{"id":14091,"date":"2014-11-28T22:07:12","date_gmt":"2014-11-28T21:07:12","guid":{"rendered":"http:\/\/www.siemysli.info.ke\/?p=14091"},"modified":"2014-11-29T09:43:50","modified_gmt":"2014-11-29T08:43:50","slug":"list-otwarty-bartosza-paducha-dariusza-dikti-autorow-filmu-dokumentalnego-pod-tytulem-totart-czyli-odzyskiwanie-rozumu","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/siemysli-ke.info\/en\/list-otwarty-bartosza-paducha-dariusza-dikti-autorow-filmu-dokumentalnego-pod-tytulem-totart-czyli-odzyskiwanie-rozumu\/","title":{"rendered":"List otwarty do Bartosza Paducha i Dariusza Dikti, autor\u00f3w filmu dokumentalnego pod tytu\u0142em \u201eTotart, czyli odzyskiwanie rozumu\u201d"},"content":{"rendered":"

\"ZbyszekTotart<\/em> by\u0142 ruchem literackim, artystycznym i w jakiej\u015b mierze tak\u017ce politycznym.<\/p>\n

Okoliczno\u015bci<\/strong><\/h2>\n

Aby w og\u00f3le rozpocz\u0105\u0107 rozmow\u0119 o Totarcie<\/em>, trzeba przypomnie\u0107 okoliczno\u015bci, w jakich zaistnia\u0142, a w szczeg\u00f3lno\u015bci kilkana\u015bcie kwestii o decyduj\u0105cym znaczeniu. Wymieni\u0119 10 z nich.<\/p>\n

Kwestia \u017cycia w PRL \u2013 w t\u0119pym, brutalnym, nienormalnym systemie. Kwestia \u017cycia w niewoli (ideologicznej i narodowej) \u2013 jako synowie\/c\u00f3rki narodu zgwa\u0142conego, uznanego za odpad genetyczny, poni\u017conego, zdradzonego, wyszydzanego. Kwestia masowej zag\u0142ady, w\u0142a\u015bciwej systemom totalitarnym XX wieku, a w zwi\u0105zku z tym dramatycznych pyta\u0144 o Boga, o cz\u0142owieka, o cel i sens \u017cycia. Kwestia swoistej polskiej \u201etradycji\u201d przelewania przez kolejne pokolenia krwi za ojczyzn\u0119. Kwestia stawania z kamieniami przeciwko czo\u0142gom. Kwestia morderstwa dokonanego na ksi\u0119dzu Jerzym Popie\u0142uszko \u2013 czyli jawnego, otwartego postawienia sprawy: kto b\u0119dzie si\u0119 sprzeciwia\u0142, zostanie zamordowany. Kwestia g\u0142\u0119bokiej depresji i beznadziei \u2013 wynik stanu wojennego i wyga\u015bni\u0119cia \u201eSolidarno\u015bci\u201d w po\u0142owie lat osiemdziesi\u0105tych. Kwestia dog\u0142\u0119bnego poczucia marnowania, przetracania \u017cycia, \u201etracenia najlepszych lat\u201d, poczucia, i\u017c \u017cycie sko\u0144czy\u0142o si\u0119, nim si\u0119 zacz\u0119\u0142o, wi\u0119c kwestia bycia stracon\u0105 generacj\u0105 (st\u0105d niezwykle mocno przyj\u0105\u0142 si\u0119 w Polsce punk rock<\/em>). Kwestia emigracji \u2013 i wszystko, co si\u0119 z ni\u0105 wi\u0105\u017ce. Specyficzne prze\u017cywanie perspektywy emigracji przez poet\u00f3w, przez ludzi tworz\u0105cych w s\u0142owie. Tak\u017ce do\u015b\u0107 szczeg\u00f3lna kwestia emigracji do Niemiec \u2013 w kontek\u015bcie zasz\u0142o\u015bci II wojny \u015bwiatowej \u2013 przyst\u0105pienia do Spanner\u00f3w. Wreszcie kwestia katastrofy czernobylskiej.<\/p>\n

Poprzestaj\u0119 na tym wyliczeniu, cho\u0107 pomin\u0105\u0142em w nim jeszcze kilka kwestii i to pierwszorz\u0119dnej wagi, co do kt\u00f3rych uzna\u0142em, i\u017c nie miejsce i nie pora jeszcze m\u00f3wi\u0107 \u2013 w tym filmie.<\/p>\n

Aby przybli\u017cy\u0107, sprecyzowa\u0107, co mam na my\u015bli, m\u00f3wi\u0105c <\/strong>o stawaniu z kamieniami przeciwko czo\u0142gom<\/strong><\/p>\n

Ot\u00f3\u017c po takim do\u015bwiadczeniu przychodzi\u0142a refleksja, \u017ce to szale\u0144stwo, \u017ce to jest dzia\u0142anie na poziomie cz\u0142owieka jaskiniowego. Bezsensowne wystawianie si\u0119 \u2013 abstrakcyjne i bezowocne. Na \u015bci\u015bni\u0119tym, zdrewnia\u0142ym gardle \u015bpiewanie \u201eJeszcze Polska nie zgin\u0119\u0142a…\u201d.<\/p>\n

Ale z tradycji przelewania krwi za ojczyzn\u0119 jasno wynika\u0142 obowi\u0105zek \u2013 teraz my byli\u015bmy tym pokoleniem. Nie stani\u0119cie oznacza\u0142o zdrad\u0119 i tch\u00f3rzostwo.<\/p>\n

Kamienie: brzd\u0105k – brzd\u0119k o pancerz polewaczki. P\u0119dem rzucam si\u0119 w tunel, ale patrz\u0119, czy chocia\u017c farba si\u0119 zarysowa\u0142a…<\/p>\n

Innym razem kto\u015b z butelk\u0105 z benzyn\u0105, zaczajony za rogiem. Do\u0142\u0105czam si\u0119 \u2013 ale oni wyszkoleni, mijaj\u0105c budynek patrz\u0105, co si\u0119 dzieje za w\u0119g\u0142em \u2013 ostro hamuj\u0105, p\u0142omie\u0144 idzie po masce i pod sp\u00f3d. Obrotowe sikawy natychmiast go gasz\u0105… Uciekamy, jak chyba nigdy w \u017cyciu, sza\u0142 \u2013 przez p\u0142ot, przez boisko. Przecie\u017c maj\u0105 bro\u0144.<\/p>\n

I my\u015bl\u0119, my\u015bl\u0119 potem \u2013 mamy ich pali\u0107 \u017cywcem?<\/p>\n

Pewnego razu, gdy przegrodzili\u015bmy nasz\u0105 ulic\u0119 barykad\u0105 i z drugiej strony jakim\u015b wyrwanym ogrodzeniem z \u0142a\u0144cuchami, byle czym \u2013 jaka euforia, jaka zdumiewaj\u0105ca rado\u015b\u0107 \u2013 wolno\u015b\u0107, kawa\u0142ek wolno\u015bci, nasz kawa\u0142ek ulicy…<\/p>\n

My\u015bleli\u015bmy, owszem, a mo\u017ce nale\u017cy walczy\u0107 z broni\u0105 w r\u0119ku? Z pistoletem-wykopkiem na miliony sowieckiej t\u0142uszczy. Albo mo\u017ce \u2013 dobr\u0105 kusz\u0119 mo\u017cna zrobi\u0107 z resora od ma\u0142ego fiata<\/em>… Z kusz\u0105 na bomby atomowe.<\/p>\n

P\u00f3\u017aniej my\u015bla\u0142em \u2013 w tych czo\u0142gach przecie\u017c nasi r\u00f3wie\u015bnicy, tyle, \u017ce z innych miast i z wiosek. Zapewne poszli s\u0142u\u017cy\u0107 w armii z przekonaniem, i\u017c spe\u0142ni\u0105 szlachetny obowi\u0105zek obrony ojczyzny, w razie gdyby zn\u00f3w kto\u015b chcia\u0142 robi\u0107 z nas myd\u0142o.<\/p>\n

Rocznikowi, kt\u00f3ry czas \u201eSolidarno\u015bci\u201d sp\u0119dzi\u0142 w wojsku, a wi\u0119c trzymany z dala od wydarze\u0144, przed\u0142u\u017cono s\u0142u\u017cb\u0119, by u\u017cy\u0107 go jako narz\u0119dzie stanu wojennego. Za niewykonanie rozkazu \u2013 s\u0105d wojenny.<\/p>\n

Za\u0142atwiano brudne sprawy, szczuj\u0105c nas jednych na drugich.<\/p>\n

Pozytywizm\u00a0<\/strong><\/h3>\n

Napisa\u0142em niez\u0142y wiersz. Jak na utw\u00f3r zaanga\u017cowany \u2013 ca\u0142kiem fajny, w stylu norwidowski. Wiersz z zapytaniem, czy soczewka milicyjnej tarczy rzeczywi\u015bcie a\u017c tak odwraca obraz rzeczywisto\u015bci? Poda\u0142em wiersz do podziemia, do druku. Nie wydrukowali.<\/p>\n

Wprowadzaj\u0105c stan wojenny komuni\u015bci nawi\u0105zali do pozytywizmu. Zagonienie niewolnik\u00f3w na miejsce \u2013 ubrali w idee pracy organicznej i pracy u podstaw. W gruncie rzeczy schemat, proste powt\u00f3rzenie: robotnicy do \u0142opat, studenci do nauki, pisarze do pi\u00f3ra. No.<\/p>\n

\u017be akurat by\u0142em po egzaminie z pozytywizmu \u2013 w lot wychwyci\u0142em ich b\u0142\u0105d! Bowiem pozytywi\u015bci uwa\u017cali, \u017ce socjalizm b\u0119dzie zgub\u0105 dla Polski. Napisa\u0142em pi\u0119kny, prosty artyku\u0142, w nim odpowiednie cytaty. Poda\u0142em do podziemia.<\/p>\n

Odpowied\u017a zabrzmia\u0142a: \u201eNie wydrukujemy \u2013 robotnik tego nie zrozumie.\u201d<\/p>\n

Mia\u0142em takie chwile \u2013 my\u015bla\u0142em, \u017ce \u201epolish jokes\u201d wcale nie s\u0105 bole\u015bnie krzywdz\u0105ce. Stwierdzaj\u0105 fakty.<\/p>\n

I tak studiowa\u0142em.<\/p>\n

W drodze na zaj\u0119cia uniwersyteckie przeje\u017cd\u017ca\u0142em obok miejsca, gdzie profesor Spanner robi\u0142 myd\u0142o z ludzi. Jad\u0105c na zaj\u0119cia i wracaj\u0105c z powrotem. Dwa razy dziennie. Wst\u0119p i pos\u0142owie do zaj\u0119\u0107 z literatury.<\/p>\n

<\/h3>\n

Miasto \u2013 Masa \u2013 Masarnia<\/h3>\n

Miasto\u2013Masa\u2013Masarnia, trawestacja manifestu Awangardy Krakowskiej \u2013 by\u0142o has\u0142em pierwszej akcji Totartu<\/em>. Zderza\u0142o optymistyczne pochwa\u0142y racjonalno\u015bci, \u0142adu, konstrukcji, idei spo\u0142ecze\u0144stwa jako dobrze zorganizowanego mechanizmu \u2013 z pora\u017ceniem jatk\u0105 XX-wiecznych totalitaryzm\u00f3w. Za anons tej akcji s\u0142u\u017cy\u0142y gipsowe odlewy przedstawiaj\u0105ce urwan\u0105 ludzk\u0105 g\u0142ow\u0119, pomalowane na r\u00f3\u017cowo, z b\u0142\u0119kitn\u0105 barw\u0105 wypisanym zaproszeniem.<\/p>\n

