{"id":12787,"date":"2013-12-09T22:07:12","date_gmt":"2013-12-09T21:07:12","guid":{"rendered":"http:\/\/www.siemysli.info.ke\/?p=12787"},"modified":"2014-01-31T22:34:11","modified_gmt":"2014-01-31T21:34:11","slug":"selektywna-recenzja","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/siemysli-ke.info\/en\/selektywna-recenzja\/","title":{"rendered":"Selektywna recenzja"},"content":{"rendered":"

Dobrze ponad rok temu otrzyma\u0142em do recenzji najnowsz\u0105 ksi\u0105\u017ck\u0119 Wojciecha Kajtocha p.t. O prozie i poezji. Wyb\u00f3r szkic\u00f3w i esej\u00f3w z lat 1980-2010<\/i><\/b>[1]<\/a>. Okaza\u0142a si\u0119 ona jednak trudniejsza do oceny, ni\u017c si\u0119 tego pocz\u0105tkowo spodziewa\u0142em, a to g\u0142\u00f3wnie z tej przyczyny, i\u017c zawiera ona nie tylko analiz\u0119 fantastyki naukowej (science fiction<\/i>), na kt\u00f3rej my\u015bl\u0119, i\u017c si\u0119 nieco znam, ale tak\u017ce do\u015b\u0107 dla mnie egzotyczne analizy polskiej poezji oraz fragmenty pr\u00f3by syntezy dziej\u00f3w literatury polskiej po roku 1945. Tak wi\u0119c, z konieczno\u015bci, ogranicz\u0119 si\u0119 tu do om\u00f3wienia g\u0142ownie tego, co Kajtoch junior napisa\u0142 na najbardziej interesuj\u0105cy mnie temat, czyli polskiej i rosyjskiej (w\u0142a\u015bciwie radzieckiej) fantastyki naukowej oraz kondycji polskiego szkolnictwa wy\u017cszego. Chcia\u0142bym te\u017c zaznaczy\u0107, i\u017c nie jest to w\u0142a\u015bciwie recenzja sensu stricte<\/i>, a raczej moje, niestety s\u0142abo uporz\u0105dkowane, refleksje na tle lektury ksi\u0105\u017cki Kajtocha.<\/p>\n

Wojciech Kajtoch ma do\u015b\u0107 nietypowy \u017cyciorys, jak na wsp\u00f3\u0142czesnego polskiego pracownika nauki. Cho\u0107 jest on absolwentem polonistyki Uniwersytetu Jagiello\u0144skiego (pami\u0119tny rok 1980), to doktoryzowa\u0142 si\u0119 w roku 1991 z rusycystyki na Uniwersytecie Warszawskim na podstawie rozprawy Bracia Strugaccy (zarys tw\u00f3rczo\u015bci)<\/i>.<\/b> Zosta\u0142a ona wydana w roku 1993 przez krakowski Universitas<\/i>, a w 2003 roku opublikowano j\u0105 na Ukrainie (Donieck) w j\u0119zyku rosyjskim. Z kolei w roku 2009 roku habilitowa\u0142 si\u0119 on w Krakowie z j\u0119zykoznawstwa na podstawie dwutomowej rozprawy J\u0119zykowe obrazy \u015bwiata i cz\u0142owieka w prasie m\u0142odzie\u017cowej i alternatywnej<\/i><\/b>[2]<\/a>. Jest on tak\u017ce autorem ksi\u0105\u017cek: Pisarze wobec \u201einnych \u015bwiat\u00f3w\u201d swoich epok…<\/i><\/b> (1994), Presymbolizm, symbolizm, neosymbolizm… Rzecz o czytaniu wierszy<\/i><\/b> (1996), \u015awiat prasy alternatywnej w zwierciadle jej s\u0142ownictwa<\/i><\/b> (1999) oraz dw\u00f3ch tomik\u00f3w wierszy. Ponadto opublikowa\u0142 on ponad 30 artyku\u0142\u00f3w naukowych z dziedziny historii literatury polskiej i rosyjskiej XX wieku oraz j\u0119zykoznawstwa, a tak\u017ce liczne recenzje i szkice krytyczne.<\/p>\n

