<\/p>\n
* * *<\/span><\/strong><\/p>\n Forma rocznika (a rocznikiem jest publikacja, do kt\u00f3rej poni\u017cszy tekst przeznaczam) prowokuje do r\u00f3\u017cnorodnych podsumowa\u0144, do umieszczania fragment\u00f3w bie\u017c\u0105cej pracy, dziennik\u00f3w, sprawozda\u0144 z tego, co w okre\u015blonym okresie czasu niepokoi\u0142o i pobudza\u0142o do literackiej aktywno\u015bci. A tak si\u0119 sk\u0142ada, \u017ce w ostatnich latach zajmowa\u0142y mnie g\u0142\u00f3wnie sprawy wschodnie \u2013 du\u017co czasu i energii po\u015bwi\u0119ca\u0142em na spory, wi\u0105\u017c\u0105ce si\u0119 z publikacj\u0105 rosyjskiego przek\u0142adu mojej ksi\u0105\u017cki o braciach Strugackich.<\/span><\/p>\n Pierwsz\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 polemik, zatytu\u0142owan\u0105 Ze strugackian\u00f3w. Fragmenty wi\u0119kszej ca\u0142o\u015bci<\/em>, wydrukowa\u0142em w czasopi\u015bmie \u201eTygiel. Kwartalnik Elbl\u0105ski\u201d (nr 1\/38, 2005, ss. 58-67).<\/span><\/p>\n \u00a0<\/span><\/p>\n 10. Poniedzia\u0142ek<\/em><\/strong>: Czy jeste\u015bmy sobie potrzebni? Czego Pan by\u0142 pozbawiony, kiedy nie wychodzi\u0142 Poniedzia\u0142ek<\/em>. Czy te\u017c nie mia\u0142o to szczeg\u00f3lnego znaczenia.<\/span><\/p>\n Wojciech Kajtoch<\/strong>: Dzi\u0119ki Poniedzia\u0142kowi<\/em> zn\u00f3w mog\u0119 zorientowa\u0107 si\u0119 w tym, co dzieje si\u0119 wok\u00f3\u0142 tw\u00f3rczo\u015bci Strugackich, co jest dla mnie mi\u0142ym powrotem do czas\u00f3w, gdy by\u0142em pe\u0142en entuzjazmu i my\u015bla\u0142em, \u017ce w \u017cyciu czeka mnie wiele dobrego.<\/span><\/p>\n 15. P<\/strong>.: Czy jest dzi\u015b realne rozpocz\u0119cie druku akademickiego wydania dzie\u0142 Arkadija i Borisa Strugackich? Czy raczej mo\u017cna obecnie m\u00f3wi\u0107 jedynie o pracach wst\u0119pnych, sprowadzeniu materia\u0142\u00f3w do postaci elektronicznej, dalszym ich zbieraniu? Jakim powinno by\u0107 to wydanie, co powinno do niego wej\u015b\u0107? Jakim no\u015bnikiem lepiej (i bardziej realnie) si\u0119 pos\u0142u\u017cy\u0107?<\/span><\/p>\n W<\/strong>.K<\/strong>.: <\/strong>Problem jest do\u015b\u0107 skomplikowany. Krytyczne wydania naukowe s\u0105 sporz\u0105dzane po to, aby wydoby\u0107 po latach oryginalne znaczenia utworu, ska\u017cone pomy\u0142kami, cenzur\u0105, z\u0142ym odczytaniem. Jako podstaw\u0119 przyjmuje si\u0119 wol\u0119 autor\u00f3w (ostatnie wydanie za \u017cycia autora, o kt\u00f3rym wiadomo, \u017ce by\u0142o zgodne z jego wskaz\u00f3wkami, lub r\u0119kopis). W tej chwili mo\u017cna chyba mie\u0107 nadziej\u0119, i\u017c g\u0142\u00f3wne wydania dzie\u0142 Strugackich s\u0105 zgodne z wol\u0105 Borisa Natanowicza…<\/span><\/p>\n Ale pozostaje rzecz inna: wydanie, pokazuj\u0105ce ca\u0142\u0105 histori\u0119 tej tw\u00f3rczo\u015bci, zawieraj\u0105ce w aneksach i przypisach g\u0142\u00f3wne odmiany tekstu, komentuj\u0105ce