<\/p>\n
OD REDAKCJI<\/strong>: W RP teoria, powsta\u0142a na prze\u0142omie lat 60. i 70. XX w. w Chile jest niemal nieznana. Brak t\u0142umacze\u0144, om\u00f3wie\u0144, polemik. Nauka polska \u2013 mimo \u201eg\u0142ask\u00f3w\u201d, stosowanych przez Zach\u00f3d, pozostaje daleko w tyle w stosunku ju\u017c nie tylko do pa\u0144stw wysoko rozwini\u0119tych, ale nawet do tych, kt\u00f3re niedawno zdecydowanie wyprzedzali\u015bmy. Uczelniami wci\u0105\u017c rz\u0105dz\u0105 towarzysze z dawnego rozdania tytu\u0142\u00f3w, ludzie, kt\u00f3rzy powinni zajmowa\u0107 si\u0119 bawieniem ju\u017c nie wnuk\u00f3w, a pewnie prawnuk\u00f3w. Ich uczniowie \u2013 przej\u0105wszy od mistrz\u00f3w wzory zachowa\u0144 – wci\u0105\u017c kompiluj\u0105 cudze dzie\u0142a, pewni awans\u00f3w i bezkarno\u015bci. O jako\u015bci pracy \u201enaukowej\u201d najcz\u0119\u015bciej \u015bwiadczy\u0107 ma liczba odwo\u0142a\u0144 do innych artyku\u0142\u00f3w czy ksi\u0105\u017cek oraz bogata, koniecznie wieloj\u0119zyczna bibliografia, nie za\u015b oryginalno\u015b\u0107 wywodu. Takie s\u0105 wymogi.<\/em><\/p>\n Nie zast\u0105pimy utytu\u0142owanych g\u0142\u00f3w, ale od czasu do czasu postaramy si\u0119 przybli\u017cy\u0107 co\u015b, o czym nie tylko og\u00f3\u0142 Polak\u00f3w, ale nawet tzw. elity, nie maj\u0105 poj\u0119cia. D\u0142ugi, 18-stronnicowy tekst wyk\u0142adowcy Dublin City University w naszej postaci obejmuje wy\u0142\u0105cznie fragmenty, kt\u00f3re maj\u0105 czytelnikom nie zamota\u0107 my\u015bli, a rozja\u015bni\u0107 w g\u0142owie. Dla nich bowiem najistotniejsze jest \u201eprze\u0142o\u017cenie\u201d chilijskiej teorii na dorobek wielkiego socjologa, Niklasa Luhmanna (1927-1998). Luhmann, poznawszy prace badaczy z Santiago, doszed\u0142 do wniosku, i\u017c system\u00f3w autopoietycznych nale\u017cy szuka\u0107 nie tylko w\u015br\u00f3d organizm\u00f3w \u017cywych. Jednym z realnych byt\u00f3w autopoietycznych sta\u0142o si\u0119 dla\u0144 spo\u0142ecze\u0144stwo. By jednak przej\u015b\u0107 do Luhmanna potrzebne jest poznanie oryginalnej my\u015bli Maturany i Vareli. Na \u0142amach BZ pisa\u0142a o tym ju\u017c Karolina Soroka<\/strong>.<\/em>\u00a0<\/strong><\/p>\n \u00a0<\/strong><\/p>\n IDEA AUTOPOIESIS<\/em><\/strong><\/span><\/p>\n Co to znaczy, i\u017c co\u015b jest \u017cywe? Dlaczego jedne rzeczy s\u0105 \u017cywe, a inne nie? Czy istnieje tylko jeden spos\u00f3b na \u201ebycie \u017cywym\u201d, czy raczej wiele r\u00f3\u017cnych, odmiennych dr\u00f3g?<\/span><\/p>\n To najbardziej fundamentalne pytania, kt\u00f3re powinna zdefiniowa\u0107 biologia. I jeszcze jedno pole rozwa\u017ca\u0144 \u2013 czym w przeciwie\u0144stwie do wymienionego jest \u201esztuczne \u017cycie\u201d. Odpowiedzi nie s\u0105 jeszcze pe\u0142ne i bezpo\u015brednie, a z pewno\u015bci\u0105 nie ma na ten temat zgody. (\u2026).