{"id":8239,"date":"2012-12-11T17:13:57","date_gmt":"2012-12-11T17:13:57","guid":{"rendered":"http:\/\/www.bezjarzmowie.info.ke\/test\/?p=8239"},"modified":"2013-11-02T20:54:36","modified_gmt":"2013-11-02T19:54:36","slug":"o-potrzebie-tworzenia-widzen-franciszki-i-stefana-themersonow-2","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/siemysli-ke.info\/de\/o-potrzebie-tworzenia-widzen-franciszki-i-stefana-themersonow-2\/","title":{"rendered":"O potrzebie tworzenia widze\u0144 Franciszki i Stefana Themerson\u00f3w (2)"},"content":{"rendered":"

\"\"<\/a><\/span><\/p>\n

\u00a0<\/p>\n

\u00a0<\/p>\n

\u00a0<\/p>\n

\u00a0<\/p>\n

\u00a0<\/p>\n

\u00a0<\/p>\n

\u00a0<\/p>\n

\u00a0<\/p>\n

\u00a0<\/p>\n

Wszystkie swe dzie\u0142a para filmowc\u00f3w zrealizowa\u0142a wsp\u00f3lnie. Jak wspominaj\u0105 oni, niekiedy nie wiedzieli, co kto zrobi\u0142. W swej tw\u00f3rczo\u015bci filmowej Themersonowie wyszli od eksperyment\u00f3w z fotogramami, fotografi\u0105 i fotokola\u017cem. \u201eFotogramy w ruchu\u201d \u2013 tak m\u00f3wili o swych filmach. Ich zdaniem fotogram nie jest jednak obrazem abstrakcyjnym. \u201eTo co\u015b unikalnego\u201d, gdy\u017c \u201eNie przedstawia niczego. Nie abstrahuje niczego z niczego. Jest tym, czym jest. Jest sam\u0105 rzeczywisto\u015bci\u0105\u201d. Dlatego, zafascynowani \u201elirycznymi warto\u015bciami fotogram\u00f3w\u201d, na r\u00f3\u017cne sposoby wykorzystywali je we wszystkich swych filmach. W tym celu skonstruowali specjalny st\u00f3\u0142 trickowy<\/em>. S\u0142u\u017c\u0105c do uruchamiania fotogram\u00f3w, by\u0142 bardzo prosty. \u201eZrobili\u015bmy rzecz nast\u0119puj\u0105c\u0105 \u2013 wspomina Stefan Themerson w O potrzebie tworzenia widze\u0144<\/em> – zamiast uk\u0142adania przedmiot\u00f3w na \u015bwiat\u0142oczu\u0142ym papierze, my\u015bmy je uk\u0142adali na przezroczystej kalce kre\u015blarskiej na poziomej szybie \u2013 i fotografowali\u015bmy (klatka po klatce) z do\u0142u. Otrzymywali\u015bmy ruch przez zmian\u0119 po\u0142o\u017cenia mocnych, nagich \u017car\u00f3wek umieszczonych nad szyb\u0105. W przypadku du\u017cych i ci\u0119\u017ckich przedmiot\u00f3w, a czasami ludzi (\u2026) przezroczysta kalka by\u0142a ustawiana pionowo. Film wywo\u0142ywali\u015bmy i s\u0142u\u017cy\u0142 jako negatyw. Kamer\u0105 by\u0142a staro\u015bwiecka \u017c\u00f3\u0142ta skrzynka z korbk\u0105 z 1910 r. Przepada\u0142em za ni\u0105. Mo\u017cna j\u0105 by\u0142o zmusi\u0107, aby robi\u0142a to, co chcieli\u015bmy. Nowoczesna kamera zmusza nas, aby\u015bmy robili to, co mie\u015bci si\u0119 w zakresie jej mo\u017cliwo\u015bci.\u201d [9]<\/strong> Poruszenia lampami w podczas filmowania sprawia\u0142y i\u017c, otrzymywa\u0142o si\u0119 ruch „cieni“ i ich „deformacj\u0119“. Dzi\u0119ki temu \u201ete ruchome „fotogramy“ by\u0142y chyba czym\u015b nowym w owych czasach\u201d \u2013 skomentowa\u0142 je Stefan Themerson w li\u015bcie do J\u00f3zefa Robakowskiego z 1. lutego 1977 roku. [10]<\/strong> Sw\u0105 aktywno\u015bci\u0105 para polskich filmowc\u00f3w wpisa\u0142a si\u0119 w poszukiwania takich tw\u00f3rc\u00f3w europejskich, tj. Man Ray, kt\u00f3ry ju\u017c przed nimi eksperymentowa\u0142 z fotogramami. Bez u\u017cycia kamery tworzy\u0142 on kompozycje fotograficzne, kt\u00f3re nazywa\u0142 \u201erayogramami\u201d. \u015alad na papierze \u015bwiat\u0142oczu\u0142ym pozostawia\u0142y pozostawiane na nim przedmioty, tj. gwo\u017adzie, pinezki i spr\u0119\u017cynki, u\u017cyte przez Man Raya m.in. w Powrocie do rozumu<\/em> (Le retour \u00e0 la raison<\/em>; 1923).<\/span><\/p>\n

