowania spo\u0142ecze\u0144stwa\u201d.[5]<\/a><\/span><\/p>\n W\u0142a\u015bciwy dla \u015bwiatopogl\u0105du pozytywistycznego kult nauki nieobcy by\u0142 tak\u017ce polskiemu ideologowi. \u201eNauka stanowi duchow\u0105 atmosfer\u0119 narodu, jest koniecznym warunkiem jego zdrowia i si\u0142y, niezb\u0119dnym pierwiastkiem jego \u017cycia\u201d.[6]<\/a><\/span><\/p>\n Najwa\u017cniejsze, by cz\u0142onkowie spo\u0142ecze\u0144stwa polskiego przyj\u0119li wreszcie do wiadomo\u015bci, i\u017c potrzeba bada\u0144 naukowych jest \u201etak konieczna i wa\u017cna jak dogmaty religijne, moralne i obywatelskie\u201d.[7]<\/a><\/span><\/p>\n Publicysta \u015bwiadom by\u0142, \u017ce nauka zezwoli na podniesienie poziomu gospodarki ziem polskich pod zaborami. Wa\u017cniejsze jednak od przekszta\u0142ce\u0144 ekonomicznych by\u0142y dla\u0144 zmiany, jakie dokonaj\u0105 si\u0119 dzi\u0119ki jej odkryciom w \u015bwiadomo\u015bci jednostek. Optowa\u0142 przy tym stanowczo, wzorem swego mistrza, Milla, za r\u00f3wnouprawnieniem cz\u0142onk\u00f3w wszystkich warstw spo\u0142ecznych. Na \u0142amach Przegl\u0105du…<\/em> przekonywa\u0142 czytelnik\u00f3w: \u201eNauka nie zna lepszych i gorszych odmian zaj\u0119cia, nie gatunkuje krwi ludzkiej pod\u0142ug urodzenia, ona zna tylko cz\u0142owieka i w imi\u0119 praw przyrodzonych domaga si\u0119 dla niego praw spo\u0142ecznych\u201d.[8]<\/a><\/span><\/p>\n W roku 1874 \u015awi\u0119tochowski wyjecha\u0142 do Lipska, by s\u0142ucha\u0107 wielkich tego czasu: Wundta, Windelbanda, Peschla i napisa\u0107 dysertacj\u0119 doktorsk\u0105.<\/span><\/p>\n \u201eWyb\u00f3r tematu rozprawy doktorskiej, dotycz\u0105cego genezy praw moralnych, nie by\u0142 wynikiem przypadkowej decyzji, ale zwi\u0105zany by\u0142 z zainteresowaniami i do\u015bwiadczeniami z okresu dzia\u0142alno\u015bci w publicystycznej kampanii, prowadzonej na rzecz laickiej etyki. (…) Przekonanie o potrzebie tego rodzaju pomocy naukowej utwierdza\u0142a w nim ponadto obserwacja polskiego \u015brodowiska pozytywistycznego, gdzie r\u00f3wnie\u017c dostrzega\u0142 brak jasno sprecyzowanego stanowiska wobec zagadnienia moralno\u015bci \u015bwieckiej. Celem rozprawy by\u0142o wi\u0119c przeprowadzenie dowodu laickiej genezy moralno\u015bci przeciw koncepcjom jej boskiego pochodzenia\u201d.[9]<\/a><\/span><\/p>\n Pisa\u0142 prac\u0119 szybko i ch\u0119tnie, gdy\u017c w jego ocenie sytuacja pomi\u0119dzy Ko\u015bcio\u0142em katolickim a spo\u0142ecze\u0144stwem nie wygl\u0105da\u0142a pod zaborem rosyjskim najlepiej: \u201eChocia\u017c duchowie\u0144stwo katolickie jeszcze w ca\u0142ej Europie posiada wielkie przywileje i wp\u0142ywy, nigdzie jednak nie si\u0119ga nimi tak g\u0142\u0119boko w \u017cycie ludzkie, jak u nas. (…) Ono go nie wypuszcza ze swych r\u0105k nawet po \u015bmierci. \u017badna inna organizacja lub w\u0142adza \u015bwiecka nie mo\u017ce si\u0119 mierzy\u0107 z t\u0105 gro\u017an\u0105 pot\u0119g\u0105\u201d.