Istotne znaczenie dla \u201eMasarni\u201d mia\u0142o na\u0142o\u017cenie niezno\u015bnego, niepoj\u0119tego zredukowania cz\u0142owieka do poziomu surowca przemys\u0142owego \u2013 z bie\u017c\u0105cym do\u015bwiadczeniem stawania z kamieniami przeciwko czo\u0142gom i z wisz\u0105cym nad g\u0142owami zagro\u017ceniem sowieck\u0105 interwencj\u0105. Cz\u0142owiek poddany tym presjom, miota\u0142 si\u0119 mi\u0119dzy buntem, strachem i niezno\u015bn\u0105 niemo\u017cno\u015bci\u0105 \u017cycia w takim stanie.<\/p>\n

Szczeg\u00f3lnie mocno prze\u017cywa\u0142em kwestie Zag\u0142ady, metodycznego, rzeczowego, zracjonalizowanego mordu. To nie dawa\u0142o mi spokoju, by\u0142o czym\u015b nie do poj\u0119cia, cz\u0119sto stawa\u0142o si\u0119 tematem rozm\u00f3w.<\/p>\n

Nie mo\u017cna by\u0142o w \u017caden spos\u00f3b u\u0142o\u017cy\u0107 w sp\u00f3jn\u0105 ca\u0142o\u015b\u0107 tego, co m\u00f3wiono nam o Bogu \u2013 \u017ce jest mi\u0142o\u015bci\u0105 i jest dobry \u2013 z t\u0105 niebywa\u0142\u0105 jatk\u0105, z tak ekstremalnym z\u0142em. Z tym, \u017ce co\u015b takiego by\u0142o w og\u00f3le mo\u017cliwe.<\/p>\n

Te kwestie by\u0142y dla \u201eMasarni\u201d kluczowe. Czyta\u0142em fragmenty z obozowej prozy Tadeusza Borowskiego i swoje wiersze, zwi\u0105zane z tematem Zag\u0142ady z tomu \u201e12 sonet\u00f3w r\u00f3wnowagi\u201d.<\/p>\n

Tam te\u017c czyta\u0142em manifest o zaprzestaniu rozmna\u017cania \u2013 objaw szale\u0144stwa, desperacji i rozpaczy, skoro mi\u0142o\u015b\u0107 wytwarza surowiec przemys\u0142owy.<\/p>\n

Nie wyobra\u017ca\u0142em sobie \u017cycia w tym osaczeniu, w jakim byli\u015bmy \u2013 i bez uzyskania odpowiedzi na pytanie: dlaczego?<\/p>\n

Te Totartowe<\/em> akcje by\u0142y wyrastaj\u0105cymi z rozpaczy aktami desperacji, przeradzaj\u0105cej si\u0119 w bezsilne szyderstwo.<\/p>\n

Bez odpowiedzi niejako wszystko si\u0119 rozpada\u0142o, nie da\u0142o utrzyma\u0107 \u2013 zasady, prawa, przykazania… Przemys\u0142owy surowcu \u2013 nie desperuj! \u017byj poczciwie!<\/p>\n

\u201eMasarnia\u201d by\u0142a zatem wyrazem \u017cycia w dygocie oczekiwania na swoj\u0105 kolej, na niechybne zmielenie.<\/p>\n

Pami\u0119tam, pewnej Wielkanocy by\u0142em na spacerze w oliwskim ZOO. W jednym z terrari\u00f3w spokojnie spa\u0142 zwini\u0119ty wielki pyton. Pracownicy, jako \u017ce mieli wolne, zostawili mu na za\u015b kilka bia\u0142ych myszy. Pyton lubi zapolowa\u0107 i lubi \u015bwie\u017ce… Jedna z myszek, mokra od potu, dygota\u0142a, skulona za kamykiem. Dozna\u0142em bezg\u0142o\u015bnego sza\u0142u \u2013 chcia\u0142em porwa\u0107 jaki\u015b sprz\u0119t, rozbi\u0107 terrarium, zat\u0142uc spi\u0105cego gada. Chcia\u0142em dorwa\u0107 i bi\u0107 po mordach ludzi, kt\u00f3rzy stworzyli t\u0119 sytuacj\u0119.<\/p>\n

P\u00f3\u017aniej pomy\u015bla\u0142em \u2013 co ten gad winien?<\/p>\n

Jak wtedy my\u015bla\u0142em<\/h3>\n

Rozla\u0142y si\u0119 totarty. Ludzie przychodzili i rzucali na stos sw\u00f3j b\u00f3l, pr\u00f3bowali zape\u0142ni\u0107 \u017cr\u0105c\u0105 pustk\u0119, ugasi\u0107 pragnienie, wyratowa\u0107 swoje kruche wn\u0119trza. Gdy dzi\u015b spr\u00f3bowa\u0142em si\u0119 wczu\u0107, przedstawi\u0107, jakie to by\u0142o \u2013 napisa\u0142em tak:<\/p>\n

Ca\u0142\u0105 t\u0119 kultur\u0119, kt\u00f3ra przecie\u017c nie uchroni\u0142a ludzko\u015bci, ca\u0142\u0105 t\u0119 zatem z za\u0142o\u017cenia w\u0105tpliw\u0105 warto\u015b\u0107, te wszystkie przez ludzko\u015b\u0107 ustalone wznios\u0142o\u015bci, wypracowane konstrukcje, te bezsilne formy \u2013 przejrzymy, przenicujemy. Bez kompleks\u00f3w i bez krygowania si\u0119. Je\u015bli bowiem jest odpowied\u017a \u2013 to trzeba j\u0105 znale\u017a\u0107, nie b\u0119dziemy ryzykowa\u0107 jej utraty dla zachowania bon tonu. I to nie jest z ideologii \u2013 ale bo nie mo\u017cna wytrzyma\u0107. A je\u015bli \u2013 by\u0107 mo\u017ce \u2013 rozum tego nie ogarnia, albo nie jest w stanie ogarn\u0105\u0107, rzu\u0107my si\u0119 mimo niego, na o\u015blep, mo\u017ce gdzie\u015b t\u0119 odpowied\u017a przychwycimy, mo\u017ce rzeczywisto\u015b\u0107 odegnie si\u0119, odchyli i mo\u017ce \u2013 uka\u017ce si\u0119. Na skraj zguby \u2013 z niezgody na zgub\u0119.<\/em><\/p>\n

Albo tak:<\/p>\n

Sprowadzeni do poziomu zerowego \u2013 niewolnik\u00f3w z wydzielanymi racjami pokarmu, sprowadzeni do dna \u2013 z tego, co na dnie uklecimy swoj\u0105 wielko\u015b\u0107 (cz\u0119sto arty\u015bci miewaj\u0105 problemy z ego). Uklecimy ze szmat i patyk\u00f3w, z papieru i z tego, co znajdziemy po drodze…<\/em><\/p>\n

Albo tak:<\/p>\n

Z nienawi\u015bci do tych nauk, pobieranych w sowieckich szko\u0142ach, do tego ich tembru, do tego pouczania przez t\u0119pak\u00f3w i gnidy \u2013 silnych si\u0142\u0105 stoj\u0105cych za nimi morderc\u00f3w. Nigdzie \u017cywej my\u015bli.<\/em><\/p>\n

Czuj\u0119 si\u0119 w bardzo niezr\u0119cznej sytuacji \u2013 jakbym stawa\u0142 w obronie tej przesz\u0142o\u015bci. Ale nie chc\u0119 tego. Odci\u0105\u0142em si\u0119 i przez 20 lat o tym milcza\u0142em.<\/p>\n

Wi\u0119c zastrzegam, \u017ce opisuj\u0119 tamto my\u015blenie, tamte wra\u017cenia, uczucia \u2013 w do\u015bwiadczeniu osaczenia, uwi\u0119zienia w sytuacji bez wyj\u015bcia. I bez odpowiedzi. Obja\u015bnianie tamtej sytuacji i tamtych w niej my\u015bli, dzia\u0142a\u0144 \u2013 nie jest ich pochwa\u0142\u0105, ani obron\u0105. Zawsze trzeba ufa\u0107 Bogu, zawsze trzeba szuka\u0107 ratunku u Boga.<\/p>\n

Od tysi\u0119cy lat uczy nas kr\u00f3l Salomon:<\/p>\n

\u201eW dniu dobrym korzystaj z dobra<\/p>\n

lecz w dniu z\u0142ym zwa\u017c:<\/p>\n

r\u00f3wnie\u017c ten uczyni\u0142 B\u00f3g tak samo<\/p>\n

Jak tamten (…)\u201d<\/p>\n

(7, 14)<\/p>\n

1989<\/strong><\/h3>\n

\u017byli\u015bmy aktywnie, zje\u017adzili\u015bmy Polsk\u0119 wzd\u0142u\u017c i wszerz. Spotykali\u015bmy wielu ludzi. Mieszkaj\u0105c w Gda\u0144sku wiele wydarze\u0144 widzieli\u015bmy z bliska. Po roku 1989 stopniowo, acz szybko, przekonywali\u015bmy si\u0119 o prawdziwym charakterze nast\u0119puj\u0105cych zmian.<\/p>\n

Oto dwa epigramy z tomu pod tytu\u0142em \u201eParnas zimowy\u201d.<\/p>\n

\u00a0<\/strong><\/p>\n

*\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 *\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 *<\/strong><\/p>\n

Mazowiecki w \u015bredniowieczu sprowadzi\u0142 Krzy\u017cak\u00f3w<\/p>\n

dzi\u015b sprowadza niemiecki kapita\u0142.<\/p>\n

Pom\u00f3dl si\u0119 Polaku.<\/p>\n

\n

Rapallo<\/strong><\/p>\n

To ju\u017c po Rapallo<\/p>\n

bawcie si\u0119 ch\u0142opcz\u0119ta,<\/p>\n

po berku najwa\u017cniejsza gra jest<\/p>\n

w prezydenta.<\/p>\n

\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 (w roku 1990)<\/p>\n

W rozmowie w redakcji \u201eTygodnika Literackiego\u201d, wiosn\u0105 1991 roku, wypowiedzia\u0142em si\u0119 tak:<\/p>\n

\u201eRobert Tekieli: \u2013 Niby jest OK \u2013 kto ma pieni\u0105dze, ma informacj\u0119, jest najsprawniejszy. Ale u nas to nie jest efekt wolnej gry o te pieni\u0105dze, tylko zasz\u0142o\u015bci historycznej: swego czasu to komuni\u015bci ukradli pieni\u0105dze spo\u0142ecze\u0144stwu. Ponadto brak \u201etkanki spo\u0142ecznej\u201d, nie ma silnych stowarzysze\u0144, ba, tradycji stowarzysze\u0144. Ludzie nie wiedz\u0105, w jaki spos\u00f3b mo\u017cna oddzia\u0142ywa\u0107 na pa\u0144stwo. B\u0119dzie nieweso\u0142o, je\u017celi nie powstanie w tym kraju ruch, kt\u00f3ry b\u0119dzie za pomoc\u0105 metod \u201eoko\u0142osystemowych\u201d, takich jak referenda, przeciwdzia\u0142a\u0107 najdrastyczniejszym ograniczeniom wolno\u015bci. (…)<\/em><\/p>\n

Janusz P. Waluszko: \u2013 Jest jeden jedyny przypadek referendum, kt\u00f3rego w dodatku nikt powa\u017cnie nie potraktowa\u0142, mimo zdecydowanej woli spo\u0142ecze\u0144stwa \u2013 my\u015bl\u0119 tu o \u017barnowcu. I jak tu m\u00f3wi\u0107 o demokracji. Je\u017celi forma referendum nie jest traktowana powa\u017cnie, to ludzie maj\u0105 ju\u017c tylko jedno wyj\u015bcie \u2013 bomby. Czy o to chodzi? To jest przecie\u017c nonsens. Czy oni maj\u0105 si\u0119 zorganizowa\u0107 w armi\u0119 zbrojn\u0105, kt\u00f3ra pokona armi\u0119 zbrojn\u0105 tego pa\u0144stwa… <\/em><\/p>\n