<\/span><\/p>\n

Tworz\u0105c swe filmy Themersonowie nieustannie wchodzili w r\u00f3\u017cne relacje z innymi dziedzinami sztuki. Cztery pierwsze, zrealizowane w Polsce, niestety nie przetrwa\u0142y do naszych czas\u00f3w. Znane s\u0105 one jedynie na podstawie zachowanych fotogram\u00f3w, klatek filmowych, scenariuszy, a tak\u017ce \u00f3wczesnych recenzji oraz relacji prasowych. W swym pierwszym, niemym, pozbawionym zupe\u0142nie fabu\u0142y, abstrakcyjnym filmie Apteka<\/em> (1930) na ekran przenie\u015bli liryczne warto\u015bci wprawionych w ruch fotogram\u00f3w. St\u0105d te\u017c niekiedy bywa on nazywany \u201efilmem fotogramowym\u201d. Jak sugeruje jego nazwa, to fantazja na temat filmowanego szk\u0142a oraz innych sprz\u0119t\u00f3w aptecznych. Autorom tej kompozycji z\u0142o\u017conej z przenikaj\u0105cych si\u0119 p\u0142ynnie, plastycznych obraz\u00f3w odrealnionych gr\u0105 \u015bwiat\u0142ocienia chodzi\u0142o przede wszystkim o rozwini\u0119cie w pojedynczych klatkach filmowych kompozycji \u015bwiat\u0142ocieniowych. Dlatego po raz pierwszy wykorzystali w nim form\u0119 \u201e\u015bwiat\u0142obrazu\u201d, czyli fotogramu u\u017cywanego dotychczas tylko w fotografii statycznej. [11]<\/strong> W tym celu na ta\u015bmie skojarzyli ze sob\u0105 szereg obraz\u00f3w oraz pojedyncze kadry, fotografie i fotomonta\u017ce, kt\u00f3r\u0105 nast\u0119pnie wprawili w ruch. Dzi\u0119ki temu przyciemniony ekran zape\u0142ni\u0142y szklane, apteczne naczynia, pr\u00f3b\u00f3wki, retorty, proszki oraz inne, zdeformowane poruszaniem \u015bwiate\u0142, rozmyte kszta\u0142ty. [12]<\/strong> Ogl\u0105dane z g\u00f3ry, ko\u0142ysz\u0105ce si\u0119, urzekaj\u0105 p\u0142ynno\u015bci\u0105 swych form. O podk\u0142adzie muzycznym tego pierwszego uko\u0144czonego w Polsce, a zarazem \u2013 jednego z najcenniejszych dzie\u0142 w dorobku polskiej kinematografii XX wieku – nic wiadomo. Natomiast zachowa\u0142o si\u0119 z niego szereg kadr\u00f3w oraz opis\u00f3w w \u00f3wczesnej prasie. W 2001 roku Bruce Checefsky, artysta i teoretyk sztuki, dyrektor Reinberger Galleries, Cleveland Institute of Art., wykorzysta\u0142 je do zrekonstruowania tego filmu.<\/span><\/p>\n