przyczyny zaistnienia r\u00f3\u017cnic, informuj\u0105ce o ingerencjach redaktorsko-cenzorskich. To by\u0142aby pasjonuj\u0105ca lektura. Umo\u017cliwi\u0142aby dostrze\u017cenie etap\u00f3w i przemian radzieckiej polityki kulturalnej w pryzmacie tw\u00f3rczo\u015bci znanych i cenionych autor\u00f3w. Korzy\u015bci i historyczne i pedagogiczne takiego przedsi\u0119wzi\u0119cia mo\u017cna d\u0142ugo wymienia\u0107. Niezale\u017cnie od przywo\u0142ania odmian tekstu i przypis\u00f3w\u2013komentarzy, ka\u017cdy utw\u00f3r nale\u017ca\u0142oby zaopatrzy\u0107 we wspomnienia Borisa Natanowicza o nim, we wst\u0119p znaj\u0105cego epok\u0119 historyka literatury oraz w wyb\u00f3r \u00f3wczesnych recenzji i komentarzy krytyki. A mo\u017ce istniej\u0105 jakie\u015b archiwa G\u0142awlitu<\/em>[2]<\/a>, czy czego\u015b podobnego?<\/span><\/p>\n Je\u015bli chodzi o stron\u0119 praktyczn\u0105, to nie trzeba od razu my\u015ble\u0107 o dzie\u0142ach zebranych. Najpierw pomy\u015blmy o skromnym wydaniu naukowym Krainy purpurowych ob\u0142ok\u00f3w<\/em>, potem wczesnych opowiada\u0144 i innych utwor\u00f3w tego kr\u0119gu (Droga na Amalte\u0119<\/em>, Sta\u017cy\u015bci<\/em>). I nie my\u015blmy o du\u017cych nak\u0142adach i atrakcyjnej formie graficznej. Nawet wydanie bibliofilskie ju\u017c b\u0119dzie cenne \u2013 a potem oczywi\u015bcie mo\u017cna go przedrukowa\u0107 z zyskiem, je\u015bli znajdzie si\u0119 inwestor.<\/span><\/p>\n A czy wydawa\u0107 elektronicznie, czy na papierze? Uwa\u017cam, \u017ce najpierw na papierze, a potem elektronicznie. S\u0105dz\u0119, i\u017c za jakie\u015b 10 lat w praktycznym obiegu czytelniczym i naukowym b\u0119d\u0105 tylko wydania elektroniczne. Natomiast wydanie na papierze jest niezb\u0119dne jako trwa\u0142e i przechowywane w bibliotekach.<\/span><\/p>\n 16. P<\/strong>.: Jakie kierunki bada\u0144 nad tw\u00f3rczo\u015bci\u0105 ABS nie s\u0105 prowadzone, czy prawie si\u0119 ich nie prowadzi?<\/strong><\/span><\/p>\n W<\/strong>.K<\/strong>.: Pe\u0142nej orientacji tu nie mam. Ale wiem, co bym chcia\u0142 zobaczy\u0107. Ot\u00f3\u017c chcia\u0142bym, aby A\u0142\u0142a Ku\u017aniecowa po zako\u0144czeniu swoich prac wyda\u0142a (cho\u0107by w ma\u0142ym nak\u0142adzie i elektronicznie) tekst swojej dysertacji, bibliografi\u0119 i wyb\u00f3r najcelniejszych rodzimych i \u015bwiatowych prac krytycznoliterackich o Strugackich.<\/span><\/p>\n Antologia Strugaccy w oczach krytyki \u015bwiatowej<\/em>, gdyby zosta\u0142a wydana,\u00a0 u\u015bwiadomi\u0142aby, jak s\u0105dz\u0119, niedowiarkom, czym s\u0105 Strugaccy dla odbioru rosyjskiej literatury na \u015bwiecie. Pokaza\u0142aby ona, \u017ce tw\u00f3rczo\u015b\u0107 Strugackich (podobnie jak tw\u00f3rczo\u015b\u0107 Lema) jest \u2013 ze wzgl\u0119du w\u0142a\u015bnie na popularno\u015b\u0107 w wi\u0119kszo\u015bci kraj\u00f3w wa\u017cnych dla \u015bwiatowej kultury – zjawiskiem skali noblowskiej (cho\u0107 oczywi\u015bcie w\u0105tpliwym jest, aby jakikolwiek pisarz, paraj\u0105cy si\u0119 naukow\u0105 fantastyk\u0105 m\u00f3g\u0142 w daj\u0105cej si\u0119 przewidzie\u0107 przysz\u0142o\u015bci otrzyma\u0107 to wyr\u00f3\u017cnienie… konserwatyzm szwedzkiej Akademii jest znany).