[10]<\/a><\/span><\/p>\n Drukiem rozprawa doktorska warszawskiego pozytywisty ukaza\u0142a si\u0119 w stolicy nak\u0142adem Przegl\u0105du Tygodniowego<\/em> w roku 1877.<\/span><\/p>\n Po latach jeszcze \u015awi\u0119tochowski uwa\u017ca\u0142, i\u017c jej teza odpowiada rzeczywisto\u015bci, teza, dodajmy, odrzucona przez krytyk\u00f3w. Jedynym \u017cyczliwym jej pi\u00f3rem by\u0142 Piotr Chmielowski.<\/span><\/p>\n \u201eW konkluzji swojego dowodu stwierdza\u0142: <Prawa moralne powstaj\u0105 z utrwalonych norm spo\u0142ecznie zjednoczonej i uporz\u0105dkowanej ludzkiej woli. Ich rodow\u00f3d w g\u0142\u00f3wnych stopniach zawarty przedstawia si\u0119 w szeregu nast\u0119puj\u0105cych przemian: z pop\u0119d\u00f3w woli rodz\u0105 si\u0119 czyny, z czyn\u00f3w ich normy (obyczaje), z norm ich formu\u0142y \u2013 prawa moralne>. Antropocentryczna wymowa tej konkluzji, zwarta w uznaniu ludzkiej woli za podstawowe \u017ar\u00f3d\u0142o genezy praw moralnych, poparta dowodzeniem naukowym, w zamierzeniu \u015awi\u0119tochowskiego mia\u0142a stanowi\u0107 argument na rzecz laicyzacji \u015bwiadomo\u015bci etycznej\u201d.[11]<\/a><\/span><\/p>\n Jednocze\u015bnie z prac\u0105 doktorsk\u0105 \u015awi\u0119tochowski zaj\u0105\u0142 si\u0119 wyk\u0142adem swych pogl\u0105d\u00f3w na niwie dramatycznej. Indywidualizm Milla i Spencera i w nich znalaz\u0142 szerokie odbicie. Tak charakteryzuje siebie Regina, porte-parole autora w Ojcu Makarym<\/em>: \u201e<Ze wszystkiego, co mi si\u0119 od ludzi nale\u017cy \u2013 najbardziej strzeg\u0119 swoich praw cz\u0142owieczych. Jestem dla siebie ogniskiem stworzenia. Dla nikogo z musu si\u0119 nie po\u015bwi\u0119c\u0119, cnoty w umiarkowaniu zna\u0107 nie chc\u0119, obowi\u0105zku zapomnienia o sobie nie rozumiem. (…) Ile ludzi, tyle osobnych \u015bwiat\u00f3w \u2013 ja jednym z nich i wiem o tym. (…) Wsz\u0119dzie rozpatrze\u0107 mi wolno moje ludzkie prawa, gdzie one cudzych nie narusz\u0105>\u201d.[12]<\/a><\/span><\/p>\n W 1878 r. \u015awi\u0119tochowski obj\u0105\u0142 redagowanie Nowin<\/em>, gdzie pisywa\u0142 o sprawach etyki (w tym – zachowa\u0144 wobec zwierz\u0105t!!!) oraz post\u0119pu cywilizacyjnego. Ju\u017c wcze\u015bniej wi\u0105za\u0142 post\u0119p z moralno\u015bci\u0105, cho\u0107by na \u0142amach lwowskiego Tygodnia<\/em>, gdzie jako W\u0142adys\u0142aw Oko\u0144ski napisa\u0142 m.in. Filozof\u00f3w-niewolnik\u00f3w<\/em> [1876, nr 13-14].<\/span><\/p>\n \u201eZ obserwacji, czynionych na modelu niewolnictwa w \u015bwiecie staro\u017cytnym i powsta\u0142ej na tym gruncie filozofii wyci\u0105gn\u0105\u0142 wniosek o wa\u017cno\u015bci rozwijania wewn\u0119trznych warto\u015bci etycznych dla znoszenia, a nawet przeciwstawienia si\u0119 niewoli zewn\u0119trznej\u201d.[13]<\/a><\/span><\/p>\n Z tego okresu pochodzi jeszcze jeden ciekawy wniosek \u015awi\u0119tochowskiego \u2013 historyka post\u0119pu: \u201eCo tylko cywilizacja posiada wznios\u0142ego i cennego, to wszystko zawdzi\u0119cza niezadowolonym. (…). Tylko umys\u0142y dr\u0119czone niepewno\u015bci\u0105, tylko serca szarpane rozpacz\u0105 zapracowa\u0142y nam to, z czego \u017cyjemy i jeste\u015bmy dumni\u201d.