<\/span><\/p>\n <\/span><\/p>\n Projekt autopoiesis<\/em> pr\u00f3buje znale\u017a\u0107 odpowiedzi na powy\u017csze pytania. Uwa\u017ca mianowicie, \u017ce na jakim\u015b poziomie wszystkie byty, obdarzone \u017cyciem, posiadaj\u0105 wsp\u00f3lny spos\u00f3b zorganizowania. T\u0119 wsp\u00f3ln\u0105 organizacj\u0119 mo\u017cna scharakteryzowa\u0107 dwoma, \u015bci\u015ble splecionymi w\u0142a\u015bciwo\u015bciami.<\/span><\/p>\n 1.\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 Skierowanie na funkcje produkcyjne. System sk\u0142ada si\u0119 ze sk\u0142adnik\u00f3w, kt\u00f3re powoduj\u0105 przyspieszenie proces\u00f3w produkcji w ten spos\u00f3b, \u017ce produkuje wi\u0119ksz\u0105 ilo\u015b\u0107 takich samych sk\u0142adnik\u00f3w;<\/span><\/p>\n 2.\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 Zamkni\u0119cie w przestrzeni. Samorzutnie powstaje granica pomi\u0119dzy systemem \u017cywym a otoczeniem, w jakim system jest osadzony, ale z kt\u00f3rego wyra\u017anie si\u0119 wyodr\u0119bnia.<\/span><\/p>\n Centralnym twierdzeniem teorii autopoiesis<\/em> jest teza, i\u017c taka w\u0142a\u015bnie (autopoietyczna) organizacja jest konieczna (lub wystarczaj\u0105ca) do pojawienia si\u0119 form \u017cycia. Je\u015bli mamy owo twierdzenie bra\u0107 powa\u017cnie, to w spos\u00f3b szczeg\u00f3lny definiuje ono program w kierunku sztucznego \u017cycia, zmusza do pr\u00f3b zrozumienia organizacji autopoietycznej w sztucznym, specjalnie modelowanym komputerowo, \u015brodowisku.<\/span><\/p>\n \u00a0<\/span><\/p>\n POCZ\u0104TKI<\/strong><\/span><\/p>\n \u00a0(\u2026) Symulacja szybko dostarczy\u0142a dowod\u00f3w, do jakich prowadzi\u0142a nas intuicja<\/em> (\u2026).<\/span><\/p>\n Francisco J. Varela<\/span><\/p>\n \u00a0<\/span><\/p>\n Opowiedziana przez Varel\u0119 [1946-2002] konkretyzacja idei autopoiesis<\/em> powstawa\u0142a powoli i swoistych okoliczno\u015bciach. Jej rozw\u00f3j wydaje si\u0119 mie\u0107 pocz\u0105tek oko\u0142o roku 1967. Varela studiowa\u0142 w\u00f3wczas u Humberto Maturany w Departamencie Nauk Uniwersytetu w Santiago.<\/span><\/p>\n Maturana by\u0142 ju\u017c wtedy dobrze znany, z ugruntowan\u0105 mi\u0119dzynarodow\u0105 s\u0142aw\u0105, dotycz\u0105c\u0105 prac neurofizjologicznych. Jednak\u017ce przesta\u0142 go zadowala\u0107 dorobek teorii informacji, b\u0119d\u0105cej kluczem do zrozumienia umys\u0142u i poznania. Problemy w tej dziedzinie by\u0142y oraz s\u0105 powa\u017cne i wci\u0105\u017c absolutnie nie rozwi\u0105zane.