\u00a0<\/i><\/p>\n

Solaris<\/i><\/b> Lema<\/b><\/p>\n

Zgodnie z zapowiedzi\u0105, zajm\u0119 si\u0119 w tym miejscu wybranymi rozdzia\u0142ami jego najnowszej ksi\u0105\u017cki. Zaczn\u0119 od jego pierwszego artyku\u0142u na temat literatury science fiction<\/i> (SF), czyli Wst\u0119pu do \u2018Solaris\u2019 Stanis\u0142awa Lema<\/i>. Kajtoch napisa\u0142 sw\u00f3j Wst\u0119p<\/i> na pocz\u0105tku lat 1980., kiedy Lem by\u0142 wci\u0105\u017c jeszcze czynnym pisarzem: w roku 1982 wysz\u0142a jego Wizja lokalna<\/i><\/b>, w roku 1984 Prowokacja<\/i><\/b>, a tylko nieco p\u00f3\u017aniej, w roku 1987, Pok\u00f3j na Ziemi<\/i><\/b> i Fiasko<\/i><\/b>. Oznacza\u0142o to wi\u0119c inne spojrzenie na tw\u00f3rczo\u015b\u0107 Lema ni\u017c dzi\u015b, gdy jest on nie\u017cyj\u0105cym, uznawanym klasykiem nie tylko literatury SF, ale i literatury \u015bwiatowej[3]<\/a>. Co prawda Lem by\u0142 wielce uznanym pisarzem w czasie, gdy pisa\u0142 on Solaris<\/i><\/b>[4]<\/a> (a wi\u0119c ma prze\u0142omie roku 1959 i 1960), to – jak to s\u0142usznie zaznacza Kajtoch – Lem nie by\u0142 w\u00f3wczas pewny co do literackiej, a wi\u0119c te\u017c i artystycznej rangi uprawianego przez siebie gatunku (genre<\/i>). Mo\u017cna tu postawi\u0107 tez\u0119, i\u017c Lem niejako uciek\u0142 do kr\u00f3lestwa SF przed obowi\u0105zuj\u0105c\u0105 w Polsce na prze\u0142omie lat 1940. i 1950. socrealistyczn\u0105 ortodoksj\u0105, o kt\u00f3rej dziejach pisze Kajtoch w omawianym tomie w rozdziale Socrealizm jako spos\u00f3b my\u015blenia o literaturze<\/i>.[5]<\/a><\/p>\n

Zdaniem Kajtocha, bezpo\u015bredni wp\u0142yw na genez\u0119 Solaris<\/i><\/b> <\/i>mia\u0142y nast\u0119puj\u0105ce fakty:<\/p>\n

    \n
  1. Zniech\u0119cenie do utopijnych wizji przysz\u0142o\u015bci, jak\u017ce obecnych we wczesnych powie\u015bciach SF Lema (g\u0142\u00f3wnie Astronauci<\/i><\/b>[6]<\/a> i Ob\u0142ok Magellana<\/i>[7]<\/b><\/a><\/b>).<\/li>\n
  2. Zastosowanie przez Lema neutralnej perspektywy narracyjnej oraz<\/li>\n
  3. Odkrycie w Polsce zachodniej kultury masowej, w tym te\u017c anglosaskiej SF[8]<\/a>.<\/li>\n<\/ol>\n

    P\u00f3\u017ane lata 1950. i wczesne 1960. by\u0142y zreszt\u0105 \u201ez\u0142otymi czasami\u201d polskiej SF, gdy\u017c opr\u00f3cz Lema tworzyli w\u00f3wczas (lub zaczynali tworzy\u0107) swe najlepsze dzie\u0142a tacy polscy klasycy tego gatunku, jak ze starszej generacji Boru\u0144 i Trepka[9]<\/a>, a z m\u0142odszych pisarzy Fia\u0142kowski i Zajdel. Lem, w odr\u00f3\u017cnieniu od swych koleg\u00f3w po pi\u00f3rze, sta\u0142 si\u0119 tak\u017ce znawc\u0105 swojego gatunku, i to znawc\u0105 wybitnym, na skal\u0119 europejsk\u0105 a nawet i \u015bwiatow\u0105[10]<\/a>. Lem by\u0142 zreszt\u0105 bardzo krytyczny wobec SF, a specjalnie SF g\u0142\u00f3wnego, czyli anglosaskiego nurtu, co wkr\u00f3tce doprowadzi\u0142o do tzw. \u201eafery Lema\u201d, czyli do jego wykluczenia z ameryka\u0144skiego stowarzyszenia autor\u00f3w fantastyki naukowej (SFWA)[11]<\/a>.<\/p>\n