[14]<\/a><\/span><\/p>\n Sukces Nowin<\/em> sprowokowa\u0142 \u015awi\u0119tochowskiego do za\u0142o\u017cenia w\u0142asnego pisma. By\u0142 to kolejny tygodnik, \u0142\u0105cz\u0105cy w sobie cechy pisma politycznego, literackiego i spo\u0142ecznego. W prospekcie reklamowym zapowiada\u0142 \u2013 zgodnie z tytu\u0142em pisma: Prawda<\/em> \u2013 niezale\u017cno\u015b\u0107 s\u0105d\u00f3w i wprowadzenie Polak\u00f3w w \u015bwiat nowoczesnych narod\u00f3w europejskich.<\/span><\/p>\n Do wsp\u00f3\u0142pracy zaprosi\u0142 post\u0119powych inteligent\u00f3w, naukowc\u00f3w, publicyst\u00f3w. Prawda<\/em> stanowi\u0142a ich \u201ewoln\u0105 trybun\u0119\u201d \u2013 redaktor naczelny kierowa\u0142 si\u0119 zasad\u0105 Milla, by jak najszerzej wymienia\u0107 r\u00f3\u017cnorakie opinie. O u\u017cyczeniu Prawdzie<\/em> pi\u00f3r decydowa\u0142a tylko zbli\u017cona p\u0142aszczyzna \u015bwiatopogl\u0105dowa.<\/span><\/p>\n \u015awi\u0119tochowski nie ustawa\u0142 w propozycjach \u015bwiatopogl\u0105dowych \u2013 publikowa\u0142 nie tylko g\u0142osy <pozytywist\u00f3w warszawskich>, ale te\u017c propagator\u00f3w ewolucjonizmu i liberalizmu. Legalizm tygodnika nie by\u0142 przez jego redaktor\u00f3w uto\u017csamiany z lojalizmem wobec caratu. Realizacja programu Prawdy<\/em> mia\u0142a, zdaniem \u015awi\u0119tochowskiego, doprowadzi\u0107 do sytuacji kulturowego zdominowania Rosji przez my\u015bl polsk\u0105. Legalizm zreszt\u0105 uwa\u017ca\u0142 za potrzebny jedynie do czasu.<\/span><\/p>\n Dra\u017cni\u0142y go wci\u0105\u017c trwaj\u0105ce relikty stanowo\u015bci w kraju. Stara\u0142 si\u0119 je wi\u0119c krytykowa\u0107 \u2013 pisa\u0142 o szlachcie, arystokratach, klerze a nawet mieszcza\u0144stwie (kt\u00f3rego or\u0119downikiem mianowali go przeciwnicy polityczni), jako o kulturowych prostakach. Chcia\u0142 parcelowa\u0107 ziemi\u0119 posiadaczy, nie zapomina\u0142 o o\u015bwiacie i szkolnictwie rolniczym.<\/span><\/p>\n Po latach [1913-1914] powt\u00f3rzy te krytyk\u0119, w zjadliwszym tonie, w Humani\u015bcie Polskim.<\/em> I tak \u2013 arystokracja: \u201e(…) nie przechodzi ani szko\u0142y do\u015bwiadcze\u0144 obywatelskich, ani nauki, jest umys\u0142owo t\u0119pa i mniej zorientowana w sprawach narodu ni\u017c najciemniejsze prostactwo\u201d.[15]<\/a> Oto inna ocena tego stanu: \u201eIle razy ojczyzna stawa\u0142a w ogniu, oni zawsze z po\u017caru ratowali swoje mienie\u201d.[16]<\/a><\/span><\/p>\n O mieszczanach pisa\u0142: \u201eJest to klasa ludzi umys\u0142owo zupe\u0142nie wyja\u0142owiona, uczuciowo brutalna, lekcewa\u017c\u0105ca nauk\u0119, sztuk\u0119, idea\u0142y, po\u015bwi\u0119cenia, opanowana a\u017c do parali\u017cu wszystkich innych pragnie\u0144 \u017c\u0105dz\u0105 zysku, wygody i zbytku. (…). Pod jej wp\u0142ywem Europa zidiocia\u0142a\u201d.