Rozg\u0142os przyni\u00f3s\u0142 Themersonom film Europa<\/em> (1930\u201331), oparty na futurystycznym poemacie Anatola Sterna (1928) w opracowaniu graficznym Mieczys\u0142awa Szczuki i Teresy \u017barnower\u00f3wny, kt\u00f3ry drukiem ukaza\u0142 si\u0119 w Warszawie, w 1929 roku. Angielskie facsimile, kt\u00f3re tak\u017ce zawiera informacje na temat tego filmu, zosta\u0142o opublikowane przez Gaberbocchus w roku 1962. [13]<\/strong> Ukazuj\u0105c \u00f3wczesne zagro\u017cenie Europy, filmowcy prze\u0142o\u017cyli s\u0142owa na obrazy. Elementy abstrakcyjne zestawili z realistycznymi kadrami, napisami, urywkami akcji, ruchem i zmianami fakturalnymi. Dynamiczny monta\u017c kola\u017cowy, konstruktywistyczna forma, ikonoklazm dadaistyczny i surrealistyczny prze\u0142amywa\u0142y dotychczasowe, syntaktyczne regu\u0142y j\u0119zyka filmowego. Fragmenty \u201eEuropy\u201d zachowa\u0142y si\u0119 jedynie w formie fotomonta\u017cy oraz pojedynczych kadr\u00f3w. To na ich podstawie usi\u0142owano odtworzy\u0107 scenariusz filmu [14]<\/strong>. Prze\u015bled\u017amy go na podstawie listy monta\u017cowej, kt\u00f3r\u0105 na pro\u015bb\u0119 J\u00f3zefa Robakowskiego Stefan Themerson przes\u0142a\u0142 mu w 1973 roku: do uj\u0119cia rosn\u0105cej trawy wykorzystano fotogram animowany; w kt\u00f3rym \u201ew\u0142\u00f3kna bawe\u0142ny obcinane s\u0105 klatka po klatce oraz kr\u0119cone wstecz\u201d. Umieszczone na czarnym tle, bia\u0142e li\u015bcie na wietrze, ukaza\u0142 fotogram, w kt\u00f3rym ich ruch oddano \u201eza pomoc\u0105 poruszaj\u0105cego si\u0119 \u017ar\u00f3d\u0142a \u015bwiat\u0142a\u201d. Negatywowa i pozytywowa panorama po fotomonta\u017cach z kolejnej sekwencji to z kolei \u201eszereg fotomonta\u017cy w\u0142asnych\u201d. Przenikaj\u0105c si\u0119, zosta\u0142y one ukazane za pomoc\u0105 \u015bwiat\u0142a. Fotomonta\u017c drapacza chmur by\u0142 za\u015b \u201eobcinany od g\u00f3ry no\u017cycami klatka po klatce i kr\u0119cony wstecz\u201d. \u201eBokser walcz\u0105cy bez przeciwnika\u201d – to wedle wyja\u015bnie\u0144 Themersona \u201eSkulski, kolega z architektury\u201d; za\u015b Eligiusz, bezrobotny \u2013 to \u201emodel z Akademii\u201d. Filmuj\u0105c go, re\u017cyser uciek\u0142 si\u0119 do zbli\u017cenia jego postaci. \u201eKlatka po klatce\u201d zjecha\u0142 on r\u00f3wnolegle do cia\u0142a, \u201eod g\u0142owy w d\u00f3\u0142 do but\u00f3w\u201d. W tym celu oparty na sztalugach aparat zosta\u0142 opuszczony klatka po klatce. Nast\u0119pnie, w \u201estudium jedzenia \u2013 modelem jest jegomo\u015b\u0107 spotkany na ulicy, kt\u00f3ry okaza\u0142 si\u0119 rze\u017anikiem\u201d. Na ekranie mo\u017cna by\u0142o zobaczy\u0107 kolejno: \u201eg\u0142ow\u0119 jedz\u0105cego cz\u0142owieka, kt\u00f3ry po\u017cera befsztyk, t\u0105 sam\u0105 g\u0142ow\u0119 w pozycji poziomej, usta cz\u0142owieka, menu z napisem Europa<\/em> z Hotelu Europejskiego<\/em>\u201d. Nast\u0119pnie w o\u015bmiu ekspozycjach na tej samej ta\u015bmie zosta\u0142 powt\u00f3rzony \u201ejedz\u0105cy cz\u0142owiek z plasterkami jab\u0142ka\u201d. S. T. [Stefan Themerson], kt\u00f3ry wcieli\u0142 si\u0119 w jego rol\u0119, jad\u0142 klatka po klatce. W kolejnych sekwencjach ukazano: \u201eautoportret \u2013 pas transmisyjny z plasterkami jab\u0142ek, gazety, gazety pomi\u0119te, wpychane w usta, g\u0142ow\u0119 i mikrofon oraz rysunek Georga Grosza\u201d, w kt\u00f3rym \u201ena miejscu serca, klatka po klatce animowano motor\u201d. Wedle relacji Themersona \u201eto zdj\u0119cie zosta\u0142o wyci\u0119te przez cenzur\u0119, bo my\u015bleli, \u017ce rysunek by\u0142 portretem Prystora, poprzedniego premiera\u201d. W nast\u0119pnym uj\u0119ciu znalaz\u0142a si\u0119 \u201epanorama po fotomonta\u017cach z ok\u0142adki Europy Teresy \u017barnower\u00f3wnej i dwie figurki \u2013 ulepione przez dw\u00f3ch pacjent\u00f3w szpitala w Tworkach: Diabe\u0142 i Cz\u0142owiek w kaftanach bezpiecze\u0144stwa\u201d. Cz\u0142owiek ma ruchom\u0105 g\u0142ow\u0119, kiwa ni\u0105 klatka po klatce. Te zdj\u0119cia przenika\u0142y si\u0119 \u201eze zdj\u0119ciem \u017co\u0142nierza w he\u0142mie w okopach, kt\u00f3ry rzuca\u0142 granat\u201d. Przenika\u0142y si\u0119 te\u017c obrazy: \u201edrutu kolczastego, d\u0142oni na krzy\u017cu, \u0107wieka, klawiatury fortepianu i jazzu\u201d. Nast\u0119pnie pojawi\u0142y si\u0119 ukazane czarno na bia\u0142ym, \u201efotogramowe serce bij\u0105ce\u201d, uderzaj\u0105cy w brzuch i cofaj\u0105cy si\u0119 bagnet, \u201efotogramowa d\u0142o\u0144\u201d oraz cyfra rzymska V i XX na tle bioder. Gdy cyfry te znik\u0142y, biodra zaj\u0119\u0142y ca\u0142y ekran. W kolejnych uj\u0119ciach mo\u017cna by\u0142o zobaczy\u0107 p\u0142yty trotuaru. Zbli\u017cenie ods\u0142oni\u0142o wychodz\u0105cy ze szczeliny pomi\u0119dzy nimi kie\u0142 trawy, kt\u00f3ry wyrasta\u0142 w drzewo. Dominuj\u0105c, przechyla\u0142o si\u0119, padaj\u0105c wprost na aparat. Wprost na niego bieg\u0142y te\u017c nagie \u201ebachantki\u201d, kt\u00f3rymi by\u0142y \u201emodelki z Akademii\u201d. Widoczne te\u017c by\u0142y \u201efragmenty ich cia\u0142\u201d oraz rozrywanie r\u0119koma drut\u00f3w elektrycznych. W dalszych uj\u0119ciach szybki, \u201ena wp\u00f3\u0142 abstrakcyjny\u201d monta\u017c ods\u0142oni\u0142 kolejno biodra, chleb, g\u0142ow\u0119, fotogramowy \u017co\u0142\u0105dek, zbli\u017cenie sk\u00f3ry i fotogramowe, bij\u0105ce serce, kt\u00f3re, jak poprzednio, wype\u0142ni\u0142o ca\u0142y ekran. Wreszcie, w tle znalaz\u0142o si\u0119 serce, przenikaj\u0105c si\u0119 z widniej\u0105c\u0105 w centrum, \u201emale\u0144k\u0105 kobieta skacz\u0105c\u0105 z trampoliny w wod\u0119\u201d. Film zamkn\u0119\u0142o zdj\u0119cie \u201enagiego dziecka b\u0142\u0105dz\u0105cego po polanie\u201d. Przypuszczalne to samo zdj\u0119cie znalaz\u0142o si\u0119 te\u017c p\u00f3\u017aniej w ko\u0144cu Przygody cz\u0142owieka poczciwego<\/em>. [15]<\/strong><\/span><\/p>\n