Zbigniew Sajn\u00f3g: \u2013 Ale Jany, nie m\u00f3w tak, bo zaraz powiedz\u0105, \u017ce to my chcemy wiesza\u0107. Kiedy uprzedzamy o zagro\u017ceniach, nikt nam nie wierzy.(…)<\/em><\/p>\n

Efektem tego wszystkiego, o czym m\u00f3wili\u015bmy dot\u0105d jest to, \u017ce ludzie w wieku aktywnym przebywaj\u0105 w \u201estanie wyje\u017cd\u017cam\u201d. (…) Ci ludzie, kt\u00f3rzy decyduj\u0105 dzi\u015b o tych wszystkich sprawach w tym kraju, doprowadzaj\u0105 do tego, \u017ce w pewnym momencie przyjdzie taki dzie\u0144, kiedy ju\u017c po prostu reszta powie: \u201eDo widzenia, mamy was gdzie\u015b\u201d.<\/em><\/p>\n

Janusz P. Waluszko: \u2013 Przecie\u017c oni ju\u017c to m\u00f3wi\u0105.<\/em><\/p>\n

Zbigniew Sajn\u00f3g: \u2013 Tak, ale powiedz\u0105 to aktywnie, by\u0107 mo\u017ce zdarzy si\u0119 tak, jak si\u0119 zdarzy\u0142o w Rzymie staro\u017cytnym, kiedy plebs rzymski sobie po prostu wyszed\u0142 z miasta. S\u0142uchajcie, to jest paranoja! Spe\u0142ni\u0142o si\u0119 najwi\u0119ksze marzenie, ten orze\u0142 w koronie, absolutna wolno\u015b\u0107.., a cz\u0142owieka ju\u017c to nie obchodzi.<\/em><\/p>\n

Spo\u0142ecze\u0144stwo si\u0119 rozwarstwi\u0142o. Jedni wyjechali, w\u015br\u00f3d pozosta\u0142ych s\u0105 trzy podgrupy: ci, kt\u00f3rzy kr\u0119c\u0105 tym uk\u0142adem, ci, kt\u00f3rzy s\u0105 kr\u0119ceni, czyli tak czy inaczej w nim uczestnicz\u0105 i ci, kt\u00f3rzy zalegli. I nimi nawet ju\u017c si\u0119 nie da kr\u0119ci\u0107. Do tej pory istnia\u0142a tylko opozycja tych, kt\u00f3rzy wyjechali i tych, kt\u00f3rzy pozostali. Teraz pojawi\u0142 si\u0119 trzeci stan, to s\u0105 ludzie z grupy \u201ewyje\u017cd\u017cam\u201d, ludzie, kt\u00f3rzy zrezygnowali ze wszystkiego tutaj i bardziej lub mniej konkretnie, przewa\u017cnie jednak mniej, projektuj\u0105 sw\u00f3j wyjazd. I m\u00f3wi\u0105: ja za dwa lata wyje\u017cd\u017cam do Australii. To nie jest nawet emigracja wewn\u0119trzna. To jest stan permanentnego wyjazdu. Niemo\u017cno\u015b\u0107 pozostania, niemo\u017cno\u015b\u0107 wyjazdu. Ja osobi\u015bcie te\u017c przebywam w \u201estanie wyje\u017cd\u017cam\u201d. Taka jest prawda.<\/em><\/p>\n

Ci ludzie \u017cyj\u0105 tutaj i jednocze\u015bnie ich tutaj nie ma. Oni m\u00f3wi\u0105 tak \u2013 \u201eRobicie wybory, a co z waszymi wyborami. Jak tam wam reforma idzie?\u201d. By\u0142 taki eksperyment psychologiczny: dwie ma\u0142pki zamykano w klatce i ra\u017cono pr\u0105dem. Jedna ma\u0142pka mia\u0142a do dyspozycji przycisk, kt\u00f3ry pozwala\u0142 od\u0142\u0105czy\u0107 pr\u0105d. Druga nie mia\u0142a tego przycisku. Po trzech miesi\u0105cach ta, kt\u00f3ra mia\u0142a przycisk zmar\u0142a, a tamta \u017cy\u0142a dalej. Tak to si\u0119 ko\u0144czy, jak si\u0119 komu\u015b stworzy pozory wp\u0142ywu na sytuacj\u0119.\u201d<\/p>\n

[Ariergarda narodowej kultury, <\/em>Waldemar Gasper, Robert Tekieli, Janusz P. Waluszko, Pawe\u0142 Konnak, Zbigniew Sajn\u00f3g, \u201eTygodnik Literacki\u201d, <\/em>5. \u201312. maja 1991]<\/p>\n

W tamtym czasie mawia\u0142em \u2013\u201eTo nie jest wolno\u015b\u0107, to jest rozwolnienie\u201d<\/em>. I aczkolwiek forma tego stwierdzenia by\u0142a gruba, sta\u0142 za ni\u0105 wstrz\u0105s u\u015bwiadomienia, \u017ce oto jest strasznie, \u017ce \u017cadnej szlachetno\u015bci nie b\u0119dzie.<\/p>\n

Autorami poj\u0119cia stan wyje\u017cd\u017cam <\/em>byli Andrzej Awsiej, Joanna Kabala i Maciej Ruci\u0144ski. Andrzej Awsiej polityczne wojny tamtego czasu nazywa\u0142 walkami potwor\u00f3w <\/em>(nale\u017cy to odnie\u015b\u0107 do film\u00f3w o Godzillach, Hedorach i innych tego rodzaju).<\/p>\n

Sekta<\/h3>\n

Wyja\u015bnia\u0142em Ci, Bartoszu, \u017ce nie czuj\u0119 si\u0119 jeszcze gotowy, by m\u00f3wi\u0107 o tych wydarzeniach. Rozumia\u0142em, i\u017c film ma by\u0107 o Totarcie<\/em> i um\u00f3wili\u015bmy si\u0119 przecie\u017c, \u017ce wezm\u0119 w nim udzia\u0142, aby opowiedzie\u0107 o sprawach, wymagaj\u0105cych naprostowania i wyja\u015bnienia.<\/p>\n

M\u00f3j wyjazd do Majdanu Koz\u0142owieckiego, przy\u0142\u0105czenie si\u0119 do tamtejszej wsp\u00f3lnoty, mia\u0142y przede wszystkim przyczyny duchowe. Nie uczyni\u0142bym tego z powodu diagnozy sytuacji politycznej. Ale w tamtym czasie, w latach 1990-1993, ewidentnie widzia\u0142em perspektyw\u0119 d\u0142ugiej samotno\u015bci \u2013 p\u00f3ki ludzie nie zorientuj\u0105 si\u0119 w prawdziwym charakterze zmian 1989 roku.<\/p>\n

Napisa\u0142em tu o wsp\u00f3lnocie w Majdanie Koz\u0142owieckim, bowiem wtedy w moich oczach mia\u0142a taki charakter, jej \u201edrugie dno\u201d ukazywa\u0142o si\u0119 powoli, stopniowo i znacznie p\u00f3\u017aniej. Wcze\u015bniej – wygl\u0105da\u0142o to wielce szlachetnie.<\/p>\n

T\u0142umaczy\u0142em, \u017ce nie chc\u0119 rozmawia\u0107 o sprawach sekty, \u017ce nie jestem jeszcze do tego gotowy, \u017ce to ogromny i trudny temat. Ale autorzy filmu uznali, i\u017c opowiedz\u0105 o tym na podstawie jakiego\u015b \u201eekspresu reporter\u00f3w\u201d… To skrajna nieodpowiedzialno\u015b\u0107.<\/p>\n

Nie rozpoznali manipulacji Bogdana Kacmajora. Zacytowali moj\u0105 wypowied\u017a, przedstawiaj\u0105c j\u0105 w filmie jako pozytywny przyk\u0142ad wyboru \u2013 jako przeciwie\u0144stwo drogi moich przyjaci\u00f3\u0142, kt\u00f3rzy zanurzyli si\u0119 w szo\u0142biznes. Ale dla ludzi znaj\u0105cych Pismo<\/em> b\u0119dzie czytelne, \u017ce mijam si\u0119 z Prawd\u0105, \u017ce jestem w uwiedzeniu. To B\u00f3g leczy, nie cz\u0142owiek. Wi\u0119c, niestety, jak mo\u017cna by\u0142o \u0142atwo przewidzie\u0107 \u2013 tu konstrukcja filmu si\u0119 za\u0142amuje. Obrazem wyboru przeciwstawnego do drogi szo\u0142biznesu, by\u0142aby moja wsp\u00f3\u0142czesna wypowied\u017a w filmie \u2013 ale tej mo\u017cliwo\u015bci mnie pozbawiono.<\/p>\n

Jedyne, co w tej sekwencji filmu jest ciekawe, to wypowied\u017a lubartowskiego policjanta \u2013patrz\u0105cego z zewn\u0105trz \u015bwiadka wydarze\u0144. Je\u015bli ju\u017c \u2013 na tym nale\u017ca\u0142o poprzesta\u0107, a sceny z Bogdanem Kacmajorem i ze mn\u0105 nale\u017ca\u0142oby usun\u0105\u0107, albo opatrzy\u0107 nale\u017cytym komentarzem. Ale, aby by\u0142 rzeczywi\u015bcie wyja\u015bnieniem \u2013 trzeba d\u0142ugiego filmu… To nie s\u0105 kwestie do za\u0142atwienia za pomoc\u0105 trzech uj\u0119\u0107.<\/p>\n

W filmie formu\u0142owana jest teza o linii \u201erozwojowej\u201d od dzia\u0142a\u0144 Totartu <\/em>do sekty \u2013 jako ich konsekwencji. Ale ja pozna\u0142em Bogdana Kacmajora du\u017co wcze\u015bniej, w roku 1985. Prosi\u0142em \u2013 nie podejmujmy w tym filmie kwestii sekty. Nale\u017ca\u0142o pos\u0142ucha\u0107.<\/p>\n

W filmie…<\/strong><\/h3>\n

W filmie opis okoliczno\u015bci, prowadz\u0105cych do zaistnienia Totartu<\/em>, sprowadzony zosta\u0142 do pokazania genera\u0142a, og\u0142aszaj\u0105cego wprowadzenie stanu wojennego, migawek z demonstracji i bieda-sklep\u00f3w. Oraz do s\u0142\u00f3w Ryszarda Tyma\u0144skiego o wyrzygiwaniu peerelu<\/em>. To s\u0105 obrazy znane, zgrane. Stwierdzenie Ryszarda Tyma\u0144skiego prawdziwe, ale wszystko to bardzo og\u00f3lnikowe, nie docieraj\u0105ce do istoty sprawy, nie ukazuj\u0105ce tego wieloaspektowego osaczenia. Niestety, tu decyzja o odebraniu mi g\u0142osu i – mimo mojego przypominania \u2013 pomini\u0119cie w og\u00f3le kwestii profesora Spannera (jako nie pasuj\u0105cej do kompozycji!) oraz w og\u00f3le decyzja o oparciu si\u0119 na archiwalnych obrazach \u2013 zamiast na porz\u0105dkuj\u0105cych i nazywaj\u0105cych wypowiedziach bohater\u00f3w \u2013 uczyni\u0142y z filmu rodzaj fantazji re\u017cyserskiej.<\/p>\n

Archiwalnymi obrazami nie opowie si\u0119 tej historii. Raz \u2013 dlatego, \u017ce nie s\u0105 reprezentatywne, bowiem filmy, zdj\u0119cia powstawa\u0142y, gdy akurat trafia\u0142 si\u0119 sprz\u0119t. To by\u0142y zupe\u0142nie inne czasy i inne okoliczno\u015bci! A dwa, \u017ce dla historii tej kluczowe s\u0105 prze\u017cycia i my\u015blenie bohater\u00f3w. Zanegowania cz\u0142owiecze\u0144stwa nie opowie si\u0119 inaczej ni\u017c przez rozmow\u0119 \u2013 na ten temat nie ma zdj\u0119\u0107.<\/p>\n