<\/span><\/p>\n \u00a0<\/em><\/span><\/p>\n Poniewa\u017c sko\u0144czy\u0142em pewien etap bada\u0144 habilitacyjnych, postanowi\u0142em sobie zrobi\u0107 wypoczynek i przeczyta\u0142em do\u0142\u0105czony do Poniedzia\u0142ku<\/em> nr 7 tekst A\u0142\u0142y Ku\u017aniecowej i Leonida Aszkinazi: Komentarze i komentatorzy<\/em>. Chcia\u0142oby si\u0119 obejrze\u0107 \u00f3w s\u0142ownik, Strugaccy, komentarze dla generacji NEXT<\/em>. Jestem pod wra\u017ceniem i samego artyku\u0142u (wida\u0107, \u017ce opartego na solidnej wiedzy leksykograficznej), jak i opisu tego\u017c s\u0142ownika. Jak b\u0119d\u0119 mia\u0142 lepszy dost\u0119p do Internetu, to go sobie od razu obejrz\u0119. Zar\u00f3wno \u015awiaty ABS. Encyklopedia<\/em> jak i Komentarze…<\/em> (o ile jest w nich to, co wynika z przeczytanego przeze mnie opisu) sprawiaj\u0105, \u017ce w dziedzinie encyklopedii zrobiono \u2013 w badaniu tw\u00f3rczo\u015bci Strugackich – wszystko to, co obecnie jest mo\u017cliwe.<\/span><\/p>\n Dla pe\u0142nego jej s\u0142ownikowego uj\u0119cia potrzeba chyba jeszcze tylko dw\u00f3ch przedsi\u0119wzi\u0119\u0107: encyklopedii \u017cycia i tw\u00f3rczo\u015bci, kt\u00f3ra w szeregu hase\u0142 podawa\u0142aby wiadomo\u015bci o pisarzach i wszystkim, co wi\u0105\u017ce si\u0119 z ich tw\u00f3rczo\u015bci\u0105 i jej spo\u0142ecznym funkcjonowaniem (je\u017celi kto\u015b kiedy\u015b by j\u0105 robi\u0142, to bym m\u00f3g\u0142 napisa\u0107 do niej has\u0142a polskie, typu: Lem a Strugaccy<\/em>, Przek\u0142ady polskie<\/em>, Irena Lewandowska<\/em>, Tadeusz Gosk<\/em>, Polscy krytycy<\/em> o Strugackich<\/em> itd.) oraz pe\u0142nego s\u0142ownika ich j\u0119zyka.<\/span><\/p>\n Taki s\u0142ownik musia\u0142by \u2013 jak i inne s\u0142owniki j\u0119zyka pisarzy \u2013 rejestrowa\u0107 wszystkie s\u0142owa pospolite przez nich u\u017cyte (a do tego \u2013 ich frekwencj\u0119) i w spos\u00f3b najpe\u0142niejszy ukazywa\u0142by po pierwsze, jak w ich tw\u00f3rczo\u015bci odbija si\u0119 j\u0119zyk rosyjski na pewnym etapie swojego rozwoju, a po drugie zaznajamia\u0142by w spos\u00f3b najdok\u0142adniejszy ze \u015bwiatopogl\u0105dem pisarzy i jego przemianami. G\u0142\u00f3wnie dlatego, \u017ce pokazywa\u0142by kontekstowe odmiany znaczeniowe takich s\u0142\u00f3w jak prawda<\/em>, cz\u0142owiek<\/em>, dobro<\/em>, z\u0142o<\/em> etc. i tysi\u0119cy s\u0142\u00f3w innych – a wa\u017cnych.<\/span><\/p>\n Ale gdyby serio my\u015ble\u0107 o jego powstaniu, to nale\u017ca\u0142oby odpowiedzie\u0107 na dwa pytania. 1. Czy warto? 