[17]<\/a><\/span><\/p>\n Klerykalizm uwa\u017ca\u0142 za najtrudniejsz\u0105 do usuni\u0119cia i najbardziej podst\u0119pn\u0105 przeszkod\u0119 na drodze polskiego post\u0119pu spo\u0142ecznego, \u201ebo tkwi nie na zewn\u0105trz, lecz w nas, bo gniecie nas od wiek\u00f3w i gnie\u015b\u0107 b\u0119dzie jeszcze przez wieki\u201d.[18]<\/a><\/span><\/p>\n \u201eOd pocz\u0105tku lat osiemdziesi\u0105tych \u015awi\u0119tochowski, obserwuj\u0105c przemiany stosunk\u00f3w ekonomiczno-spo\u0142ecznych na ziemiach polskich wskutek rozwoju kapitalizmu, zajmowa\u0142 coraz wi\u0119cej uwagi czytelnik\u00f3w problemami klasy robotniczej. W licznych artyku\u0142ach pi\u0119tnowa\u0142 wyzysk kapitalistyczny, uznaj\u0105c kapitalizm za zwyrodnienie cywilizacyjne. Teoretyczne uzasadnienie dla swej krytyki kapitalizmu oraz wskazania reformy stosunk\u00f3w znajdowa\u0142 w <Zasadach ekonomii politycznej> J. St. Milla, w jego koncepcji <demokratycznego liberalizmu>. Drog\u0119 do poprawy widzia\u0142 w zwi\u0105zkach robotniczych i prawodawstwie, zabezpieczaj\u0105cym prac\u0119 robotnika. (…) Wskazywa\u0142 znaczenie ruchu socjalistycznego, solidaryzuj\u0105c si\u0119 z socjalistami w zakresie krytyki stosunk\u00f3w kapitalistycznych, lecz jako wyznawca liberalizmu, indywidualizmu i ewolucyjnej koncepcji rozwoju spo\u0142ecznego nie aprobowa\u0142, podobnie jak Mill, ich programu pozytywnego. (…) Dzia\u0142aczom tego ruchu, m.in. partii Proletariat<\/em> Ludwika Wary\u0144skiego, zarzuca\u0142 oboj\u0119tno\u015b\u0107 na sprawy swego narodu. Wymawia\u0142, \u017ce <zdolni s\u0105 odczu\u0107 niedol\u0119 robotnik\u00f3w ca\u0142ego \u015bwiata, a nie umiej\u0105 zrozumie\u0107 cierpie\u0144 i potrzeb w\u0142asnego spo\u0142ecze\u0144stwa> [Od Redakcji<\/em>, \u201ePrawda\u201d 1883 nr 48, s. 565], zagro\u017conego eksterminacyjna polityk\u0105 rusyfikacji i germanizacji\u201d.[19]<\/a><\/span><\/p>\n Z drugiej jednak strony na \u0142amach \u201ePrawdy\u201d pojawia\u0107 si\u0119 zacz\u0119li autorzy zbli\u017ceni do ruchu socjalistycznego, co trwa\u0107 mia\u0142o do ko\u0144ca prowadzenia pisma przez \u015awi\u0119tochowskiego. Pr\u00f3bowa\u0142 wi\u0119c \u0142\u0105czy\u0107 przemy\u015blenia Milla, antykapitalisty etycznego z marksistami, libera\u0142ami narodowymi i demokratami.<\/span><\/p>\n Za Millem dostrzega\u0142 potrzeb\u0119 etyki nie tylko w \u017cyciu codziennym, ale i polityce. Nie dostrzega\u0142 jej tam, widzia\u0142 za to imperializm, kolonializm i pr\u00f3by ograniczania swob\u00f3d narodom, kt\u00f3re, jak niegdy\u015b Amerykanie, chcia\u0142y wybi\u0107 si\u0119 na niepodleg\u0142o\u015b\u0107. Trzyletnia walka Bur\u00f3w w Afryce Po\u0142udniowej fascynowa\u0142a \u015awi\u0119tochowskiego. Broni\u0142 ich praw ca\u0142ym sercem i p\u0142omiennym pi\u00f3rem.<\/span><\/p>\n Tu\u017c u progu I wojny \u015bwiatowej stwierdzi\u0142, i\u017c w kapitalizmie \u201e(…) nie mo\u017ce by\u0107 mowy o etyce, nawet handlowej, o pow\u015bci\u0105gni\u0119ciach moralnych, o skrupu\u0142ach, o jakimkolwiek sumieniu.