Podkre\u015blam, nie chodzi tu o filozoficzn\u0105 kwesti\u0119 obiektywizmu w filmie dokumentalnym, ale o pomijanie tego, co dla przedstawianego zjawiska jest kluczowe \u2013 z uwagi na wyobra\u017cenie re\u017cysera o kompozycji, czy na, powiedzmy ogl\u0119dnie, pewne pozafilmowe okoliczno\u015bci.<\/p>\n

\"Zbyszek<\/p>\n

God\u0142o<\/h3>\n

Na obraz Totartu<\/em> na\u0142o\u017cone s\u0105 pewne klisze, pewne mity \u2013 niekt\u00f3re wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie, z upodobaniem podtrzymywane przez dawnych uczestnik\u00f3w. Tak\u0105 jest kwestia mazania si\u0119 ekskrementami (nie mia\u0142o to miejsca).<\/p>\n

W filmie zaakcentowana jest sprawa god\u0142a. Wymaga to wyja\u015bnienia, bowiem ten problem stworzy\u0142 wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie <\/strong>Ryszard Tyma\u0144ski. Napisa\u0142 piosenk\u0119 pod wiadomym tytu\u0142em i wyst\u0105pi\u0142 z ni\u0105 na barykadzie \u201eKrytyki Politycznej\u201d \u2013 niejako przeciwko demonstruj\u0105cym patriotom. Wytworzy\u0142 zatem problem, kt\u00f3ry anachronicznie i niezgodnie z prawd\u0105 nak\u0142ada na dzia\u0142ania sprzed blisko 30 lat.<\/p>\n

W dzia\u0142aniach Totartu<\/em> mia\u0142o miejsce wiele r\u00f3\u017cnych incydent\u00f3w, ale jak stara\u0142em si\u0119 to wyja\u015bni\u0107 w niniejszym li\u015bcie \u2013nie mia\u0142y one ideologicznego charakteru. By\u0142y zmaganiem si\u0119 ze swoim b\u00f3lem, by\u0142y szarpaniem si\u0119 z usidleniem, osaczeniem.<\/p>\n

Jak zrozumie\u0107 tamten dawny incydent, na przyk\u0142ad nie maj\u0105c w pami\u0119ci sytuacji stawania z kamieniem w r\u0119ku przeciw czo\u0142gom z or\u0142ami na burtach. Gdy oto mieli\u015bmy \u015bpiewaj\u0105c \u201eJeszcze Polska nie zgin\u0119\u0142a…\u201d rzuca\u0107 si\u0119 na czo\u0142gi \u2013 a ich za\u0142ogi ze \u015bpiewem \u201eJeszcze Polska nie zgin\u0119\u0142a…\u201d mia\u0142y nas przeje\u017cd\u017ca\u0107.<\/p>\n

To bohaterstwo czy psychiatryk?<\/p>\n

Ale nie musia\u0142o by\u0107 nawet tak, to bowiem jest ju\u017c pewna opowie\u015b\u0107. M\u00f3g\u0142 by\u0107 \u00f3w dawny incydent jakim\u015b porywem, czym\u015b, co w tamtych okoliczno\u015bciach mia\u0142o zupe\u0142nie inny charakter i wymiar.<\/p>\n

(Ca\u0142y czas podkre\u015blam, \u017ce nie broni\u0119, nie pochwalam i nie usprawiedliwiam tamtych wydarze\u0144! Podkre\u015blam, \u017ce jak ponad 20 lat temu od\u017cegna\u0142em si\u0119 od tamtej dzia\u0142alno\u015bci, tak w tej decyzji trwam).<\/p>\n

Wylewanie b\u00f3lu, miotanie si\u0119 w tamtej sytuacji \u0142atwo uto\u017csami\u0107 z dzisiejszym lewactwem i z toczon\u0105 wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie ideologiczn\u0105 wojn\u0105. Ale takie uto\u017csamienie jest nieprawd\u0105 i anachronizmem.<\/p>\n

Natomiast aran\u017cowanie owej sytuacji dzisiaj, rozwodzenie si\u0119 nad tym, o\u017cywianie tego, demonstrowanie \u2013 jest j\u0105trzeniem i zadawaniem b\u00f3lu. Jest wulgarne i brudne. To jest w\u0142a\u015bnie, zamiast dojrza\u0142ej rozmowy \u2013 \u00a0zadawanie b\u00f3lu, prowokowanie, pobudzanie do w\u015bciek\u0142o\u015bci, do za\u015blepienia, skrajnie niebezpieczne antagonizowanie. To jest nieodpowiedzialne. A zapytam te\u017c \u2013 gdzie jest wsp\u00f3\u0142czucie? Gdzie jest m\u0105dro\u015b\u0107? Gdzie \u2013 uleczenie? No w\u0142a\u015bnie.<\/p>\n

Tak oko\u0142o pi\u0119\u0107dziesi\u0105tki zdolno\u015b\u0107 do dojrza\u0142ej rozmowy powinna si\u0119 ju\u017c pojawi\u0107, bo je\u015bli nie teraz, to kiedy?<\/p>\n

Sprawa god\u0142a w tym filmie jest anachronizmem, przypinanym do uczestnik\u00f3w Totartu<\/em>. Autorzy filmu lokuj\u0105 nas wszystkich dok\u0142adnie tam, sk\u0105d mia\u0142em nadziej\u0119 swoim wyst\u0105pieniem w tym filmie nas wyci\u0105gn\u0105\u0107.<\/p>\n

Tych scen z god\u0142em, tych narracji o fekaliach \u2013 w og\u00f3le w filmie nie powinno by\u0107, je\u015bli mia\u0142by to by\u0107 film w\u0142a\u015bnie prawdziwy i wyja\u015bniaj\u0105cy. Bo nieraz si\u0119 zdarzy, \u017ce kto\u015b ma szpetny pryszcz na twarzy, ale robienie zdj\u0119cia, ukazuj\u0105cego wy\u0142\u0105cznie ten pryszcz \u2013 nie jest przedstawieniem tego cz\u0142owieka.<\/p>\n

Skupianie si\u0119 na tych kwestiach, rozdymanie ich w celu wytworzenia \u201ekomercyjnej, skandalicznej aury\u201d na spos\u00f3b w\u0142a\u015bciwy mediom niszcz\u0105cym cz\u0142owieka <\/strong>(tabloidyzacja, manipulacja polityczna, wojna ideologiczna) \u2013 jest przek\u0142amaniem tego filmu. Przeinacza dramat cz\u0142owiecze\u0144stwa, dramat osaczonych ludzi dobijaj\u0105cych si\u0119 prawdy \u2013 w ideologiczne j\u0105trzenie, w rozdzieranie i niecenie wojny! To przeakcentowanie filmu jest tworzeniem nieprawdziwego obrazu, ale i aktem zdrady.<\/p>\n

Film w tym kszta\u0142cie wpisuje si\u0119 w dzisiejszy<\/strong> sp\u00f3r ideologiczny i (co podkre\u015blam) dawnych uczestnik\u00f3w Totartu <\/em>lokuje en bloc<\/em> w tym sporze – i to po stronie, kt\u00f3ra jest w ca\u0142kowitej sprzeczno\u015bci z pogl\u0105dami wielu spo\u015br\u00f3d z nich. Czyni si\u0119 tak wbrew ich woli i budzi to ich jak\u017ce s\u0142uszny sprzeciw. Wielu ludziom sprawia to b\u00f3l.<\/p>\n

W programie festiwalu \u201eAll about freedom\u201d, publikowanym na internetowej stronie Europejskiego Centrum Solidarno\u015bci, informacja o filmie zilustrowana jest w\u0142a\u015bnie zdj\u0119ciem, przedstawiaj\u0105cym symulowanie przez Ryszarda Tyma\u0144skiego kopulacji z god\u0142em.<\/p>\n

Pytam \u2013 panie Bartoszu \u2013 jak to si\u0119 ma do pa\u0144skich zapewnie\u0144, \u017ce moje warunki przyst\u0105pienia do udzia\u0142u w tym filmie zostan\u0105 spe\u0142nione? \u017be b\u0119d\u0119 mia\u0142 mo\u017cliwo\u015b\u0107 wyja\u015bnienia tych kwestii i zdj\u0119cia z Totartu<\/em> odium grupy lewackiej i grupy \u201eludzi normalnych inaczej<\/em>\u201d \u2013 jak to przeczyta\u0142em w jednym z komentarzy? Ma\u0142o tego, dzieje si\u0119 zupe\u0142nie odwrotnie, bowiem moja wsp\u00f3\u0142czesna obecno\u015b\u0107 w filmie, z jednoczesnym odebraniem mi mo\u017cliwo\u015bci wypowiedzenia si\u0119 w tych kwestiach \u2013 ten przedstawiony obraz zatwierdza. To jest jakobym potwierdza\u0142, i\u017c tak w\u0142a\u015bnie by\u0142o, \u017ce takie to by\u0142o.<\/p>\n

Chc\u0119 jeszcze podkre\u015bli\u0107, i\u017c zbli\u017cenie niekt\u00f3rych z uczestnik\u00f3w Totartu<\/em> do anarchizmu wi\u0105za\u0142o si\u0119 raczej z niezgod\u0105 na ten \u015bwiat. Zreszt\u0105 dlatego, gdy Sie\u0107 Wymiany Pozytywnej<\/em> przekszta\u0142ca\u0142a si\u0119 w Federacj\u0119 Anarchistyczn\u0105<\/em>, a wi\u0119c sformalizowany byt ideologiczny \u2013 wycofali\u015bmy sw\u00f3j akces.<\/p>\n

Postawy, wybory<\/h3>\n

\u201eTotart<\/em>, czyli odzyskiwanie rozumu\u201d mia\u0142 by\u0107 w za\u0142o\u017ceniu autor\u00f3w filmem o wyborach. O postawach.<\/p>\n

Cz\u0142owiek rozpoznaje rzeczywisto\u015b\u0107 \u2013 podejmuje decyzje i rusza w t\u0119, czy inn\u0105 stron\u0119. Zamierzaj\u0105c m\u00f3wi\u0107 o postawach i wyborach w naszym \u015brodowisku nale\u017ca\u0142oby przypatrze\u0107 si\u0119 latom 1989-1993. Wtedy pojawi\u0142y si\u0119 symptomy rozej\u015bcia.<\/p>\n

By\u0142a grupa utalentowanych, wra\u017cliwych ludzi, kt\u00f3rzy w warunkach dotkliwie prze\u017cywanej niewoli i osaczenia pr\u00f3bowali \u017cy\u0107, tworzy\u0107, znale\u017a\u0107 swoje miejsce, swoj\u0105 drog\u0119. Znale\u017a\u0107 odpowied\u017a.<\/p>\n

I gdy przychodzi czas zmian \u2013 ci marginalizowani obszarpa\u0144cy szybko formu\u0142uj\u0105 diagnozy, kt\u00f3re \u2013 niczym rozpisane w grafiku \u2013 staj\u0105 si\u0119 w ci\u0105gu nast\u0119puj\u0105cego \u0107wier\u0107wiecza!<\/p>\n

Filmowiec-dokumentalista tak\u0105 okazj\u0119 powinien chwyci\u0107 w lot, prawda? Znakomity zwornik konstrukcyjny, dynamizm, \u0142adunek uczu\u0107 i \u2013 wyj\u015bcie do uniwersalnej refleksji! To dopiero by\u0142by film o postawach, to dopiero mo\u017cliwo\u015b\u0107 wyrazistego, g\u0142\u0119bokiego pokazania problemu wybor\u00f3w \u2013 \u015bledzone na \u017cywej historii, na tle wydarze\u0144 o \u015bwiatowym, historycznym wymiarze!<\/p>\n