\"\"<\/strong><\/span><\/p>\n

Jak napisa\u0142 M. Wallis w swej recenzji, opublikowanej w numerze Dr\u00f3g<\/em> z 1932 roku, Europa <\/em>przynios\u0142a przegl\u0105d r\u00f3\u017cnych mo\u017cliwo\u015bci \u00f3wczesnego filmu, tj. film z fotogram\u00f3w, film z negatyw\u00f3w, film abstrakcyjny z element\u00f3w geometrycznych b\u0105d\u017a drukarskich. Wykorzystano w nim r\u00f3wnie\u017c wycinki, zwielokrotnienia, powi\u0119kszenia, zdj\u0119cia robione pod k\u0105tem i inne eksperymenty filmowe. Krytyk zwr\u00f3ci\u0142 te\u017c uwag\u0119 na \u201epar\u0119 wybornych studi\u00f3w ludzi jedz\u0105cych, gryz\u0105cych, \u017cuj\u0105cych\u201d, a tak\u017ce \u201eszereg pi\u0119knych akt\u00f3w kobiecych\u201d oraz \u201ewspania\u0142y symbol kie\u0142ka trawy, wyrastaj\u0105cego w szparze chodnika i rozsadzaj\u0105cego kamienne p\u0142yty bruku\u201d. [16]<\/strong> Podobnie, jak poemat Anatola Sterna, kt\u00f3ry pisa\u0142 w nim o \u201et\u0142umie szalej\u0105cych bachantek“, film Europa<\/em> zamyka\u0142 widok \u017ad\u017ab\u0142a trawy wychylaj\u0105cego si\u0119 spomi\u0119dzy p\u0142yt trotuaru, kt\u00f3re \u201erozrasta\u0142o si\u0119 na ekranie w drzewo\u201d, jego \u201ekorzenie rozsadza\u0142y beton\u201d, a \u201eg\u0142odne kom\u00f3rki cia\u0142a rozwala\u0142y kamienne fundamenty cywilizacji bez serca\u201d. [17]<\/strong> \u015awiadczy to o tym, i\u017c filmowcy do\u015b\u0107 dos\u0142ownie przenie\u015bli na ekran futurystyczny poemat Sterna. W swej recenzji opublikowanej w Wiadomo\u015bciach Literackich<\/em> Stefania Zahorska nazwa\u0142a Europ\u0119<\/em> \u201epoematem filmowym\u201d. Jak napisa\u0142a, \u201enie jest filmem abstrakcyjnym, bo s\u0105 tam przedmioty, postacie, urywki akcji, ale wszystkie te elementy przedmiotowe odarto z bezpo\u015bredniego, konkretnego znaczenia, zwi\u0105zek mi\u0119dzy nimi istnieje tylko na p\u0142aszczy\u017anie ideologicznej, na pograniczu symbolu. I na tej p\u0142aszczy\u017anie le\u017c\u0105 obok siebie powierzchnia przekrojonego chleba, grudowata, chropawa, czekaj\u0105ca ust i z\u0119b\u00f3w, i biodra kobiece\u201d. [18]<\/strong> Poszukiwanie nowej formu\u0142y interpretacyjnej symboli oraz kojarzenia s\u0142\u00f3w i obraz\u00f3w \u015bwiadczy o tym, \u017ce Themersonowe pragn\u0119li przenie\u015b\u0107 na ekran teori\u0119 \u201epoezji semantycznej\u201d, kt\u00f3r\u0105 Stefan najpe\u0142niej wy\u0142o\u017cy\u0142 w powie\u015bci Bayamus<\/em>. Jak na \u00f3wczesne czasy film Europa<\/em> okaza\u0142 si\u0119 bardzo rewolucyjny. Jeden z krytyk\u00f3w nazwa\u0142 go \u201ewyrazem \u015bwiatopogl\u0105du m\u0142odego wariata, a nie Europy\u201d. By\u0142 to jeszcze film jeszcze niemy, acz Themersonowie, my\u015bl\u0105c o jego ud\u017awi\u0119kowieniu, pod\u0142o\u017cyli do niego muzyk\u0119 Czajkowskiego. Europa doczeka\u0142a si\u0119 dw\u00f3ch rekonstrukcji. Pierwszej, na slajdach, z d\u017awi\u0119kiem na ta\u015bmie, dokonali po wojnie sami Themersonowie. Wsp\u00f3\u0142pracuj\u0105c z Vand\u0105 Carter i Davidem Flinchem wykorzystali w niej swe fotogramy, kt\u00f3re towarzyszy\u0142y czytanemu poematowi A. Sterna. Drugiej rekonstrukcji dokona\u0142 w 1988 roku Piotr Zar\u0119bski w \u0141\u00f3dzkiej Szkole Filmowej, jako sw\u0105 prac\u0119 dyplomow\u0105 u T. Robakowskiego. Wykorzysta\u0142 on do niej oryginalne klatki filmowe. Zar\u0119bski, kt\u00f3ry wykorzysta\u0142 pejza\u017ce miasta \u0141odzi oraz wr\u00f3ci\u0142 do pierwotnej muzyki Czajkowskiego, os\u0142oni\u0142 now\u0105, w\u0142asn\u0105 wizj\u0119 Europy. Niestety, Themersonowie ju\u017c jej nie zobaczyli. (cdn.)<\/strong><\/span><\/p>\n