\u201d [20]<\/a><\/span><\/p>\n Pocz\u0105tek wieku XX to dla my\u015bliciela walka na dwa fronty \u2013 ze skrajn\u0105 lewic\u0105 i skrajn\u0105 prawic\u0105. Okazj\u0105 sta\u0142a si\u0119 rewolucja roku 1905, gdzie \u015awi\u0119tochowski pokaza\u0142 zupe\u0142nie inne oblicze publicysty. W cyklu felieton\u00f3w Liberum veto<\/em> w Prawdzie<\/em> wr\u0119cz zaleca\u0142 Polakom walk\u0119 \u2013 nie zbrojn\u0105, ale r\u00f3wnie \u2013 jego zdaniem \u2013 skuteczn\u0105, poprzez wiece, strajki i uliczne manifestacje. Od w\u0142adz domaga\u0142 si\u0119 respektowania swob\u00f3d jednostki, od manifestant\u00f3w z kolei \u2013 zachowywania si\u0119 z dum\u0105 i honorem, by nie przynie\u015b\u0107 ujmy tradycji narodu o starszej, ni\u017c zaborca, kulturze.<\/span><\/p>\n W Pogromie<\/em> stwierdza: \u201eprzez najohydniejsze jej [rewolucji] czyny prze\u015bwieca wspania\u0142a idea. (…) Nie \u017c\u0105dajcie wi\u0119c od tego ludu, z kt\u00f3rego wydar\u0142a si\u0119 lawa buntu, a\u017ceby on usiad\u0142 spokojnie przy wagach sprawiedliwo\u015bci. On na wszystko og\u0142uch\u0142 i o\u015blep\u0142, widzi tylko wsch\u00f3d dawno oczekiwanego s\u0142o\u0144ca, pod kt\u00f3rym rozpostrze si\u0119 jego szcz\u0119\u015bcie, s\u0142yszy tylko d\u017awi\u0119k dzwon\u00f3w, kt\u00f3re mu g\u0142osz\u0105 \u015bwi\u0119to jego doli\u201d.[21]<\/a><\/span><\/p>\n Jest to apoteoza walki rewolucyjnej i przyj\u0119cie \u015bwiadomo\u015bci klasowej, kr\u00f3tkotrwa\u0142a jednak, bo ju\u017c w ko\u0144cowej cz\u0119\u015bci Duch\u00f3w<\/em> autor zmienia zdanie: \u201eCz\u0142owiek nie ma lepszego sposobu uszcz\u0119\u015bliwienia ludzko\u015bci nad udoskonalenie siebie. Nie dokona przewrotu i nie sprowadzi na ziemi\u0119 powszechnego szcz\u0119\u015bcia \u017cadna teoria, \u017cadna grupa spo\u0142eczna, \u017caden spiskowiec, \u017cadna zbuntowana masa ludu, lecz samorz\u0105dny, nikomu niepodleg\u0142y i nad nikim nie panuj\u0105cy b\u00f3g-cz\u0142owiek\u201d.[22]<\/a><\/span><\/p>\n Wraca wi\u0119c od lewicowo\u015bci do liberalizmu, kt\u00f3remu wkr\u00f3tce zaczyna szuka\u0107 historycznych antenat\u00f3w. W Warszawie, w r. 1910 ukazuje si\u0119 jego ksi\u0105\u017cka Utopie w rozwoju historycznym<\/em>. Ukazuje w niej utopist\u00f3w za odwa\u017cnych reformator\u00f3w \u015bwiata spo\u0142ecznego, bez kt\u00f3rych post\u0119p nie by\u0142by mo\u017cliwy. Uznaje te\u017c zjawisko utopii (podobnie jak dzi\u015b prof. Stefan Symotiuk[23]<\/a>) za \u201ejeden z najpi\u0119kniejszych i najbardziej uszlachetniaj\u0105cych twor\u00f3w ducha cz\u0142owieka\u201d.[24]<\/a><\/span><\/p>\n Po kl\u0119sce rewolucji \u015awi\u0119tochowski nadal niezmordowanie pisa\u0142, organizowa\u0142 te\u017c z zapa\u0142em Towarzystwo Kultury Polskiej. \u201eProgram Towarzystwa obejmowa\u0142 cztery kierunki dzia\u0142alno\u015bci: spo\u0142eczny (badanie i wskazywanie potrzeb, projektowanie odpowiednich instytucji i urz\u0105dze\u0144 spo\u0142ecznych), o\u015bwiatowy (zak\u0142adanie szk\u00f3\u0142, bibliotek, dom\u00f3w ludowych, czytel\u0144, organizowanie wyk\u0142ad\u00f3w), ekonomiczny (propagowanie i organizowanie sp\u00f3\u0142dzielni i innych instytucji gospodarczych) i etyczny (praca nad podnoszeniem poziomu moralnego spo\u0142ecze\u0144stwa, interwencje i rozjemstwo w konfliktach mi\u0119dzyludzkich). Odpowiednio do tego programu Towarzystwo sk\u0142ada\u0142o si\u0119 z czterech sekcji (…).