    Jak to s\u0142usznie zauwa\u017ca Kajtoch, Solaris<\/i><\/b> jest powie\u015bci\u0105, kt\u00f3ra – cho\u0107 niew\u0105tpliwie nale\u017cy do SF – to nie ma praktycznie \u017cadnej z licznych wad jej licznych poprzednik\u00f3w. Jest to w\u0142a\u015bciwie nowoczesna powie\u015b\u0107 psychologiczna, w kt\u00f3rej \u201etwarda\u201d nauka (\u201ehard\u201d science<\/i>) odgrywa kluczow\u0105 rol\u0119. St\u0105d te\u017c Lem mia\u0142 spore zastrze\u017cenia do jej ekranizacji, dokonanej w ZSRR przez Tarkowskiego (g\u0142\u00f3wne zarzuty polega\u0142y tu w zasadzie na wprowadzeniu przez re\u017cysera dodatkowych postaci, nieistniej\u0105cych w ksi\u0105\u017cce i na umieszczeniu znacznej cz\u0119\u015bci akcji filmu na Ziemi). Niemniej radziecka ekranizacja Solaris<\/i><\/b> uchodzi dzi\u015b za klasyk\u0119 filmu SF, czego niestety nie mo\u017cna powiedzie\u0107 o znacznie p\u00f3\u017aniejszej ameryka\u0144skiej, kt\u00f3ra uczyni\u0142a z Solaris<\/i><\/b> rodzaj kosmicznej love story<\/i>[12]<\/a>.<\/p>\n

    Du\u017c\u0105 zas\u0142ug\u0105 Kajtocha jest zwr\u00f3cenie uwagi na niedostatki erotyzmu w SF z pierwszej po\u0142owy XX wieku \u2013 w ZSRR i krajach od niego zale\u017cnych wynika\u0142o to z kanon\u00f3w socrealizmu, przyj\u0119tego w ZSRR w latach 1930., a obowi\u0105zuj\u0105cych w Polsce mniej wi\u0119cej w latach 1949-1955, a w krajach anglosaskich (g\u0142\u00f3wnie w USA) z dominuj\u0105cej tam w\u00f3wczas etyki puryta\u0144skiej. St\u0105d te\u017c sceny erotyczne w Solaris<\/i><\/b>, cho\u0107 dla wsp\u00f3\u0142czesnego czytelnika wydawa\u0107 si\u0119 mog\u0105 bardzo wyciszone, by\u0142y we wczesnych latach 1960. do\u015b\u0107 \u015bmia\u0142e, szczeg\u00f3lnie jak na literatur\u0119 SF, z definicji ukierunkowan\u0105 na masowego, a nawet i m\u0142odocianego czytelnika. Wa\u017cne jest te\u017c to, i\u017c erotyzm w Solaris<\/i><\/b> <\/i>pe\u0142ni istotn\u0105 rol\u0119 w konstrukcji powie\u015bci i \u017ce Harey, g\u0142\u00f3wna kobieca bohaterka tej powie\u015bci, nie zosta\u0142a do niej wprowadzona tylko po to, aby ow\u0105 powie\u015b\u0107 uatrakcyjni\u0107 dla czytelnika (w kontra\u015bcie do omawianej ju\u017c hollywoodzkiej ekranizacji Solaris<\/i><\/b>, kt\u00f3ra, w czysto komercyjnych celach, stara\u0142a si\u0119, zreszt\u0105 bez sukcesu, przyci\u0105gn\u0105\u0107 widza nago\u015bci\u0105 ju\u017c nie tylko Harey, ale i Krisa Kelvina, g\u0142\u00f3wnego m\u0119skiego bohatera powie\u015bci i filmu, tym razem granego – i to raczej nienajlepiej – przez znanego ameryka\u0144skiego gwiazdora[13]<\/a>).<\/p>\n