<\/strong>\u00a0<\/p>\n

\u00a0Agnieszka M. Wasieczko<\/strong><\/span><\/p>\n

\u00a0<\/p>\n

Przypisy:<\/strong><\/span><\/p>\n

9. S. Themerson, O potrzebie tworzenia widze\u0144<\/em>, op. cit., s. 60;<\/span><\/p>\n

10. S. Themerson, z listu do J\u00f3zefa Robakowskiego, 1. lutego 1977;<\/span><\/p>\n

11. J. Migowa, Jak pracuje warszawska awangarda?,<\/em> w: \u201e\u015awiatowid\u201d, 18.11.1933;<\/span><\/p>\n

12. S. Themerson, z listu do Leszka Armatysa, 29. kwietnia 1971, cyt. za: Filmy Franciszki i Stefana Themerson\u00f3w \/ The films of Franciszka and Stefan Themerson<\/em> (ksi\u0105\u017cka + p\u0142yta DVD z 3 filmami Themerson\u00f3w). Redakcja i zestawienie tekst\u00f3w: Jasia Reichardt i Nick Wadley, prze\u0142. Ewa Kuryluk, Andrzej Poloczek, Ma\u0142gorzata Sady, prod. Benjamin Cook i \u0141ukasz Ronduda, wyd. LUX, Londyn oraz Centrum Sztuki Wsp\u00f3\u0142czesnej, Warszawa, 2007, s. 51;<\/span><\/p>\n

13. A. Stern, Europa<\/em>, w przek\u0142adzie Stefana Themersona i Michaela Horowitza, z przedmow\u0105 Orwella Blakestone i wst\u0119pem Michaela Horowitza, wed\u0142ug projektu Mieczys\u0142awa Szczuki i Teresy \u017barnower, Wydawnictwo Gaberbocchus Press, Londyn 1962;<\/span><\/p>\n

14. Fragmenty Europy<\/em> wg przedruku wydania z 1929 r. w: Stern, M. Berman, Mieczys\u0142aw Szczuka<\/em>, Warszawa 1965. Aneks, scenopis Themerson\u00f3w za: J. Zagrodzki, Pocz\u0105tki polskiego<\/em> filmu eksperymentalnego<\/em>, \u201eProjekt\u201d, 1974, nr 5, s. 27. Pr\u00f3bowa\u0142a ju\u017c fragmentarycznie zestawi\u0107 oba teksty J. Lemann (Filmowa tw\u00f3rczo\u015b\u0107 Franciszki i Stefana Themerson\u00f3w<\/em>, w: Z dziej\u00f3w awangardy filmowej<\/em>, Katowice 1976, s. 126), niemniej jednak niekt\u00f3re propozycje musz\u0105 budzi\u0107 sprzeciw;<\/span><\/p>\n

15. S. Themerson, Lista monta\u017cowa do Europy<\/em>, w: Filmy Franciszki i Stefana Themerson\u00f3w<\/em> …, op. cit., ss. 67-69. Por. r\u00f3wnie\u017c: S. Themerson, O potrzebie tworzenia widze\u0144<\/em>, op. cit., ss. 75-76 oraz\u00a0 film als film<\/em>, Harward Galery, Londyn, 1979;<\/span><\/p>\n

16. Cyt. za: S. Themerson, O potrzebie tworzenia widze\u0144<\/em>, op. cit., s.75;<\/span><\/p>\n

17. S. Themerson, z listu do Centralnego Archiwum Filmowego w Warszawie, 30. listopada 1960;<\/span><\/p>\n

18. S. Zahorska, \u201eWiadomo\u015bci Literackie\u201d, 18.12.1932<\/span>.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