<\/span><\/p>\n System nerwowy \u201ew jaki\u015b spos\u00f3b\u201d urzeczywistnia spojenie ka\u017cdej informacji z jej znaczeniem i rang\u0105 w skali istotno\u015bci. Wbrew obowi\u0105zuj\u0105cemu w\u00f3wczas paradygmatowi, Maturana by\u0142 zdania, i\u017c znaczenie nie mo\u017ce zawiera\u0107 si\u0119 ju\u017c gotowe, w \u201esurowej\u201d informacji. Rzeczywi\u015bcie, jednym z podstawowych za\u0142o\u017ce\u0144 teorii informacji Shannona[1]<\/a> by\u0142o bowiem dok\u0142adne oddzielenie samej informacji od niesionego przez ni\u0105 znaczenia. Zatem znacz\u0105cym jest co\u015b wygenerowanego przez autonomiczne, odwo\u0142uj\u0105ce si\u0119 same do siebie, dynamiczne procesy uk\u0142adu nerwowego, ograniczone jednak przez osadzenie w nim i sprz\u0119\u017cenie z jego funkcjami.<\/span><\/p>\n Owe idee autonomicznej, lecz wyst\u0119puj\u0105cej jakby z obiegu zamkni\u0119tym organizacji systemu nerwowego, Maturana rozwija\u0142 przez kolejnych kilka lat. Kiedy los rzuci\u0142 Varel\u0119 do USA, obaj \u2013 ucze\u0144 i mistrz \u2013 kontynuowali wsp\u00f3\u0142prac\u0119 i nie przestali si\u0119 spotyka\u0107. Razem z Heinzem von Voersterem[2]<\/a> dyskutowali interesuj\u0105ce ich idee. Kulminacyjnym punktem owej wsp\u00f3\u0142pracy by\u0142o opublikowanie artyku\u0142u Maturany[3]<\/a> \u201eNeurofizjologia poznania\u201d. Retrospektywnie Varela stwierdzi\u0142, i\u017c by\u0142 to decyduj\u0105cy krok, do kt\u00f3rego powstania przyczynili si\u0119 wszyscy: Maturana, Varela i von Foerster, \u201ebezsporny pocz\u0105tek zwrotu w nowym kierunku\u201d.<\/span><\/p>\n Pozwoli\u0142o to dostrzec pierwsze zwi\u0105zki mi\u0119dzy zagadnieniami samoodwo\u0142a\u0144 i przep\u0142ywu informacji w systemie nerwowym, ale te\u017c zwr\u00f3ci\u0142o ich uwag\u0119 na bardziej podstawowe problemy molekularnej budowy kom\u00f3rek, samego \u017cycia\u2026<\/span><\/p>\n Varela powr\u00f3ci\u0142 do Chile w roku 1970, ju\u017c jako kolega Maturany w Departamencie Biologii Uniwersytetu w Santiago. Obaj skupili si\u0119 teraz na badaniach wewn\u0119trznej organizacji organizm\u00f3w \u017cywych. Ich problem si\u0119 wreszcie wykrystalizowa\u0142 \u2013 sta\u0142o si\u0119 nim zrozumienie czy te\u017c scharakteryzowanie rozgraniczenia pomi\u0119dzy \u017cyciem a martwot\u0105 system\u00f3w. Chcieli to jednak zrobi\u0107 tak, by unikn\u0105\u0107 okre\u015blonych biochemicznych uwarunkowa\u0144 jakiej\u015b konkretnej formy \u017cycia. Zatem dostrzegli r\u00f3\u017cnic\u0119 pomi\u0119dzy \u017cyciem, \u201ejakim ono jest\u201d oraz \u017cyciem, \u201ejakim ono by\u0107 powinno\u201d, co zreszt\u0105 dostarczy\u0142o intelektualnych za\u0142o\u017ce\u0144 i bod\u017ac\u00f3w do rozwoju idei \u017cycia sztucznego.<\/span><\/p>\n Oko\u0142o po\u0142owy roku 1971 powsta\u0142 termin autopoiesis<\/em>. Wtedy te\u017c Varela i Maturana naszkicowali minimalny model – abstrakcyjny chemiczny \u015bwiat, zawieraj\u0105cy tylko te gatunki i reakcje, kt\u00f3re pozwala\u0142yby na ukonstytuowanie si\u0119 podstawowego systemu autopoietycznego. Model minimalny s\u0142u\u017cy\u0107 mia\u0142 og\u00f3lniejszym wywodom, powsta\u0142, by wyeliminowa\u0107 wiele mo\u017cliwych kompleksowych zak\u0142\u00f3ce\u0144, kt\u00f3re niew\u0105tpliwie powstawa\u0142yby w realnie istniej\u0105cych systemach biochemicznych. Ponadto, tak w roku 1971 jak i dzi\u015b \u2013 \u017cadna prawdziwa kom\u00f3rka nie zosta\u0142a jeszcze opisana w dostatecznie szczeg\u00f3\u0142owy spos\u00f3b, by Maturana i Varela mogli j\u0105 zaklasyfikowa\u0107 jak\u0105 konstytutywn\u0105 dla istnienia systemu autopoietycznego.