Pokazanie Paw\u0142a Konnaka, odbieraj\u0105cego Krzy\u017c Solidarno\u015bci bez uprzedniego zacytowania cho\u0107by kilku zda\u0144 z redakcyjnej rozmowy w \u201eTygodniku Literackim\u201d w roku 1991, bez uprzedniego zacytowania epigram\u00f3w \u2013 odbiera w\u0142a\u015bnie filmowi temat postaw, a w ka\u017cdym razie odbiera mo\u017cliwo\u015b\u0107 sensownej refleksji na ten temat. Ale te\u017c przyczynek do g\u0142\u0119bokiej refleksji o Polsce.<\/p>\n

W\u0105tek owych diagnoz, owego rozpoznawania sytuacji po 1989 roku, zosta\u0142 z tego filmu skrupulatnie wyrugowany. Powoduje to te\u017c zubo\u017cenie w\u0105tk\u00f3w osobistych, w tym mojego. Dokonywane wybory trac\u0105 swoj\u0105 wyrazisto\u015b\u0107, dramatyzm i g\u0142\u0119bi\u0119. To jest psucie sobie filmu. To jest tunelowanie materia\u0142u \u2013 jak mo\u017cna si\u0119 domy\u015bla\u0107, dokonywane z jakich\u015b powod\u00f3w, bo przecie\u017c nie z braku umiej\u0119tno\u015bci.<\/p>\n

Kilkakrotnie zwraca\u0142em uwag\u0119 na kwesti\u0119 tych diagnoz, sugerowa\u0142em spos\u00f3b ich wprowadzenia do filmu.<\/p>\n

Tak\u017ce kwestia \u201ez kamieniem na czo\u0142gi\u201d, kwestia Spannera, czy niezale\u017cna dzia\u0142alno\u015b\u0107 wydawnicza \u2013 powinny si\u0119 znale\u017a\u0107 w dokumencie, podejmuj\u0105cym kwestie postaw i wybor\u00f3w.<\/p>\n

S\u0142ysz\u0105c, i\u017c \u201eTotart<\/em>, czyli odzyskiwanie rozumu\u201d ma by\u0107 filmem o wyborach, zach\u0119ca\u0142em do przedstawienia w nim dzia\u0142alno\u015bci Roberta Jurkowskiego, dawnego uczestnika Totartu<\/em>, kt\u00f3ry od roku 2005 ratuje dzieci z Dolnego Miasta w Gda\u0144sku. Prowadzi dla nich zaj\u0119cia plastyczne, edukacyjne, a gdy zauwa\u017cy\u0142, \u017ce przychodz\u0105 g\u0142odne \u2013 zacz\u0105\u0142 do\u017cywia\u0107 je za w\u0142asne pieni\u0105dze i z pomoc\u0105 pozyskanych sponsor\u00f3w.<\/p>\n

S\u0142owo ratuje <\/em>mo\u017ce brzmie\u0107 tu komu\u015b za mocno, ale ratowaniem jest nie tylko wy\u0142owienie ton\u0105cego z wody, bywa nim tak\u017ce pokazywanie m\u0142odym ludziom, wzrastaj\u0105cym w pod\u015bwiecie \u2013 \u015bwiat\u00f3w innych – budzenie wyobra\u017ani, nadziei, wyci\u0105ganie z kolein.<\/p>\n

Bardzo ciekawa w tym kontek\u015bcie by\u0142a r\u00f3wnie\u017c berli\u0144ska dzia\u0142alno\u015b\u0107 Wojciecha Stamma (Lopez Mausere) i Leszka O\u015bwi\u0119cimskiego, kt\u00f3rzy ogrywaj\u0105c koszmarny, stereotypowy wizerunek Polak\u00f3w w Niemczech, za\u0142o\u017cyli Klub Polskich Nieudacznik\u00f3w<\/em>, w ten inteligentny i dowcipny spos\u00f3b w\u0142a\u015bnie zdobywaj\u0105c sympati\u0119 i przyczyniaj\u0105c si\u0119 do zmiany owego stereotypu. Klub zdoby\u0142 znaczn\u0105 popularno\u015b\u0107, prezentowana by\u0142a w nim polska sztuka.<\/p>\n

Dobrze by\u0142oby tak\u017ce pokaza\u0107 postaw\u0119 Antoniego Koz\u0142owskiego, naszego wielkiego przyjaciela. W czasie stanu wojennego, obligowany rodzinn\u0105 tradycj\u0105, mimo i\u017c by\u0142 inwalid\u0105, bra\u0142 czynny udzia\u0142 w demonstracjach. Zosta\u0142 bardzo dotkliwie pobity, straci\u0142 widzenie w jednym oku. Zatrzymanemu razem z nim przyjacielowi przyk\u0142adano do g\u0142owy pistolet, gro\u017c\u0105c \u015bmierci\u0105. Jawnie, na ulicy w centrum Gda\u0144ska! I dzi\u015b Antoni, cho\u0107 m\u00f3g\u0142by jako\u015b umo\u015bci\u0107 si\u0119 w rzeczywisto\u015bci, nie robi tego. Za swoj\u0105 postaw\u0119 p\u0142aci zes\u0142aniem do socjalnego mieszkania w peryferyjnej dzielnicy z ograniczonym dost\u0119pem do komunikacji. Na drugim pi\u0119trze, w bloku bez windy. Niech tam siedzi, prawda? Po co ma si\u0119 taki szwenda\u0107 po mie\u015bcie?<\/p>\n

Rozumiem, \u017ce s\u0105 te kwestie ma\u0142o filmowe. Zajmowanie si\u0119 przez lata biednymi dzie\u0107mi nie jest filmowo atrakcyjne. W por\u00f3wnaniu do sp\u00f3\u0142kowania z god\u0142em \u2013 to nuda.<\/p>\n

W filmie zaznaczony jest fakt zorganizowania Kongresu Wydawnictw Pojedynczych. Widzimy \u0142adny, zabawny obraz ludzi, trzymaj\u0105cych si\u0119 za r\u0119ce…<\/p>\n

Wydawnictwa pojedyncze, bibliofilskie, unikatowe wydania, art booki<\/em> \u2013 to osobna dziedzina edytorstwa, ca\u0142\u0105 dziedzina sztuki. Ale w warunkach peerelu pod\u0105\u017canie w t\u0119 stron\u0119 mia\u0142o te\u017c inny sens \u2013 w \u015bwiecie szarym (budynki administracji pa\u0144stwowej, mosty etc., malowano na szaro, \u017ceby wra\u017cy naje\u017ad\u017aca mia\u0142 trudno\u015b\u0107 w trafieniu w nie rakiet\u0105), w \u015bwiecie masowym i cenzurowanym \u2013 robienie wydawnictw pi\u0119knych, \u015blicznych, unikatowych, by\u0142o tak\u017ce: postaw\u0105. Wydajemy nie samizdaty, t\u0142uste od farby, robionej z pasty do but\u00f3w, ale ksi\u0105\u017cki\u2013zjawiska.<\/p>\n

Wobec wydarze\u0144 roku 1989 i lat nast\u0119pnych, owa pojedynczo\u015b\u0107 nabra\u0142a innej barwy. To idea i obraz wyosobienia (nie myli\u0107 z wyobcowaniem) \u2013 poza \u0142ajdactwo. M\u00f3wi o wra\u017cliwo\u015bci, o zajmowaniu swojego miejsca. To te\u017c wyb\u00f3r i postawa, cho\u0107 mo\u017ce troch\u0119 pod przymusem.<\/p>\n

Wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie ten w\u0105tek powraca \u2013 w\u0105tek pojedynczo\u015bci. Marcin \u015awietlicki wyda\u0142 tom poezji zatytu\u0142owany \u201eJeden\u201d<\/em>. Tom nominowany do nagrody Nike<\/em>, a autor odcina si\u0119 od tego, jest demonstracyjnie nieobecny na owej gali.<\/p>\n

W jednym z wierszy opisuje samotne trwanie w ciemnym mieszkaniu. \u201eKto pierwszy wchodzi \u2013 zapala \u015bwiat\u0142o\u201d.<\/em><\/p>\n

Ale \u2013 m\u00f3wi\u0119 tu o wspomnianych sytuacjach wyboru, o postawach w \u015brodowisku Totartu<\/em> \u2013 czy w og\u00f3le kt\u00f3rykolwiek z tych wybor\u00f3w by\u0142 dobry? Bo \u2013 co jest sensem i \u017cyciem cz\u0142owieka? A czy\u017c nie w t\u0119 drog\u0119 wybra\u0142a si\u0119 ta grupa m\u0142odych ludzi, w po\u0142owie lat osiemdziesi\u0105tych XX wieku? Czy nie w poszukiwanie owego celu i sensu? Czy\u017c nie rzucili si\u0119 wp\u0142aw, by osi\u0105gn\u0105\u0107 t\u0119 ziemi\u0119? Ten l\u0105d? Rozdzieli\u0142y ich fale, poci\u0105gn\u0119\u0142y pr\u0105dy. Czy film o nich nie powinien pod\u0105\u017cy\u0107 w t\u0119 stron\u0119? Obejrze\u0107 nas wszystkich delikatnie, uwa\u017cnie \u2013 bez ci\u0119\u0107, bez szybkich werdykt\u00f3w? Mo\u017ce m\u00f3g\u0142by to by\u0107 wa\u017cny film.<\/p>\n

Gdyby<\/h3>\n

Gdybym mia\u0142 wskaza\u0107 wewn\u0105trz samego filmu, kierunek, w jakim powinna zmierza\u0107 jego naprawa, wskaza\u0142bym na wypowiedzi Joanny, Andrzeja, Wojtka, Tymona (gdy m\u00f3wi do rzeczy). Zaznaczam, \u017ce nie jest to warto\u015bciowanie, chocia\u017c rzeczywi\u015bcie wypowiedzi Joanny i Andrzeja s\u0105 nazywaj\u0105ce, klarowne, wyraziste. Uwa\u017cam, \u017ce film zbudowany na takich obszernych wypowiedziach, do kt\u00f3rych zilustrowania u\u017cywane by\u0142yby materia\u0142y archiwalne, by\u0142by filmem o wiele, ale to o wiele lepszym. Powinien nazywa\u0107, krytycznie porz\u0105dkowa\u0107, wyja\u015bnia\u0107. Nie powinien epatowa\u0107, rani\u0107 i odstr\u0119cza\u0107 \u2013 bluzgami, do\u0142em fizjologicznym, r\u00f3\u017cd\u017ckarstwem etc. \u2013 to jest poziom medi\u00f3w, nastawionych na niszczenie cz\u0142owieka.<\/p>\n

Przywo\u0142ane przeze mnie diagnozy z lat 1989 \u20131993 pokaza\u0142bym tak: epigram zaczynaj\u0105cy si\u0119 od s\u0142\u00f3w \u201eMazowiecki w \u015bredniowieczu…\u201d<\/em>\u2013 data powstania (1990) i obraz z tamtego czasu \u2013przebitka \u2013 wsp\u00f3\u0142czesno\u015b\u0107, rz\u0105dy \u201eopcji niemieckiej\u201d; epigram pod tytu\u0142em \u201eRapallo\u201d<\/em>\u2013 data powstania (1990) i obraz z \u00f3wczesnej kampanii przed wyborami prezydenckimi \u2013 przebitka \u2013 Jaros\u0142aw Kaczy\u0144ski m\u00f3wi\u0105cy o kondominium (2011); cytat z wypowiedzi w rozmowie w redakcji \u201eTygodnika Literackiego\u201d (1991) \u2013 przebitka \u2013 wsp\u00f3\u0142czesno\u015b\u0107, miliony Polak\u00f3w na emegracji, emigracja wewn\u0119trzna (na przyk\u0142ad w ostatnich wyborach do Parlamentu Europejskiego nie wzi\u0119\u0142o udzia\u0142u ponad 70% uprawnionych do g\u0142osowania), ponad 6 tysi\u0119cy ludzi rocznie pope\u0142niaj\u0105cych w Polsce samob\u00f3jstwa.<\/p>\n