\u201d[25]<\/a><\/span><\/p>\n Organem TKP, redagowanym przez \u015awi\u0119tochowskiego by\u0142a Kultura Polska<\/em>, w przeciwie\u0144stwie do poprzednich jego pism bardziej sucha i sprawozdawcza. Do swego upadku w przededniu I wojny potrzebowa\u0142a sta\u0142ych dotacji \u2013 wysoki jej poziom wyklucza\u0142 szerokie zainteresowanie czytelnik\u00f3w.<\/span><\/p>\n Jednocze\u015bnie coraz bardziej zacz\u0105\u0142 szuka\u0107 sposob\u00f3w praktycznego ul\u017cenia ludowi (robotniczej duszy nigdy zrozumie\u0107 nie umia\u0142, czyniono mu stale zarzuty, i\u017c marginalizuje problem robotniczy). Pomimo szczytnych deklaracji ugrupowa\u0144 ze wszystkich stron politycznej sceny \u2013 praktycznych rezultat\u00f3w dzia\u0142a\u0144 w\u015br\u00f3d ch\u0142op\u00f3w \u2013 nie dostrzega\u0142.<\/span><\/p>\n \u201eCi\u0105gle tkwi w nas stary przes\u0105d, \u017ce gdy szlachta z inteligencj\u0105 b\u0119d\u0105 przewodniczy\u0142y, a lud b\u0119dzie pracowa\u0142 i modli\u0142 si\u0119, zwyci\u0119\u017cymy niedol\u0119. Tymczasem podtrzymujemy n\u0119dzny \u017cywot gracz\u00f3w i \u017cebrak\u00f3w, posuwaj\u0105cych dalej bezwiednie proces rozdzia\u0142u, dokonanego przed stu laty.\u201d [26]<\/a><\/span><\/p>\n My\u015bliciel potrzebowa\u0142 coraz bardziej wcielania idei w czyn, a czynu wobec ludu brakowa\u0142o. Poszczeg\u00f3lne warstwy, o ile mog\u0142y decydowa\u0107 politycznie, szuka\u0142y w\u0142asnych korzy\u015bci.<\/span><\/p>\n \u201eUczepili\u015bmy si\u0119, jak pijani p\u0142otu, gimnazj\u00f3w, Politechniki, Uniwersytetu i zdaje nam si\u0119, \u017ce w tych fabrykach patent\u00f3w i \u015bwiadectw uwalniaj\u0105cych od wojska kryje si\u0119 g\u0142\u00f3wny skarb naszej kultury umys\u0142owej. To, \u017ce 7 milion\u00f3w ch\u0142op\u00f3w uprawia ziemi\u0119 i gospodaruje sposobami i \u015brodkami zachowanymi jedynie w tradycjach i muzeach Europy zachodniej \u2013 stanowi ma\u0142\u0105 chmurk\u0119 na naszym niebie.\u201d[27]<\/a><\/span><\/p>\n W 1908 r. TKP mia\u0142o ju\u017c ok. 5 tys. cz\u0142onk\u00f3w, by\u0142 to rok obchod\u00f3w jubileuszu \u015awi\u0119tochowskiego, na kt\u00f3re ostatniego dnia nie wyrazi\u0142 zgody Gieorgij Ska\u0142on, warszawski genera\u0142-gubernator. Nieco przybity my\u015bliciel sam zaj\u0105\u0142 si\u0119 szkolnictwem wiejskim, r\u00f3\u017cne kruczki prawne pomog\u0142y mu w walce o utrzymanie \u017ce\u0144skiej szko\u0142y w Go\u0142otczy\u017anie i rolnej w Kruszynku.<\/span><\/p>\n Spory z lewic\u0105 o problem asymilacji \u017byd\u00f3w doprowadzi\u0142y do kl\u0119ski TKP. Opozycyjni wobec \u015awi\u0119tochowskiego dzia\u0142acze pr\u00f3bowali zarejestrowa\u0107 sw\u00f3j od\u0142am Towarzystwa. Carat wykorzysta\u0142 sytuacj\u0119, nie wydaj\u0105c zgody odst\u0119pcom, ale jednocze\u015bnie zawieszaj\u0105c ju\u017c istniej\u0105ce TKP.