<\/span><\/p>\n Model minimalny s\u0142u\u017cy\u0142 te\u017c innemu, potencjalnie du\u017co wa\u017cniejszemu celowi \u2013 jako test ca\u0142ej teorii autopoiesis<\/em>.<\/span><\/p>\n Maturana i Varela snuli te\u017c domys\u0142y, i\u017c taki system jest zdolny do powo\u0142ania charakterystycznych, ju\u017c biologicznych przejaw\u00f3w \u017cycia na poziomie kom\u00f3rek \u2013 samonaprawy, utwierdzania pewnych zachowa\u0144, powodowania ruchu w elementach kom\u00f3rki. Stanem idealnym by\u0142oby, gdyby taka precedensowa idea mog\u0142a zosta\u0107 zweryfikowana poprzez dzia\u0142ania na prawdziwych zwi\u0105zkach chemicznych. Ale by\u0142o to technicznym wyzwaniem, zawsze do podwa\u017cenia, przynosz\u0105cym poza tym wiele komplikacji, nie zwi\u0105zanych bezpo\u015brednio z zakresem pyta\u0144, kt\u00f3re Maturana i Varela uznali za zasadnicze dla teorii. W zamian zatem wpadli oni na pomys\u0142 przeprowadzenia symulacji komputerowej.<\/span><\/p>\n Ta metodologiczna idea wisia\u0142a ju\u017c niew\u0105tpliwie w powietrzu. Varela opisa\u0142 to jako \u201eoczywisty krok\u201d. Symulacja by\u0142a wyra\u017anie wnioskiem, wyci\u0105gni\u0119tym z pionierskiej pracy Johna von Neumanna, powsta\u0142ej we wczesnych latach 50., ale opublikowanej w kilkana\u015bcie lat p\u00f3\u017aniej, w chwili, gdy Varela i Maturana ju\u017c pracowali nad urzeczywistnieniem jego koncepcji. Z drugiej strony \u2013 jakie\u015b charakterystyczne i wysoce oryginalne innowacje w\u0142asne \u2013 r\u00f3wnie\u017c by\u0142y wymagane.<\/span><\/p>\n Podstawowa idea \u2013 abstrakcyjnej, dwuwymiarowej przestrzeni z lokalnymi interakcjami \u2013 w spos\u00f3b oczywisty pochodzi od von Neumanna. Jednak\u017ce Chilijczycy wprowadzili do niej pozornie trwa\u0142e cz\u0105stki, mog\u0105ce przybywa\u0107 z zewn\u0105trz systemu autopoietycznego i niewielk\u0105, stochastyczn\u0105 dynamik\u0119 transformacji mi\u0119dzycz\u0105steczkowych. Zaprojektowali te\u017c reakcje na poziomie chemicznym.<\/span><\/p>\n Z perspektywy wsp\u00f3\u0142czesnej \u2013 symulacja, opisywana na stronach Dziennika sztucznego \u017cycia<\/em> nale\u017cy do technik standardowych. Wa\u017cne jednak, by doceni\u0107 oryginalno\u015b\u0107 my\u015bli i fakt, i\u017c reprezentowana by\u0142a w du\u017co wcze\u015bniejszej erze.