2. Jakie potrzebne s\u0105 si\u0142y i \u015brodki?<\/strong><\/span><\/p>\n Z punktu widzenia naukowego warto zawsze. S\u0142ownik idiolektu pisarza stanowi z regu\u0142y niewyczerpalne \u017ar\u00f3d\u0142o dla przysz\u0142ych badaczy j\u0119zyka. Wszystkie inne s\u0142owniki maj\u0105 charakter wybi\u00f3rczo-normatywny. W wypadku nas interesuj\u0105cym \u2013 to nie badacz wybiera, jakie s\u0142owa trzeba opisa\u0107 (i jakie ich znaczenia uzna\u0107 za istotne), istnieje te\u017c obowi\u0105zek podania wszystkich u\u017cy\u0107 z kontekstami, wi\u0119c na s\u0142owniku prawie nie odbija si\u0119 bie\u017c\u0105ca perspektywa jego redaktora.<\/span><\/p>\n Co do \u201esi\u0142 i \u015brodk\u00f3w\u201d, to potrzeba ich du\u017co. Mamy w Polsce trzy s\u0142owniki osobowe: Mickiewicza, Paska, Kochanowskiego (pracowni\u0119 s\u0142ownika Norwida z przyczyn ekonomicznych zlikwidowano). \u015arednia ilo\u015b\u0107 pracy, kt\u00f3ra potrzebna by\u0142a na ich sporz\u0105dzenie, to (w epoce przedkomputerowej) solidna praca 10 os\u00f3b w ci\u0105gu 20 lat (w praktyce bywa\u0142o r\u00f3\u017cnie \u2013 s\u0142ownik Kochanowskiego wychodzi ju\u017c 20 lat i dotar\u0142 do po\u0142owy). Obecnie da\u0142oby si\u0119 rzecz nieco przy\u015bpieszy\u0107 (s\u0105 komputerowe programy leksykograficzne \u2013 s\u0142u\u017c\u0119 takimi), ale do realizacji takiego przedsi\u0119wzi\u0119cia potrzebnych by\u0142oby jeszcze kilkunastu wykszta\u0142conych rusycyst\u00f3w, filolog\u00f3w-leksykograf\u00f3w, maj\u0105cych czas wolny.<\/span><\/p>\n Wnioski nasuwaj\u0105 si\u0119 same… to znaczy: jeszcze d\u0142ugie lata fanom Strugackich roboty nie zbraknie, mimo \u017ce ju\u017c sporo zosta\u0142o zrobione… naprawd\u0119 du\u017co.<\/span><\/p>\n Mamy w Polsce Lema. Te\u017c pisarz niew\u0105ski. A on nawet pe\u0142nej bibliografii swojej tw\u00f3rczo\u015bci, p\u00f3ki co, nie ma (ma \u2013 jak na razie – niekompletn\u0105 i wybi\u00f3rcz\u0105, sporz\u0105dzon\u0105 w Australii, ale jej tw\u00f3rca, Lech Keller, dalej dzia\u0142a i pewnie jeszcze j\u0105 doko\u0144czy), a o wydaniach krytycznych i s\u0142ownikach nawet naj\u015bmielsze ptaszki jeszcze nie \u0107wierkaj\u0105. Pierwsze naukowe wydanie jego ksi\u0105\u017cki uka\u017ce si\u0119 pewnie ze 25 lat po jego \u015bmierci. I to jest norm\u0105, norm\u0105 obowi\u0105zuj\u0105c\u0105. Przyznam si\u0119, i\u017c nie przestaj\u0119 si\u0119 zastanawia\u0107, co zdecydowa\u0142o o tym, \u017ce w\u0142a\u015bnie wok\u00f3\u0142 tw\u00f3rczo\u015bci Strugackich rozwin\u0105\u0142 si\u0119 tak pr\u0119\u017cny ruch spo\u0142eczny i umys\u0142owy. (cdn.)<\/strong><\/span><\/p>\n <\/p>\n Wojciech Kajtoch<\/span><\/strong><\/p>\n <\/strong>\u00a0<\/p>\n Przypisy:<\/strong><\/p>\nZ Ankiety niewyja\u015bnionego zjawiska[1]<\/a><\/em><\/span><\/h4>\n
O s\u0142owniku j\u0119zyka ABS[3]<\/a><\/span><\/h1>\n