Takie ukazanie owej kwestii otworzy\u0142oby te\u017c mo\u017cliwo\u015b\u0107 wyrazistego pokazania manipulacji medi\u00f3w, ale i n\u0119dznego poziomu, na jakim si\u0119 poruszaj\u0105. Gdy bowiem \u201einformowa\u0142y o mojej \u015bmierci\u201d \u2013 pisa\u0142y o skandali\u015bcie, kt\u00f3ry pope\u0142ni\u0142 samob\u00f3jstwo. Definiowa\u0142y mnie psychiatrycznie. Ha, no w\u0142a\u015bnie \u2013 te gazety nie mog\u0142y napisa\u0107 na przyk\u0142ad tak: samob\u00f3jstwo pope\u0142ni\u0142 autor trafnych prognoz dotycz\u0105cych Polski \u2013 prawda?<\/p>\n

Definiowanie psychiatryczne, czy sprowadzanie do kategorii skandalu \u2013 zwalniaj\u0105 z obowi\u0105zku analizy i rozumienia, a przecie\u017c taka powinna by\u0107 rola medi\u00f3w. Twierdzi si\u0119, i\u017c tak\u0105 w\u0142a\u015bnie rol\u0119 spe\u0142niaj\u0105. By\u0142aby zatem sposobno\u015b\u0107, by o kwestiach tych powiedzie\u0107 na wyrazistym przyk\u0142adzie.<\/p>\n

Pisz\u0105c o \u201esamob\u00f3jstwie skandalisty\u201d autorzy mieli ulubion\u0105 sensacyjn\u0105 karm\u0119 \u2013 paliwo dla swoich medi\u00f3w, a jednocze\u015bnie rozbrajali mo\u017cliwe niewygodne rozwa\u017cania.<\/p>\n

I zauwa\u017cmy \u2013 ten film podejmuje to\u017csame dzia\u0142anie! Wpisuje si\u0119 w nie. Autorzy filmu o owych diagnozach milcz\u0105. Pozostaje obraz, i\u017c w latach 1989 \u20131993 niezrozumiale le\u017ca\u0142em. Towarzysz\u0105 temu psychoanalityczne interpretacje moich przyjaci\u00f3\u0142. Przedstawienie owych diagnoz spowodowa\u0142oby te\u017c uwyra\u017anienie kwestii postaw i wybor\u00f3w \u2013 bo przyjaciele moi wsp\u00f3\u0142pracowali z mediami, kt\u00f3re pisa\u0142y o \u201e\u015bmierci skandalisty\u201d. Pracowali w nich. Zaznaczam, \u017ce nie mam do nikogo z nich \u017calu, czy urazy.<\/p>\n

Napisz\u0119 tak: je\u015bli nie m\u00f3wicie panowie o tych sprawach w filmie, mimo i\u017c \u015bci\u0105ga to wasze dzie\u0142o o ile\u015b poziom\u00f3w w d\u00f3\u0142 \u2013 to co jest przyczyn\u0105 takiej decyzji? Gdy ju\u017c sobie odpowiecie \u2013 pytanie nast\u0119pne: czy\u017c zatem nie powinni\u015bcie w\u0142a\u015bnie tamtym, sprzed 25 lat sytuacjom, przyjrze\u0107 si\u0119 w waszym filmie? Panie Dariuszu, poucza\u0142 mnie pan o obowi\u0105zkach wobec ojczyzny…<\/p>\n

Teaser<\/em><\/h3>\n

Niedawno obejrza\u0142em teaser <\/em>tego filmu i to, co zobaczy\u0142em wstrz\u0105sn\u0119\u0142o mn\u0105. I, przyznam, poruszy\u0142o mnie ku napisaniu tego listu. Teaser<\/em> jest prymitywny, wulgarny, nastawiony na oddzia\u0142anie komercyjne w najgorszej, tabloidalnej wersji.<\/p>\n

Gruby bon mot<\/em>, kt\u00f3rym dwadzie\u015bcia kilka lat temu spuentowa\u0142em przemiany roku 1989, do\u015bwiadczaj\u0105c na sobie ich prawdziwego oblicza \u2013 tu, w owym teaserze<\/em>, zosta\u0142 przeinaczony i przylepiony do nas, jako \u0142atka, jako deprecjonuj\u0105ca etykieta \u2013 \u201eTotart, czyli odzyskiwanie rozumu \u2013 wolno\u015b\u0107, czy rozwolnienie\u201d?<\/p>\n

Komentarze<\/h3>\n

Pod tym teaserem<\/em> znalaz\u0142em takie, mi\u0119dzy innymi, komentarze:<\/p>\n

\u201eTen ca\u0142y totart to ja bym por\u00f3wna\u0142 do uszkodzonego rynsztoka, z kt\u00f3rego wszystko wylewa si\u0119 ma ludzi.\u201d<\/em><\/p>\n

\u201eTo ECS takie g\u0142upoty sponsoruje? Mia\u0142 si\u0119 zajmowa\u0107 \u201eSolidarno\u015bci\u0105\u201d, a teraz nawet takich tam (\u2026) normalnych inaczej promuje?\u201d<\/em><\/p>\n

\u201eFranek dawaj no tu kaftany bezpiecze\u0144stwa\u201d.<\/em><\/p>\n

\u201eKara\u0107, kara\u0107 i jeszcze raz kara\u0107\u201d.<\/em><\/p>\n

\u201eTotart (\u2026) pseudoartystyczny be\u0142kot, podci\u0105gni\u0119ty do rangi sztuki. Jakie idee czy warto\u015bci formalne z tego szajsu s\u0105 podnoszone dzisiaj w dzia\u0142aniach artystycznych? Opr\u00f3cz tego, \u017ce \u201eby\u0142y jaja\u201d. \u017benada.\u201d<\/em><\/p>\n

\u201eTowarzystwo p\u0142ycizna wzajemnej adoracji.\u201d<\/em><\/p>\n

Jak\u0105 odpowied\u017a otrzymaj\u0105 autorzy tych komentarzy, czego dowiedz\u0105 si\u0119 z tego filmu?<\/p>\n

\"ZBYSZEK\"<\/p>\n

Zako\u0144czenie<\/strong><\/h3>\n

Podj\u0105\u0142em decyzj\u0119 o wyst\u0105pieniu w filmie \u201eTotart<\/em>, czyli odzyskiwanie rozumu\u201d, maj\u0105c \u015bwiadomo\u015b\u0107, \u017ce bez wzgl\u0119du na moj\u0105 postaw\u0119 film ten i tak powstanie. Uzna\u0142em, i\u017c lepiej b\u0119dzie zatem wzi\u0105\u0107 w nim udzia\u0142, wyja\u015bni\u0107, naprostowa\u0107 kwestie, kt\u00f3re tego wymagaj\u0105. Szczeg\u00f3lniej w obliczu wsp\u00f3\u0142czesnych g\u0142o\u015bnych wybor\u00f3w i dzia\u0142alno\u015bci niekt\u00f3rych spo\u015br\u00f3d dawnych uczestnik\u00f3w Totartu<\/em>, kt\u00f3re to wybory rzutuj\u0105 na postrzeganie totartowej<\/em> przesz\u0142o\u015bci, a zwrotnie tak\u017ce na losy innych spo\u015br\u00f3d jego dawnych uczestnik\u00f3w. Niestety, nie uwzgl\u0119dniono moich rad i wyja\u015bnie\u0144. Zaproszono mnie do udzia\u0142u w filmie \u2013 i pozbawiono g\u0142osu. A moja obecno\u015b\u0107 zatwierdza i uprawomocnia wytworzony obraz.<\/p>\n

Pragn\u0119 jeszcze raz podkre\u015bli\u0107, \u017ce \u0107wier\u0107 wieku temu m\u00f3wili\u015bmy o zagro\u017ceniach, kt\u00f3re teraz sta\u0142y si\u0119 faktami naszego \u017cycia, dzi\u015b m\u00f3wi si\u0119 o nich jako o dramatycznych problemach, o zagro\u017ceniu bytu narodu. A tymczasem film \u201eTotart<\/em>, czyli odzyskiwanie rozumu\u201d zrobiony jest tak, \u017ce lokuje nas en bloc<\/em> na barykadzie \u201eKrytyki Politycznej\u201d.<\/p>\n

Szanowni panowie autorzy, je\u015bli uwa\u017cacie, i\u017c film b\u0119dzie medialny, gdy ocieka brudem i \u017ce aby przyci\u0105gn\u0105\u0107 publik\u0119, trzeba n\u0119ci\u0107 skandalem \u2013 to \u015bwiadczy, i\u017c nie rozpoznajecie czasu. Wystarczy rozejrze\u0107 si\u0119 w Internecie, by dostrzec, jak wiele jest tam pyta\u0144 o przyczyny i sens tego, co si\u0119 tutaj dzieje. Pyta\u0144 stawianych dramatycznie \u2013 z wo\u0142aniem do Boga! Ludzie \u0142akn\u0105 prawdy. I wielu z nich po prostu ma do\u015b\u0107 tych metod medialnego zg\u0142upiania, tych k\u0142amstw, bredni i ciemno\u015bci.<\/p>\n

Aby uprzedzi\u0107 jakie\u015b kolejne etykietowanie, o\u015bwiadczam, \u017ce nie jestem zaanga\u017cowany politycznie \u2013 wypowiadam si\u0119 o \u017cyciu!<\/p>\n

Je\u015bli chodzi o \u201eTotart<\/em>, czyli odzyskiwanie rozumu\u201d \u2013 drogi widz\u0119 dwie. Pierwsza \u2013przeformu\u0142owa\u0107 ten film. Je\u015bli nie \u2013 od filmu w jego obecnym kszta\u0142cie si\u0119 odcinam. I uprzejmie prosz\u0119 o usuni\u0119cie z niego wszystkich scen wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie ze mn\u0105 nakr\u0119conych. Nie chc\u0119 uwiarygodnia\u0107 nieprawdy. To jest droga druga.<\/p>\n

\u25a0<\/p>\n

W tym roku, 2014, w czasie jednej z warszawskich rocznic, pan Szewach Weiss w rozmowie z dziennikark\u0105 m\u00f3wi\u0142: Czy B\u00f3g wtedy pojecha\u0142 na urlop? Czy mia\u0142 wtedy wakacje?<\/p>\n

Jakie to jest wielkie, ci\u0105gle zawieszone w powietrzu pytanie \u2013 dlaczego?!<\/p>\n

Pytanie tak\u017ce o Polsk\u0119, przez ostatnie 200 lat nieustannie deptan\u0105, rozrywan\u0105, anihilowan\u0105, sp\u0142ywaj\u0105c\u0105 potokami krwi.<\/p>\n

Pytanie o Polak\u00f3w, kt\u00f3rzy pod\u0142ug umowy, podpisanej w lutym 1940, w czasie III Metodycznej Konferencji Gestapo i NKWD w Zakopanem (w willach \u201ePan Tadeusz\u201d i \u201eTelimena\u201d), przez pu\u0142kownika Grigorija Litwinowa i Adolfa Eichmanna, mieli zosta\u0107 wymordowani i deportowani \u2013 ostatecznie zlikwidowani jako nar\u00f3d \u2013 do roku 1975.<\/p>\n

Dlaczego?<\/p>\n

\u25a0<\/p>\n

Mogli\u015bcie panowie zrobi\u0107 wielki film, o \u017carliwej, szalonej walce o prawd\u0119. O odpowied\u017a.<\/p>\n

Mieli\u015bcie w r\u0119kach skarb \u2013 mogli\u015bcie wy\u0142uska\u0107 per\u0142\u0119, ale zaj\u0119li\u015bcie si\u0119 szlamem.<\/p>\n

Mogli\u015bcie zrobi\u0107 film wielki, zrobili\u015bcie ma\u0142y \u2013 z uwagi na puszczalno\u015b\u0107<\/strong>.<\/p>\n

Mogli\u015bcie zrobi\u0107 film pi\u0119kny \u2013 o \u017carliwo\u015bci i przyja\u017ani. O mi\u0142o\u015bci.<\/p>\n