\u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 Wszystkie swe dzie\u0142a para filmowc\u00f3w zrealizowa\u0142a wsp\u00f3lnie. Jak wspominaj\u0105 oni, niekiedy<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"colormag_page_layout":"default_layout","footnotes":""},"categories":[143],"tags":[],"class_list":["post-8239","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-inne"],"yoast_head":"\nO potrzebie tworzenia widze\u0144 Franciszki i Stefana Themerson\u00f3w (2) - SI\u0118 MY\u015aLI<\/title>\n<meta name=\"robots\" content=\"index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1\" \/>\n<link rel=\"canonical\" href=\"https:\/\/siemysli-ke.info\/de\/o-potrzebie-tworzenia-widzen-franciszki-i-stefana-themersonow-2\/\" \/>\n<meta property=\"og:locale\" content=\"de_DE\" \/>\n<meta property=\"og:type\" content=\"article\" \/>\n<meta property=\"og:title\" content=\"O potrzebie tworzenia widze\u0144 Franciszki i Stefana Themerson\u00f3w (2) - SI\u0118 MY\u015aLI\" \/>\n<meta property=\"og:description\" content=\"\u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 Wszystkie swe dzie\u0142a para filmowc\u00f3w zrealizowa\u0142a wsp\u00f3lnie. Jak wspominaj\u0105 oni, niekiedy\" \/>\n<meta property=\"og:url\" content=\"https:\/\/siemysli-ke.info\/de\/o-potrzebie-tworzenia-widzen-franciszki-i-stefana-themersonow-2\/\" \/>\n<meta property=\"og:site_name\" content=\"SI\u0118 MY\u015aLI\" \/>\n<meta property=\"article:published_time\" content=\"2012-12-11T17:13:57+00:00\" \/>\n<meta property=\"article:modified_time\" content=\"2013-11-02T19:54:36+00:00\" \/>\n<meta property=\"og:image\" content=\"http:\/\/www.bezjarzmowie.info.ke\/test\/wp-content\/uploads\/2012\/12\/001-300x233.jpg\" \/>\n<meta name=\"author\" content=\"admin\" \/>\n<meta name=\"twitter:label1\" content=\"Verfasst von\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data1\" content=\"admin\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:label2\" content=\"Gesch\u00e4tzte Lesezeit\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data2\" content=\"10\u00a0Minuten\" \/>\n<script type=\"application\/ld+json\" class=\"yoast-schema-graph\">{\"@context\":\"https:\/\/schema.org\",\"@graph\":[{\"@type\":\"Article\",\"@id\":\"https:\/\/siemysli-ke.info\/de\/o-potrzebie-tworzenia-widzen-franciszki-i-stefana-themersonow-2\/#article\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\/\/siemysli-ke.info\/de\/o-potrzebie-tworzenia-widzen-franciszki-i-stefana-themersonow-2\/\"},\"author\":{\"name\":\"admin\",\"@id\":\"https:\/\/siemysli-ke.info\/#\/schema\/person\/048295918d7858e90e57d1a2c2b5da74\"},\"headline\":\"O potrzebie tworzenia widze\u0144 Franciszki i Stefana Themerson\u00f3w (2)\",\"datePublished\":\"2012-12-11T17:13:57+00:00\",\"dateModified\":\"2013-11-02T19:54:36+00:00\",\"mainEntityOfPage\":{\"@id\":\"https:\/\/siemysli-ke.info\/de\/o-potrzebie-tworzenia-widzen-franciszki-i-stefana-themersonow-2\/\"},\"wordCount\":2107,\"commentCount\":0,\"publisher\":{\"@id\":\"https:\/\/siemysli-ke.info\/#organization\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\/\/siemysli-ke.info\/de\/o-potrzebie-tworzenia-widzen-franciszki-i-stefana-themersonow-2\/#primaryimage\"},\"thumbnailUrl\":\"http:\/\/www.bezjarzmowie.info.ke\/test\/wp-content\/uploads\/2012\/12\/001-300x233.jpg\",\"articleSection\":[\"Inne\"],\"inLanguage\":\"de\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"CommentAction\",\"name\":\"Comment\",\"target\":[\"https:\/\/siemysli-ke.info\/de\/o-potrzebie-tworzenia-widzen-franciszki-i-stefana-themersonow-2\/#respond\"]}]},{\"@type\":\"WebPage\",\"@id\":\"https:\/\/siemysli-ke.info\/de\/o-potrzebie-tworzenia-widzen-franciszki-i-stefana-themersonow-2\/\",\"url\":\"https:\/\/siemysli-ke.info\/de\/o-potrzebie-tworzenia-widzen-franciszki-i-stefana-themersonow-2\/\",\"name\":\"O potrzebie tworzenia widze\u0144 Franciszki i Stefana Themerson\u00f3w (2) - SI\u0118 MY\u015aLI\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\/\/siemysli-ke.info\/de\/#website\"},\"primaryImageOfPage\":{\"@id\":\"https:\/\/siemysli-ke.info\/de\/o-potrzebie-tworzenia-widzen-franciszki-i-stefana-themersonow-2\/#primaryimage\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\/\/siemysli-ke.info\/de\/o-potrzebie-tworzenia-widzen-franciszki-i-stefana-themersonow-2\/#primaryimage\"},\"thumbnailUrl\":\"http:\/\/www.bezjarzmowie.info.ke\/test\/wp-content\/uploads\/2012\/12\/001-300x233.jpg\",\"datePublished\":\"2012-12-11T17:13:57+00:00\",\"dateModified\":\"2013-11-02T19:54:36+00:00\",\"breadcrumb\":{\"@id\":\"https:\/\/siemysli-ke.info\/de\/o-potrzebie-tworzenia-widzen-franciszki-i-stefana-themersonow-2\/#breadcrumb\"},\"inLanguage\":\"de\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"ReadAction\",\"target\":[[\"https:\/\/siemysli-ke.info\/de\/o-potrzebie-tworzenia-widzen-franciszki-i-stefana-themersonow-2\/\"]]}]},{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"de\",\"@id\":\"https:\/\/siemysli-ke.info\/de\/o-potrzebie-tworzenia-widzen-franciszki-i-stefana-themersonow-2\/#primaryimage\",\"url\":\"http:\/\/www.bezjarzmowie.info.ke\/test\/wp-content\/uploads\/2012\/12\/001-300x233.jpg\",\"contentUrl\":\"http:\/\/www.bezjarzmowie.info.ke\/test\/wp-content\/uploads\/2012\/12\/001-300x233.jpg\"},{\"@type\":\"BreadcrumbList\",\"@id\":\"https:\/\/siemysli-ke.info\/de\/o-potrzebie-tworzenia-widzen-franciszki-i-stefana-themersonow-2\/#breadcrumb\",\"itemListElement\":[{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":1,\"name\":\"Home\",\"item\":\"https:\/\/siemysli-ke.info\/de\/\"},{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":2,\"name\":\"O