<\/span><\/p>\n Maturanie i Vareli uda\u0142o si\u0119 pozyska\u0107 pomoc Ricardo Uribe, od 1960 r. wyk\u0142adowcy Wydzia\u0142u In\u017cynierii uniwersytetu w Santiago, (r\u00f3wnie\u017c autora ksi\u0105\u017cki Tractatus paradoxico-philosophicus<\/em> \u2013 przyp. redakcji<\/em>). Dzi\u0119ki niemu powsta\u0142a prawdziwa komputerowa symulacja modelu minimalnego, nadspodziewanie szybko potwierdzaj\u0105c oczekiwania neurobiolog\u00f3w.<\/span><\/p>\n Z ko\u0144cem 1971 r. teoria autopoiesis <\/em>\u2013 w postaci podstawowej \u2013 jako teoria molekularnej organizacji \u017cyj\u0105cych kom\u00f3rek zosta\u0142a wyartyku\u0142owana w spos\u00f3b niemal pe\u0142ny i przetestowana w wysoce uproszczonej (tote\u017c r\u00f3wnie wysoce pracoch\u0142onnej) formie komputerowej symulacji. Powsta\u0142y r\u00f3wnie\u017c dwa artyku\u0142y, promuj\u0105ce teori\u0119, wszechstronne sprawozdanie techniczne oraz szkic kr\u00f3tszego, konspektowego artyku\u0142u, zawieraj\u0105cego opis symulacji.<\/span><\/p>\n Ich publikacja okaza\u0142a si\u0119 nie\u0142atwa. Wersj\u0119 rozbudowan\u0105 odrzuci\u0142o co najmniej pi\u0119\u0107 redakcji. Kr\u00f3tki artyku\u0142, z podobnymi rezultatami, zaproponowano kilku czasopismom, w tym Science<\/em> i Nature<\/em>. Sytuacj\u0119 zmieni\u0142a dopiero wizyta w Chile Heinza von Foerstera w po\u0142owie roku 1973. Tekst zosta\u0142 przeredagowany i przedstawiony periodykowi BioSystems<\/em>, w kt\u00f3rego kolegium redakcyjnym zasiada\u0142 w\u0142a\u015bnie von Foerster. Ostatecznie opublikowano go w po\u0142owie roku 1974.[4]<\/a><\/span><\/p>\n Za nim pod\u0105\u017cy\u0142y potem artyku\u0142y bardziej wszechstronne, ale \u00f3w z BioSystems<\/em> 5, 1974, jako pierwsza angloj\u0119zyczna prezentacja teorii autopoiesis <\/em>na gruncie mi\u0119dzynarodowym, pozostaje wci\u0105\u017c kluczowym odniesieniem do rozumienia problemu. Bywa r\u00f3wnie\u017c nadal szeroko czytany i cytowany.<\/span><\/p>\n Sta\u0142 si\u0119 bowiem pierwszym na tak\u0105 skal\u0119 opisem zastosowania bazy komputera symulacyjnego do analizy sytuacji granicznych pomi\u0119dzy \u017cyciem a nie-\u017cyciem. Jest te\u017c tekstem pionierskim, gdy chodzi o \u201eprehistori\u0119\u201d tego, co okre\u015bla si\u0119 obecnie jako \u201esztuczne \u017cycie\u201d. (\u2026)<\/span><\/p>\n \u00a0<\/p>\n Barry McMullin<\/strong><\/span><\/p>\n \u00a0T\u0142um. z j. ang.\u00a0 Agnieszka Brytan<\/strong><\/p>\n Pierwodruk: Barry McMullin, Thirty Years of Computational Autopoiesis: A Review<\/em>, 2004, Artifical Life 10, No 3, ss. 277-295.<\/p>\n \u00a0 [1]<\/a> Claude E. Shannon (1916-2001), jeden z tw\u00f3rc\u00f3w teorii informacji. Jako pierwszy wysnu\u0142 on przypuszczenie, i\u017c ci\u0105gami zer i jedynek da si\u0119 opisa\u0107 ka\u017cdy obraz, ka\u017cde s\u0142owo i d\u017awi\u0119k, przyczyniaj\u0105c si\u0119 swymi pracami do powstania komputer\u00f3w i Internetu.<\/p>\n<\/div>\n
\nPrzypisy:<\/strong><\/p>\n