<\/span><\/p>\n A ledwie kilka lat wcze\u015bniej przestrzega\u0142 publicysta rodak\u00f3w: \u201eNale\u017cy wyj\u015b\u0107 z ciasnych okop\u00f3w partyjnych i stan\u0105\u0107 na szerokim stanowisku dobra narodowego, nale\u017cy czynem i ofiar\u0105 poprze\u0107 ka\u017cd\u0105 instytucj\u0119 i ka\u017cde przedsi\u0119wzi\u0119cie kulturalne.\u201d[28]<\/a><\/span><\/p>\n Nacjonalizm \u017cydowskich \u015brodowisk lewicowych, poparty przez lewic\u0119 polsk\u0105, dla kt\u00f3rej \u015awi\u0119tochowski by\u0142 ju\u017c zbyt ma\u0142o radykalny spo\u0142ecznie, zdezawuowa\u0142 (cz\u0119\u015bciowo i w opinii publicznej) lata wyt\u0119\u017conej pracy TKP. Zbytnim by\u0142 my\u015bliciel optymist\u0105, pisz\u0105c: \u201eW d\u0105\u017ceniu tym ludzko\u015b\u0107 musi stoczy\u0107 walk\u0119 bratob\u00f3jcz\u0105, lecz we krwi walki tej zatonie cz\u0142owiek-zwierz\u0119, zginie barbarzy\u0144ca, kt\u00f3ry wok\u00f3\u0142 siebie widzi tylko wrog\u00f3w, a wyjdzie z niej zwyci\u0119ski syn wielkiej rodziny, kt\u00f3ry we wszystkich b\u0119dzie widzia\u0142 swych przyjaci\u00f3\u0142 i towarzyszy.\u201d[29]<\/a><\/span><\/p>\n Po odzyskaniu niepodleg\u0142o\u015bci, nie mog\u0105c zapomnie\u0107 pro-\u017cydowskiej lewicy rozbicia TKP, zwi\u0105za\u0142 si\u0119 czasowo z Narodow\u0105 Demokracj\u0105. W Gazecie Warszawskiej<\/em> i My\u015bli Narodowej<\/em> pisywa\u0142 od 1923 do 1929 roku, przysparzaj\u0105c endekom niema\u0142o k\u0142opot\u00f3w swobod\u0105 wypowiedzi, odbiegaj\u0105c\u0105 od partyjnych za\u0142o\u017ce\u0144.<\/span><\/p>\n W roku 1925 opublikowa\u0142 tom I, a w 1928 roku tom II Historii ch\u0142op\u00f3w polskich<\/em>. W za\u0142o\u017ceniu by\u0142a to nie tylko praca naukowa, ale te\u017c s\u0142u\u017c\u0105ca demokratyzacji podej\u015bcia do wie\u015bniak\u00f3w przez inne warstwy spo\u0142eczne.<\/span><\/p>\n Sensacj\u0105 sta\u0142a si\u0119 jego Genealogia tera\u017aniejszo\u015bci<\/em> (wyd. ksi\u0105\u017ckowe \u2013 Warszawa 1936). 86-letni my\u015bliciel zn\u00f3w sprowokowa\u0142 opini\u0119 spo\u0142eczn\u0105. Pr\u00f3bowa\u0142 bowiem odpowiedzie\u0107 na pytanie \u2013 sk\u0105d, po odzyskaniu niepodleg\u0142o\u015bci, zn\u00f3w w Polsce bezprawie i walki wewn\u0119trzne? Hitler w tym czasie ju\u017c rozbudowywa\u0142 armi\u0119.<\/span><\/p>\n Skutk\u00f3w tej rozbudowy \u015awi\u0119tochowski nie do\u017cy\u0142, cho\u0107 chyba mia\u0142 przeczucie nadci\u0105gaj\u0105cej katastrofy. St\u0105d Genealogia…<\/em> jako przestroga dla rodak\u00f3w, by wyzbyli si\u0119 zakorzenionych wad, kt\u00f3re raz ju\u017c Polsk\u0119 zgubi\u0142y.