Zbigniew Sajn\u00f3g,<\/strong><\/p>\n

Gda\u0144sk, pa\u017adziernik 2014<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Totart by\u0142 ruchem literackim, artystycznym i w jakiej\u015b mierze tak\u017ce politycznym. Okoliczno\u015bci Aby w og\u00f3le rozpocz\u0105\u0107 rozmow\u0119 o Totarcie, trzeba<\/p>\n","protected":false},"author":3,"featured_media":14092,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"colormag_page_layout":"default_layout","footnotes":""},"categories":[3,81],"tags":[1335,1341,1344,89,1345,1332,1334,92,1336,322,341,1338,121,1340,1337,1343,1339,1262,1330,496,1342,1333,1331],"class_list":["post-14091","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-kultura","category-rzeczpospolita","tag-adolf-eichmann","tag-awangarda-krakowska","tag-bartosz-paduch","tag-breaking","tag-dariusz-dikti","tag-gdansk","tag-grigorij-litwinow","tag-headline","tag-iii-metodyczna-konferencja-gestapo-i-nkwd","tag-janusz-p-waluszko","tag-krytyka-polityczna","tag-krzyzacy","tag-media","tag-miasto-masa-masarnia","tag-postawy","tag-prof-spanner","tag-robert-tekieli","tag-tadeusz-mazowiecki","tag-totart","tag-wybory","tag-wygasniecie-solidarnosci","tag-zakopane","tag-zbigniew-sajnog"],"yoast_head":"\nList otwarty do Bartosza Paducha i Dariusza Dikti, autor\u00f3w filmu dokumentalnego pod tytu\u0142em \u201eTotart, czyli odzyskiwanie rozumu\u201d - SI\u0118 MY\u015aLI<\/title>\n<meta name=\"robots\" content=\"index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1\" \/>\n<link rel=\"canonical\" href=\"https:\/\/siemysli-ke.info\/en\/list-otwarty-bartosza-paducha-dariusza-dikti-autorow-filmu-dokumentalnego-pod-tytulem-totart-czyli-odzyskiwanie-rozumu\/\" \/>\n<meta property=\"og:locale\" content=\"en_US\" \/>\n<meta property=\"og:type\" content=\"article\" \/>\n<meta property=\"og:title\" content=\"List otwarty do Bartosza Paducha i Dariusza Dikti, autor\u00f3w filmu dokumentalnego pod tytu\u0142em \u201eTotart, czyli odzyskiwanie rozumu\u201d - SI\u0118 MY\u015aLI\" \/>\n<meta property=\"og:description\" content=\"Totart by\u0142 ruchem literackim, artystycznym i w jakiej\u015b mierze tak\u017ce politycznym. Okoliczno\u015bci Aby w og\u00f3le rozpocz\u0105\u0107 rozmow\u0119 o Totarcie, trzeba\" \/>\n<meta property=\"og:url\" content=\"https:\/\/siemysli-ke.info\/en\/list-otwarty-bartosza-paducha-dariusza-dikti-autorow-filmu-dokumentalnego-pod-tytulem-totart-czyli-odzyskiwanie-rozumu\/\" \/>\n<meta property=\"og:site_name\" content=\"SI\u0118 MY\u015aLI\" \/>\n<meta property=\"article:published_time\" content=\"2014-11-28T21:07:12+00:00\" \/>\n<meta property=\"article:modified_time\" content=\"2014-11-29T08:43:50+00:00\" \/>\n<meta property=\"og:image\" content=\"https:\/\/siemysli-ke.info\/wp-content\/uploads\/2014\/11\/Zbyszek-2.jpg\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:width\" content=\"267\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:height\" content=\"191\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:type\" content=\"image\/jpeg\" \/>\n<meta name=\"author\" content=\"...\" \/>\n<meta name=\"twitter:label1\" content=\"Written by\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data1\" content=\"...\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:label2\" content=\"Est. reading time\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data2\" content=\"30 minutes\" \/>\n<script type=\"application\/ld+json\" class=\"yoast-schema-graph\">{\"@context\":\"https:\/\/schema.org\",\"@graph\":[{\"@type\":\"Article\",\"@id\":\"https:\/\/siemysli-ke.info\/en\/list-otwarty-bartosza-paducha-dariusza-dikti-autorow-filmu-dokumentalnego-pod-tytulem-totart-czyli-odzyskiwanie-rozumu\/#article\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\/\/siemysli-ke.info\/en\/list-otwarty-bartosza-paducha-dariusza-dikti-autorow-filmu-dokumentalnego-pod-tytulem-totart-czyli-odzyskiwanie-rozumu\/\"},\"author\":{\"name\":\"...\",\"@id\":\"https:\/\/siemysli-ke.info\/#\/schema\/person\/75326687448d6abf738b156f56385210\"},\"headline\":\"List otwarty do Bartosza Paducha i Dariusza Dikti, autor\u00f3w filmu dokumentalnego pod tytu\u0142em \u201eTotart, czyli odzyskiwanie rozumu\u201d\",\"datePublished\":\"2014-11-28T21:07:12+00:00\",\"dateModified\":\"2014-11-29T08:43:50+00:00\",\"mainEntityOfPage\":{\"@id\":\"https:\/\/siemysli-ke.info\/en\/list-otwarty-bartosza-paducha-dariusza-dikti-autorow-filmu-dokumentalnego-pod-tytulem-totart-czyli-odzyskiwanie-rozumu\/\"},\"wordCount\":6053,\"commentCount\":6,\"publisher\":{\"@id\":\"https:\/\/siemysli-ke.info\/#organization\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\/\/siemysli-ke.info\/en\/list-otwarty-bartosza-paducha-dariusza-dikti-autorow-filmu-dokumentalnego-pod-tytulem-totart-czyli-odzyskiwanie-rozumu\/#primaryimage\"},\"thumbnailUrl\":\"https:\/\/siemysli-ke.info\/wp-content\/uploads\/2014\/11\/Zbyszek-2.jpg\",\"keywords\":[\"Adolf Eichmann\",\"Awangarda Krakowska\",\"Bartosz Paduch\",\"breaking\",\"Dariusz Dikti\",\"Gda\u0144sk\",\"Grigorij Litwinow\",\"headline\",\"III Metodyczna Konferencja Gestapo i NKWD\",\"Janusz P. Waluszko\",\"Krytyka Polityczna\",\"Krzy\u017cacy\",\"media\",\"Miasto \u2013 Masa \u2013 Masarnia\",\"postawy\",\"prof. Spanner\",\"Robert Tekieli\",\"Tadeusz Mazowiecki\",\"Totart\",\"wybory\",\"wyga\u015bni\u0119cie \\\"Solidarno\u015bci\\\"\",\"Zakopane\",\"Zbigniew Sajn\u00f3g\"],\"articleSection\":[\"Kultura\",\"Rzeczypospolita\"],\"inLanguage\":\"en-US\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"CommentAction\",\"name\":\"Comment\",\"target\":[\"https:\/\/siemysli-ke.info\/en\/list-otwarty-bartosza-paducha-dariusza-dikti-autorow-filmu-dokumentalnego-pod-tytulem-totart-czyli-odzyskiwanie-rozumu\/#respond\"]}]},{\"@type\":\"WebPage\",\"@id\":\"https:\/\/siemysli-ke.info\/en\/list-otwarty-bartosza-paducha-dariusza-dikti-autorow-filmu-dokumentalnego-pod-tytulem-totart-czyli-odzyskiwanie-rozumu\/\",\"url\":\"https:\/\/siemysli-ke.info\/en\/list-otwarty-bartosza-paducha-dariusza-dikti-autorow-filmu-dokumentalnego-pod-tytulem-totart-czyli-odzyskiwanie-rozumu\/\",\"name\":\"List otwarty do Bartosza Paducha i Dariusza Dikti, autor\u00f3w filmu dokumentalnego pod tytu\u0142em \u201eTotart, czyli odzyskiwanie rozumu\u201d - SI\u0118 MY\u015aLI\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\/\/siemysli-ke.info\/en\/#website\"},\"primaryImageOfPage\":{\"@id\":\"https:\/\/siemysli-ke.info\/en\/list-otwarty-bartosza-paducha-dariusza-dikti-autorow-filmu-dokumentalnego-pod-tytulem-totart-czyli-odzyskiwanie-rozumu\/#primaryimage\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\/\/siemysli-ke.info\/en\/list-otwarty-bartosza-paducha-dariusza-dikti-autorow-filmu-dokumentalnego-pod-tytulem-totart-czyli-odzyskiwanie-rozumu\/#primaryimage\"},\"thumbnailUrl\":\"https:\/\/siemysli-ke.info\/wp-content\/uploads\/2014\/11\/Zbyszek-2.jpg\",\"datePublished\":\"2014-11-28T21:07:12+00:00\",\"dateModified\":\"2014-11-29T08:43:50+00:00\",\"breadcrumb\":{\"@id\":\"https:\/\/siemysli-ke.info\/en\/list-otwarty-bartosza-paducha-dariusza-dikti-autorow-filmu-dokumentalnego-pod-tytulem-totart-czyli-odzyskiwanie-rozumu\/#breadcrumb\"},\"inLanguage\":\"en-US\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"ReadAction\",\"target\":[[\"https:\/\/siemysli-ke.info\/en\/list-otwarty-bartosza-paducha-dariusza-dikti-autorow-filmu-dokumentalnego-pod-tytulem-totart-czyli-odzyskiwanie-rozumu\/\"]]}]},{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"en-US\",\"@id\":\"https:\/\/siemysli-ke.info\/en\/list-otwarty-bartosza-paducha-dariusza-dikti-autorow-filmu-dokumentalnego-pod-tytulem-totart-czyli-odzyskiwanie-rozumu\/#primaryimage\",\"url\":\"https:\/\/siemysli-ke.info\/wp-content\/uploads\/2014\/11\/Zbyszek-2.jpg\",\"contentUrl\":\"https:\/\/siemysli-ke.info\/wp-content\/uploads\/2014\/11\/Zbyszek-2.jpg\",\"width\":267,\"height\":191},{\"@type\":\"BreadcrumbList\",\"@id\":\"https:\/\/siemysli-ke.info\/en\/list-otwarty-bartosza-paducha-dariusza-dikti-autorow-filmu-dokumentalnego-pod-tytulem-totart-czyli-odzyskiwanie-rozumu\/#breadcrumb\",\"itemListElement\":[{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":1,\"name\":\"Home\",\"item\":\"https:\/\/siemysli-ke.info\/en\/\"},{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":2,\"name\":\"List otwarty do Bartosza Paducha i Dariusza Dikti, autor\u00f3w filmu dokumentalnego pod tytu\u0142em \u201eTotart, czyli odzyskiwanie rozumu\u201d\"}]},{\"@type\":\"WebSite\",\"@id\":\"https:\/\/siemysli-ke.info\/en\/#website\",\"url\":\"https:\/\/siemysli-ke.info\/en\/\",\"name\":\"SI\u0118 MY\u015aLI\",\"description\":\"\",\"publisher\":{\"@id\":\"https:\/\/siemysli-ke.info\/en\/#organization\"},\"potentialAction\":[{\"@type\":\"SearchAction\",\"target\":{\"@type\":\"EntryPoint\",\"urlTemplate\":\"https:\/\/siemysli-ke.info\/en\/?s={search_term_string}\"},\"query-input\":{\"@type\":\"PropertyValueSpecification\",\"valueRequired\":true,\"valueName\":\"search_term_string\"}}],\"inLanguage\":\"en-US\"},{\"@type\":\"Organization\",\"@id\":\"https:\/\/siemysli-ke.info\/en\/#organization\",\"name\":\"SI\u0118 MY\u015aLI\",\"url\":\"https:\/\/siemysli-ke.info\/en\/\",\"logo\":{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"en-US\",\"@id\":\"https:\/\/siemysli-ke.info\/en\/#\/schema\/logo\/image\/\",\"url\":\"https:\/\/siemysli-ke.info\/wp-content\/uploads\/2025\/05\/99.png\",\"contentUrl\":\"https:\/\/siemysli-ke.info\/wp-content\/uploads\/2025\/05\/99.png\",\"width\":270,\"height\":204,\"caption\":\"SI\u0118 MY\u015aLI\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\/\/siemysli-ke.info\/en\/#\/schema\/logo\/image\/\"}},{\"@type\":\"Person\",\"@id\":\"https:\/\/siemysli-ke.info\/#\/schema\/person\/75326687448d6abf738b156f56385210\",\"name\":\"...