    Cho\u0107 Kajtoch tego wyra\u017anie nie formu\u0142uje, to innowacyjno\u015b\u0107 Solaris<\/i><\/b> <\/i>polega g\u0142\u00f3wnie na wprowadzeniu prawdziwego, a wi\u0119c obiektywnie dla nas niepoznawalnego i niezrozumialnego \u201eobcego\u201d w postaci my\u015bl\u0105cego, a wi\u0119c te\u017c i inteligentnego oceanu, pokrywaj\u0105cego praktycznie ca\u0142\u0105 planet\u0119 Solaris \u2013 jedynym podobnym przyk\u0142adem, i to tak\u017ce znajduj\u0105cym si\u0119 na \u0142amach wysoce artystycznej SF, jest \u201emy\u015bl\u0105cy ob\u0142ok\u201d z nieco wcze\u015bniejszej powie\u015bci Czarna chmura<\/i><\/b> Hoyle\u2019a.[14]<\/a> Jednak\u017ce, w odr\u00f3\u017cnieniu od Czarnej chmury<\/i><\/b>, ludzko\u015b\u0107 w powie\u015bci Lema nie jest w stanie nawi\u0105za\u0107 \u017cadnego znacz\u0105cego kontaktu z jedynym mieszka\u0144cem planety Solaris \u2013 \u201ewizyty\u201d tzw. go\u015bci, czyli neutrinowych, \u201elepszych ni\u017c orygina\u0142y\u201d kopii ludzi, znanych uprzednio badaczom zamieszka\u0142ym na stacji orbituj\u0105cej planet\u0119 Solaris, m\u00f3wi\u0105 bowiem ziemskim uczonym jeszcze mniej o gigantycznym mieszka\u0144cu tej planety ni\u017c wieloletnie obserwacje pokrywaj\u0105cego j\u0105 inteligentnego oceanu. Jak to celnie zauwa\u017cy\u0142 Kajtoch, \u00f3w przekonywuj\u0105cy wizerunek \u201eobcego\u201d, Lem osi\u0105gn\u0105\u0142 stosuj\u0105c zasad\u0119 niekoherencji cech, zdefiniowanej przez Lema w drugim tomie swej Fantastyki i futurologii<\/i><\/b>.[15]<\/a><\/p>\n

    Tak wi\u0119c, zamiast pozna\u0107 kosmiczn\u0105 inteligencj\u0119, ludzie poznaj\u0105 dzi\u0119ki wizytom na tej planecie samych siebie (i to w niezbyt naukowy spos\u00f3b), a ca\u0142y program badawczy tej planety i jej \u201emieszka\u0144ca\u201d, kt\u00f3ry zrodzi\u0142 zreszt\u0105 now\u0105 ga\u0142\u0105\u017a nauki (solarystyk\u0119) nale\u017cy uzna\u0107 za fiasko[16]<\/a>. Jednak\u017ce sama powie\u015b\u0107 Lema wytrzyma\u0142a doskonale test czasu, podobnie jak i wst\u0119p do niej pi\u00f3ra Kajtocha. Co wi\u0119cej, mo\u017ce by\u0107 ona uznana za szczytowe osi\u0105gni\u0119cie Lema, a niemo\u017cno\u015b\u0107 dor\u00f3wnania mu na polu sensu stricte<\/i> literackich, spowodowa\u0142a, zdaniem Kajtocha (a tak\u017ce i moim), stopniowe odej\u015bcie Lema od beletrystki, kt\u00f3re zacz\u0119\u0142o si\u0119 ju\u017c w okolicach pami\u0119tnego roku 1968.<\/p>\n

    Utopijna SF lat pi\u0119\u0107dziesi\u0105tych XX wieku<\/b><\/p>\n

    Kolej teraz na om\u00f3wienie rozdzia\u0142u \u201eZwyci\u0119stwo cia\u0142a\u201d[17]<\/a>. Kajtoch analizuje w nim krytycznie trzy utopijne powie\u015bci fantastyczno naukowe, powsta\u0142e w Polsce i ZSRR w latach 1950-tych. S\u0105 to:<\/p>\n