<\/span><\/p>\n Trudno okre\u015bli\u0107 Aleksandra \u015awi\u0119tochowskiego, jako libera\u0142a czystej krwi. Czerpa\u0142 on z liberalizmu wszystkie te elementy, kt\u00f3re by\u0142y mu przydatne do walki o sojusz warstw spo\u0142ecznych, bez kt\u00f3rego odbudowa pa\u0144stwowo\u015bci polskiej zdawa\u0142a mu si\u0119 niemo\u017cliw\u0105. Cz\u0119sto zmienia\u0142 zapatrywania, poddaj\u0105c krytyce dotychczasowe swe pogl\u0105dy (vide<\/em>: sprawa rewolucji). By\u0142 jednak przez d\u0142ugie lata sumieniem polskiego narodu, kt\u00f3remu trudno by\u0142o zarzuci\u0107 tch\u00f3rzostwo i nieuczciwo\u015b\u0107 \u2013 tak prywatn\u0105, jak ideow\u0105. Ewoluowa\u0142, ale przecie\u017c wyznawc\u0105 idei\u00a0 Spencera by\u0142 od dawna.<\/span><\/p>\n Pi\u0119knie napisa\u0142 o nim, jeszcze w XIX wieku, Aureli Wiszar: \u201eWieczny pesymista w niezadowoleniu z rzeczywisto\u015bci, ale optymista w mo\u017cliwo\u015bci dokonywania jej zmian.\u201d[30]<\/a> (cdn.)<\/strong><\/span><\/p>\n <\/strong>\u00a0<\/p>\n Klara Woli\u0144ska<\/strong><\/span><\/p>\n <\/p>\n [1]<\/a> \u015awi\u0119tochowski A., Wspomnienia<\/em>, wst\u0119p i opr. S. Sandler, Ossolineum, Wroc\u0142aw 1966, s. 232;<\/p>\n<\/div>\n [2]\u00a0 Mill J. S., O wolno\u015bci<\/em>, Warszawa 1959, s. 218;<\/p>\n<\/div>\n [3] \u201ePrzegl\u0105d Tygodniowy\u201d, 1872, nr 19.<\/p>\n<\/div>\n [4]<\/a> \u201ePrzegl\u0105d Tygodniowy\u201d, 1872, nr 31;<\/p>\n<\/div>\n [5]<\/em><\/a> Brykalska M., My\u015bl filozoficzna w dzia\u0142alno\u015bci Aleksandra \u015awi\u0119tochowskiego. Zarys biograficzny<\/em>, (w:) Polska my\u015bl filozoficzna i spo\u0142eczna<\/em>, t. II., KiW, Warszawa 1973, wyd. I, s. 43;<\/p>\n<\/div>\n [6] \u015awi\u0119tochowski A., Trze\u017awi i pijani<\/em>, \u201ePrzegl\u0105d Tygodniowy\u201d, 1872, nr 32, s. 250.<\/p>\n<\/div>\n [7]<\/a> \u015awi\u0119tochowski A., Katechizm rodzinny<\/em>, \u201ePrzegl\u0105d Tygodniowy\u201d, 1873, nr 40, s. 314;<\/p>\n<\/div>\n [8] \u015awi\u0119tochowski A., Praca u podstaw<\/em>, \u201ePrzegl\u0105d Tygodniowy\u201d, 1873, nr 10;<\/p>\n<\/div>\n [9]<\/a> Brykalska M., My\u015bl filozoficzna w dzia\u0142alno\u015bci Aleksandra \u015awi\u0119tochowskiego. Zarys biograficzny, <\/em>(w:) Polska my\u015bl filozoficzna i spo\u0142eczna<\/em>, t. II., KiW, Warszawa 1973, wyd. I, ss. 48-49;<\/p>\n<\/div>\n [10]<\/a> \u015awi\u0119tochowski A., Szech<\/em>, \u201ePrawda\u201d, 1908, nr 42.<\/p>\n<\/div>\n [11] Brykalska M., My\u015bl filozoficzna w dzia\u0142alno\u015bci Aleksandra \u015awi\u0119tochowskiego. Zarys <\/em>biograficzny, (w:) Polska my\u015bl filozoficzna i spo\u0142eczna,<\/em> t. II., KiW, Warszawa 1973, wyd. I, s. 50;<\/p>\n<\/div>\n [12]<\/a> Oko\u0144ski W., (\u015awi\u0119tochowski A.), Nie\u015bmiertelne dusze. I. Ojciec Makary<\/em>, Krak\u00f3w 1876, ss. 60-61;<\/p>\n<\/div>\n [13]<\/a>Brykalska M., My\u015bl filozoficzna w dzia\u0142alno\u015bci Aleksandra \u015awi\u0119tochowskiego. Zarys biograficzny, (w:) Polska my\u015bl filozoficzna i spo\u0142eczna, t. II., KiW, Warszawa 1973, wyd. I, s. 52;<\/p>\n<\/div>\n [14]<\/a> \u015awi\u0119tochowski A., Cz\u0142owiek<\/em>, \u201ePrzegl\u0105d Tygodniowy\u201d, 1876 nr 33, s. 383.<\/p>\n
\n