\",\"image\":{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"en-US\",\"@id\":\"https:\/\/siemysli-ke.info\/en\/#\/schema\/person\/image\/\",\"url\":\"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/33a3c2559155e1b4add65cf88cafda785aeb920f44b97c7055b07866ab5b13c2?s=96&d=mm&r=g\",\"contentUrl\":\"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/33a3c2559155e1b4add65cf88cafda785aeb920f44b97c7055b07866ab5b13c2?s=96&d=mm&r=g\",\"caption\":\"...\"},\"url\":\"https:\/\/siemysli-ke.info\/en\/author\/lele\/\"}]}<\/script>\n<!-- \/ Yoast SEO plugin. -->","yoast_head_json":{"title":"List otwarty do Bartosza Paducha i Dariusza Dikti, autor\u00f3w filmu dokumentalnego pod tytu\u0142em \u201eTotart, czyli odzyskiwanie rozumu\u201d - SI\u0118 MY\u015aLI","robots":{"index":"index","follow":"follow","max-snippet":"max-snippet:-1","max-image-preview":"max-image-preview:large","max-video-preview":"max-video-preview:-1"},"canonical":"https:\/\/siemysli-ke.info\/en\/list-otwarty-bartosza-paducha-dariusza-dikti-autorow-filmu-dokumentalnego-pod-tytulem-totart-czyli-odzyskiwanie-rozumu\/","og_locale":"en_US","og_type":"article","og_title":"List otwarty do Bartosza Paducha i Dariusza Dikti, autor\u00f3w filmu dokumentalnego pod tytu\u0142em \u201eTotart, czyli odzyskiwanie rozumu\u201d - SI\u0118 MY\u015aLI","og_description":"Totart by\u0142 ruchem literackim, artystycznym i w jakiej\u015b mierze tak\u017ce politycznym. Okoliczno\u015bci Aby w og\u00f3le rozpocz\u0105\u0107 rozmow\u0119 o Totarcie, trzeba","og_url":"https:\/\/siemysli-ke.info\/en\/list-otwarty-bartosza-paducha-dariusza-dikti-autorow-filmu-dokumentalnego-pod-tytulem-totart-czyli-odzyskiwanie-rozumu\/","og_site_name":"SI\u0118 MY\u015aLI","article_published_time":"2014-11-28T21:07:12+00:00","article_modified_time":"2014-11-29T08:43:50+00:00","og_image":[{"width":267,"height":191,"url":"https:\/\/siemysli-ke.info\/wp-content\/uploads\/2014\/11\/Zbyszek-2.jpg","type":"image\/jpeg"}],"author":"...","twitter_misc":{"Written by":"...","Est. reading time":"30 minutes"},"schema":{"@context":"https:\/\/schema.org","@graph":[{"@type":"Article","@id":"https:\/\/siemysli-ke.info\/en\/list-otwarty-bartosza-paducha-dariusza-dikti-autorow-filmu-dokumentalnego-pod-tytulem-totart-czyli-odzyskiwanie-rozumu\/#article","isPartOf":{"@id":"https:\/\/siemysli-ke.info\/en\/list-otwarty-bartosza-paducha-dariusza-dikti-autorow-filmu-dokumentalnego-pod-tytulem-totart-czyli-odzyskiwanie-rozumu\/"},"author":{"name":"...","@id":"https:\/\/siemysli-ke.info\/#\/schema\/person\/75326687448d6abf738b156f56385210"},"headline":"List otwarty do Bartosza Paducha i Dariusza Dikti, autor\u00f3w filmu dokumentalnego pod tytu\u0142em \u201eTotart, czyli odzyskiwanie rozumu\u201d","datePublished":"2014-11-28T21:07:12+00:00","dateModified":"2014-11-29T08:43:50+00:00","mainEntityOfPage":{"@id":"https:\/\/siemysli-ke.info\/en\/list-otwarty-bartosza-paducha-dariusza-dikti-autorow-filmu-dokumentalnego-pod-tytulem-totart-czyli-odzyskiwanie-rozumu\/"},"wordCount":6053,"commentCount":6,"publisher":{"@id":"https:\/\/siemysli-ke.info\/#organization"},"image":{"@id":"https:\/\/siemysli-ke.info\/en\/list-otwarty-bartosza-paducha-dariusza-dikti-autorow-filmu-dokumentalnego-pod-tytulem-totart-czyli-odzyskiwanie-rozumu\/#primaryimage"},"thumbnailUrl":"https:\/\/siemysli-ke.info\/wp-content\/uploads\/2014\/11\/Zbyszek-2.jpg","keywords":["Adolf Eichmann","Awangarda Krakowska","Bartosz Paduch","breaking","Dariusz Dikti","Gda\u0144sk","Grigorij Litwinow","headline","III Metodyczna Konferencja Gestapo i NKWD","Janusz P. Waluszko","Krytyka Polityczna","Krzy\u017cacy","media","Miasto \u2013 Masa \u2013 Masarnia","postawy","prof. Spanner","Robert Tekieli","Tadeusz Mazowiecki","Totart","wybory","wyga\u015bni\u0119cie \"Solidarno\u015bci\"","Zakopane","Zbigniew Sajn\u00f3g"],"articleSection":["Kultura","Rzeczypospolita"],"inLanguage":"en-US","potentialAction":[{"@type":"CommentAction","name":"Comment","target":["https:\/\/siemysli-ke.info\/en\/list-otwarty-bartosza-paducha-dariusza-dikti-autorow-filmu-dokumentalnego-pod-tytulem-totart-czyli-odzyskiwanie-rozumu\/#respond"]}]},{"@type":"WebPage","@id":"https:\/\/siemysli-ke.info\/en\/list-otwarty-bartosza-paducha-dariusza-dikti-autorow-filmu-dokumentalnego-pod-tytulem-totart-czyli-odzyskiwanie-rozumu\/","url":"https:\/\/siemysli-ke.info\/en\/list-otwarty-bartosza-paducha-dariusza-dikti-autorow-filmu-dokumentalnego-pod-tytulem-totart-czyli-odzyskiwanie-rozumu\/","name":"List otwarty do Bartosza Paducha i Dariusza Dikti, autor\u00f3w filmu dokumentalnego pod tytu\u0142em \u201eTotart, czyli odzyskiwanie rozumu\u201d - SI\u0118 MY\u015aLI","isPartOf":{"@id":"https:\/\/siemysli-ke.info\/en\/#website"},"primaryImageOfPage":{"@id":"https:\/\/siemysli-ke.info\/en\/list-otwarty-bartosza-paducha-dariusza-dikti-autorow-filmu-dokumentalnego-pod-tytulem-totart-czyli-odzyskiwanie-rozumu\/#primaryimage"},"image":{"@id":"https:\/\/siemysli-ke.info\/en\/list-otwarty-bartosza-paducha-dariusza-dikti-autorow-filmu-dokumentalnego-pod-tytulem-totart-czyli-odzyskiwanie-rozumu\/#primaryimage"},"thumbnailUrl":"https:\/\/siemysli-ke.info\/wp-content\/uploads\/2014\/11\/Zbyszek-2.jpg","datePublished":"2014-11-28T21:07:12+00:00","dateModified":"2014-11-29T08:43:50+00:00","breadcrumb":{"@id":"https:\/\/siemysli-ke.info\/en\/list-otwarty-bartosza-paducha-dariusza-dikti-autorow-filmu-dokumentalnego-pod-tytulem-totart-czyli-odzyskiwanie-rozumu\/#breadcrumb"},"inLanguage":"en-US","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":[["https:\/\/siemysli-ke.info\/en\/list-otwarty-bartosza-paducha-dariusza-dikti-autorow-filmu-dokumentalnego-pod-tytulem-totart-czyli-odzyskiwanie-rozumu\/"]]}]},{"@type":"ImageObject","inLanguage":"en-US","@id":"https:\/\/siemysli-ke.info\/en\/list-otwarty-bartosza-paducha-dariusza-dikti-autorow-filmu-dokumentalnego-pod-tytulem-totart-czyli-odzyskiwanie-rozumu\/#primaryimage","url":"https:\/\/siemysli-ke.info\/wp-content\/uploads\/2014\/11\/Zbyszek-2.jpg","contentUrl":"https:\/\/siemysli-ke.info\/wp-content\/uploads\/2014\/11\/Zbyszek-2.jpg","width":267,"height":191},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https:\/\/siemysli-ke.info\/en\/list-otwarty-bartosza-paducha-dariusza-dikti-autorow-filmu-dokumentalnego-pod-tytulem-totart-czyli-odzyskiwanie-rozumu\/#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Home","item":"https:\/\/siemysli-ke.info\/en\/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"List otwarty do Bartosza Paducha i Dariusza Dikti, autor\u00f3w filmu dokumentalnego pod tytu\u0142em \u201eTotart, czyli odzyskiwanie rozumu\u201d"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https:\/\/siemysli-ke.info\/en\/#website","url":"https:\/\/siemysli-ke.info\/en\/","name":"SI\u0118 MY\u015aLI","description":"","publisher":{"@id":"https:\/\/siemysli-ke.info\/en\/#organization"},"potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https:\/\/siemysli-ke.info\/en\/?s={search_term_string}"},"query-input":{"@type":"PropertyValueSpecification","valueRequired":true,"valueName":"search_term_string"}}],"inLanguage":"en-US"},{"@type":"Organization","@id":"https:\/\/siemysli-ke.info\/en\/#organization","name":"SI\u0118 MY\u015aLI","url":"https:\/\/siemysli-ke.info\/en\/","logo":{"@type":"ImageObject","inLanguage":"en-US","@id":"https:\/\/siemysli-ke.info\/en\/#\/schema\/logo\/image\/","url":"https:\/\/siemysli-ke.info\/wp-content\/uploads\/2025\/05\/99.png","contentUrl":"https:\/\/siemysli-ke.info\/wp-content\/uploads\/2025\/05\/99.png","width":270,"height":204,"caption":"SI\u0118 MY\u015aLI"},"image":{"@id":"https:\/\/siemysli-ke.info\/en\/#\/schema\/logo\/image\/"}},{"@type":"Person","@id":"https:\/\/siemysli-ke.info\/#\/schema\/person\/75326687448d6abf738b156f56385210","name":"...","image":{"@type":"ImageObject","inLanguage":"en-US","@id":"https:\/\/siemysli-ke.info\/en\/#\/schema\/person\/image\/","url":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/33a3c2559155e1b4add65cf88cafda785aeb920f44b97c7055b07866ab5b13c2?s=96&d=mm&r=g","contentUrl":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/33a3c2559155e1b4add65cf88cafda785aeb920f44b97c7055b07866ab5b13c2?s=96&d=mm&r=g","caption":"..."},"url":"https:\/\/siemysli-ke.info\/en\/author\/lele\/"}]}},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/siemysli-ke.info\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/14091","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/siemysli-ke.info\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/siemysli-ke.info\/en\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/siemysli-ke.info\/en\/wp-json\/wp\/v2\/users\/3"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/siemysli-ke.info\/en\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=14091"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/siemysli-ke.info\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/14091\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/siemysli-ke.info\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media\/14092"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/siemysli-ke.info\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=14091"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/siemysli-ke.info\/en\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=14091"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/siemysli-ke.info\/en\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=14091"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}