potrzebie tworzenia widze\u0144 Franciszki i Stefana Themerson\u00f3w (2)\"}]},{\"@type\":\"WebSite\",\"@id\":\"https:\/\/siemysli-ke.info\/de\/#website\",\"url\":\"https:\/\/siemysli-ke.info\/de\/\",\"name\":\"SI\u0118 MY\u015aLI\",\"description\":\"\",\"publisher\":{\"@id\":\"https:\/\/siemysli-ke.info\/de\/#organization\"},\"potentialAction\":[{\"@type\":\"SearchAction\",\"target\":{\"@type\":\"EntryPoint\",\"urlTemplate\":\"https:\/\/siemysli-ke.info\/de\/?s={search_term_string}\"},\"query-input\":{\"@type\":\"PropertyValueSpecification\",\"valueRequired\":true,\"valueName\":\"search_term_string\"}}],\"inLanguage\":\"de\"},{\"@type\":\"Organization\",\"@id\":\"https:\/\/siemysli-ke.info\/de\/#organization\",\"name\":\"SI\u0118 MY\u015aLI\",\"url\":\"https:\/\/siemysli-ke.info\/de\/\",\"logo\":{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"de\",\"@id\":\"https:\/\/siemysli-ke.info\/de\/#\/schema\/logo\/image\/\",\"url\":\"https:\/\/siemysli-ke.info\/wp-content\/uploads\/2025\/05\/99.png\",\"contentUrl\":\"https:\/\/siemysli-ke.info\/wp-content\/uploads\/2025\/05\/99.png\",\"width\":270,\"height\":204,\"caption\":\"SI\u0118 MY\u015aLI\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\/\/siemysli-ke.info\/de\/#\/schema\/logo\/image\/\"}},{\"@type\":\"Person\",\"@id\":\"https:\/\/siemysli-ke.info\/#\/schema\/person\/048295918d7858e90e57d1a2c2b5da74\",\"name\":\"admin\",\"image\":{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"de\",\"@id\":\"https:\/\/siemysli-ke.info\/de\/#\/schema\/person\/image\/\",\"url\":\"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/9acf729117e1cff813c07ba085b25a76702049ffb5efe3425388cd1a019577de?s=96&d=mm&r=g\",\"contentUrl\":\"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/9acf729117e1cff813c07ba085b25a76702049ffb5efe3425388cd1a019577de?s=96&d=mm&r=g\",\"caption\":\"admin\"},\"url\":\"https:\/\/siemysli-ke.info\/de\/author\/admin\/\"}]}<\/script>\n<!-- \/ Yoast SEO plugin. -->","yoast_head_json":{"title":"O potrzebie tworzenia widze\u0144 Franciszki i Stefana Themerson\u00f3w (2) - SI\u0118 MY\u015aLI","robots":{"index":"index","follow":"follow","max-snippet":"max-snippet:-1","max-image-preview":"max-image-preview:large","max-video-preview":"max-video-preview:-1"},"canonical":"https:\/\/siemysli-ke.info\/de\/o-potrzebie-tworzenia-widzen-franciszki-i-stefana-themersonow-2\/","og_locale":"de_DE","og_type":"article","og_title":"O potrzebie tworzenia widze\u0144 Franciszki i Stefana Themerson\u00f3w (2) - SI\u0118 MY\u015aLI","og_description":"\u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 Wszystkie swe dzie\u0142a para filmowc\u00f3w zrealizowa\u0142a wsp\u00f3lnie. Jak wspominaj\u0105 oni, niekiedy","og_url":"https:\/\/siemysli-ke.info\/de\/o-potrzebie-tworzenia-widzen-franciszki-i-stefana-themersonow-2\/","og_site_name":"SI\u0118 MY\u015aLI","article_published_time":"2012-12-11T17:13:57+00:00","article_modified_time":"2013-11-02T19:54:36+00:00","og_image":[{"url":"http:\/\/www.bezjarzmowie.info.ke\/test\/wp-content\/uploads\/2012\/12\/001-300x233.jpg","type":"","width":"","height":""}],"author":"admin","twitter_misc":{"Verfasst von":"admin","Gesch\u00e4tzte Lesezeit":"10\u00a0Minuten"},"schema":{"@context":"https:\/\/schema.org","@graph":[{"@type":"Article","@id":"https:\/\/siemysli-ke.info\/de\/o-potrzebie-tworzenia-widzen-franciszki-i-stefana-themersonow-2\/#article","isPartOf":{"@id":"https:\/\/siemysli-ke.info\/de\/o-potrzebie-tworzenia-widzen-franciszki-i-stefana-themersonow-2\/"},"author":{"name":"admin","@id":"https:\/\/siemysli-ke.info\/#\/schema\/person\/048295918d7858e90e57d1a2c2b5da74"},"headline":"O potrzebie tworzenia widze\u0144 Franciszki i Stefana Themerson\u00f3w (2)","datePublished":"2012-12-11T17:13:57+00:00","dateModified":"2013-11-02T19:54:36+00:00","mainEntityOfPage":{"@id":"https:\/\/siemysli-ke.info\/de\/o-potrzebie-tworzenia-widzen-franciszki-i-stefana-themersonow-2\/"},"wordCount":2107,"commentCount":0,"publisher":{"@id":"https:\/\/siemysli-ke.info\/#organization"},"image":{"@id":"https:\/\/siemysli-ke.info\/de\/o-potrzebie-tworzenia-widzen-franciszki-i-stefana-themersonow-2\/#primaryimage"},"thumbnailUrl":"http:\/\/www.bezjarzmowie.info.ke\/test\/wp-content\/uploads\/2012\/12\/001-300x233.jpg","articleSection":["Inne"],"inLanguage":"de","potentialAction":[{"@type":"CommentAction","name":"Comment","target":["https:\/\/siemysli-ke.info\/de\/o-potrzebie-tworzenia-widzen-franciszki-i-stefana-themersonow-2\/#respond"]}]},{"@type":"WebPage","@id":"https:\/\/siemysli-ke.info\/de\/o-potrzebie-tworzenia-widzen-franciszki-i-stefana-themersonow-2\/","url":"https:\/\/siemysli-ke.info\/de\/o-potrzebie-tworzenia-widzen-franciszki-i-stefana-themersonow-2\/","name":"O potrzebie tworzenia widze\u0144 Franciszki i Stefana Themerson\u00f3w (2) - SI\u0118 MY\u015aLI","isPartOf":{"@id":"https:\/\/siemysli-ke.info\/de\/#website"},"primaryImageOfPage":{"@id":"https:\/\/siemysli-ke.info\/de\/o-potrzebie-tworzenia-widzen-franciszki-i-stefana-themersonow-2\/#primaryimage"},"image":{"@id":"https:\/\/siemysli-ke.info\/de\/o-potrzebie-tworzenia-widzen-franciszki-i-stefana-themersonow-2\/#primaryimage"},"thumbnailUrl":"http:\/\/www.bezjarzmowie.info.ke\/test\/wp-content\/uploads\/2012\/12\/001-300x233.jpg","datePublished":"2012-12-11T17:13:57+00:00","dateModified":"2013-11-02T19:54:36+00:00","breadcrumb":{"@id":"https:\/\/siemysli-ke.info\/de\/o-potrzebie-tworzenia-widzen-franciszki-i-stefana-themersonow-2\/#breadcrumb"},"inLanguage":"de","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":[["https:\/\/siemysli-ke.info\/de\/o-potrzebie-tworzenia-widzen-franciszki-i-stefana-themersonow-2\/"]]}]},{"@type":"ImageObject","inLanguage":"de","@id":"https:\/\/siemysli-ke.info\/de\/o-potrzebie-tworzenia-widzen-franciszki-i-stefana-themersonow-2\/#primaryimage","url":"http:\/\/www.bezjarzmowie.info.ke\/test\/wp-content\/uploads\/2012\/12\/001-300x233.jpg","contentUrl":"http:\/\/www.bezjarzmowie.info.ke\/test\/wp-content\/uploads\/2012\/12\/001-300x233.jpg"},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https:\/\/siemysli-ke.info\/de\/o-potrzebie-tworzenia-widzen-franciszki-i-stefana-themersonow-2\/#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Home","item":"https:\/\/siemysli-ke.info\/de\/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"O potrzebie tworzenia widze\u0144 Franciszki i Stefana Themerson\u00f3w (2)"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https:\/\/siemysli-ke.info\/de\/#website","url":"https:\/\/siemysli-ke.info\/de\/","name":"SI\u0118 MY\u015aLI","description":"","publisher":{"@id":"https:\/\/siemysli-ke.info\/de\/#organization"},"potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https:\/\/siemysli-ke.info\/de\/?s={search_term_string}"},"query-input":{"@type":"PropertyValueSpecification","valueRequired":true,"valueName":"search_term_string"}}],"inLanguage":"de"},{"@type":"Organization","@id":"https:\/\/siemysli-ke.info\/de\/#organization","name":"SI\u0118 MY\u015aLI","url":"https:\/\/siemysli-ke.info\/de\/","logo":{"@type":"ImageObject","inLanguage":"de","@id":"https:\/\/siemysli-ke.info\/de\/#\/schema\/logo\/image\/","url":"https:\/\/siemysli-ke.info\/wp-content\/uploads\/2025\/05\/99.png","contentUrl":"https:\/\/siemysli-ke.info\/wp-content\/uploads\/2025\/05\/99.png","width":270,"height":204,"caption":"SI\u0118 MY\u015aLI"},"image":{"@id":"https:\/\/siemysli-ke.info\/de\/#\/schema\/logo\/image\/"}},{"@type":"Person","@id":"https:\/\/siemysli-ke.info\/#\/schema\/person\/048295918d7858e90e57d1a2c2b5da74","name":"admin","image":{"@type":"ImageObject","inLanguage":"de","@id":"https:\/\/siemysli-ke.info\/de\/#\/schema\/person\/image\/","url":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/9acf729117e1cff813c07ba085b25a76702049ffb5efe3425388cd1a019577de?s=96&d=mm&r=g","contentUrl":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/9acf729117e1cff813c07ba085b25a76702049ffb5efe3425388cd1a019577de?s=96&d=mm&r=g","caption":"admin"},"url":"https:\/\/siemysli-ke.info\/de\/author\/admin\/"}]}},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/siemysli-ke.info\/de\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/8239","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/siemysli-ke.info\/de\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/siemysli-ke.info\/de\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/siemysli-ke.info\/de\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/siemysli-ke.info\/de\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=8239"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/siemysli-ke.info\/de\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/8239\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/siemysli-ke.info\/de\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=8239"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/siemysli-ke.info\/de\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=8239"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/siemysli-ke.info\/de\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=8239"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}