<\/p>\n
\u00a0<\/strong><\/span><\/p>\n Ewolucja my\u015bli anarchistycznej i jej g\u0142\u00f3wni teoretycy<\/strong><\/strong><\/span><\/p>\n W my\u015bli anarchistycznej mo\u017cna wyr\u00f3\u017cni\u0107 r\u00f3\u017cne koncepcje. W historii mieli\u015bmy do czynienia z koncepcjami anarchizmu indywidualistycznego, kolektywistycznego, komunistycznego, syndykalistycznego.<\/span><\/p>\n Prekursorem koncepcji anarchistycznych by\u0142 William Godwin (1756-1836), kt\u00f3ry w 1793 roku wyda\u0142 swoje pierwsze dzie\u0142o, o jak\u017ce d\u0142ugim tytule An Enquiry Concerning the Principles of Politcal Justise and its influence on General Virtue and Happiness<\/em>, w kt\u00f3rym wy\u0142o\u017cy\u0142 fundament my\u015bli wolno\u015bciowej. W swojej pracy po\u0142\u0105czy\u0142 o\u015bwieceniow\u0105 koncepcj\u0119 rozumu ze skrajnym, rewolucyjnym nonkonformizmem. Godwin mocno krytykowa\u0142 pa\u0144stwo, kt\u00f3re \u017cycie spo\u0142ecze\u0144stwa sprowadzi\u0142o do permanentnego \u017cycia w przymusie. Jedynie sankcje prawne, zdaniem angielskiego my\u015bliciela, pozwala\u0142y istnie\u0107 takiemu nienaturalnemu tworowi. Twierdzi\u0142, \u017ce ka\u017cdy cz\u0142owiek powinien kierowa\u0107 si\u0119 prawem moralnym, kt\u00f3re by\u0142oby zgodne z odczuciami jednostki. Ka\u017cdy cz\u0142owiek mia\u0142 tak\u017ce prawo do ca\u0142kowitej wolno\u015bci i r\u00f3wno\u015bci. Zapewnienie tych praw uniemo\u017cliwia\u0142a w\u0142adza polityczna. Godwin nie opowiada\u0142 si\u0119 jednak za natychmiastow\u0105 jej likwidacj\u0105, bowiem zniesienie w\u0142adzy bez przeobra\u017ce\u0144 w sferze stosunk\u00f3w w\u0142asno\u015bciowych nie zapewni\u0142oby automatycznie politycznej sprawiedliwo\u015bci. Jego zdaniem nikt nie ma prawa przechwytywa\u0107 owoc\u00f3w pracy innego cz\u0142owieka.(Grinberg, 1994:75 i n.)<\/span><\/p>\n <\/span><\/p>\n Przysz\u0142e spo\u0142ecze\u0144stwo Godwin widzia\u0142 jako samowystarczalne spo\u0142eczno\u015bci lokalne, funkcjonuj\u0105ce niezale\u017cne od siebie. W decentralizacji spo\u0142ecze\u0144stwa upatrywa\u0142 bowiem szanse na wolno\u015b\u0107 jednostki. \u017bycie w ma\u0142ych grupach spo\u0142ecznych mia\u0142o zapewni\u0107 jednostce wolno\u015b\u0107, bowiem gwarantowa\u0142oby jej aktywne uczestnictwo w \u017cyciu wsp\u00f3lnoty, przez co mia\u0142aby ona realny i bezpo\u015bredni wp\u0142yw na funkcjonowanie danej spo\u0142eczno\u015bci. Wolne spo\u0142ecze\u0144stwo mia\u0142o funkcjonowa\u0107 w spos\u00f3b niesformalizowany. Funkcj\u0119 s\u0105d\u00f3w mia\u0142y pe\u0142ni\u0107 arbitra\u017ce s\u0105dowe, kt\u00f3re rozstrzyga\u0142yby potencjalne spory. Zastrzega jednak, \u017ce nie mia\u0142yby one zbyt du\u017co pracy. Godwinowska wiara w o\u015bwieceniowego cz\u0142owieka, kt\u00f3ry obdarzony jest rozumem, pozwala\u0142a mu wierzy\u0107, \u017ce je\u015bli w og\u00f3le czyni on z\u0142o, to robi to nie\u015bwiadomie, z niewiedzy. Kierowanie si\u0119 przez ludzi rozumem zapewni\u0107 mia\u0142o, jak zak\u0142ada\u0142, bezkonfliktowe spo\u0142ecze\u0144stwo. Prekursor anarchizmu negowa\u0142 r\u00f3wnie\u017c koncepcje umowy spo\u0142ecznej, kt\u00f3ra jak twierdzi\u0142, krzywdzi kolejne pokolenia, odbieraj\u0105c nowej jednostce prawo do decydowania o swojej w\u0142asnej drodze. Tak samo krytycznie ocenia\u0142 demokracj\u0119. \u201ePrzes\u0105dzanie o s\u0142uszno\u015bci pogl\u0105d\u00f3w w drodze liczenia g\u0142os\u00f3w jest niezno\u015bn\u0105 zniewag\u0105 dla rozumu i sprawiedliwo\u015bci\u201d \u2013 pisa\u0142. (Grinberg, 1994: 89)<\/span><\/p>\n Godwin anarchi\u0119 rozumia\u0142 jednak jedynie jako faz\u0119 przej\u015bciow\u0105, jako \u015brodek realizacji celu, kt\u00f3rym by\u0142a wolno\u015b\u0107. Podczas przebudowy spo\u0142ecze\u0144stwa wyklucza\u0142 stosowanie przemocy. Zmiana nast\u0119powa\u0107 powinna, jego zdaniem, w ludzkich umys\u0142ach. Uwa\u017ca\u0142 on, \u017ce przebudowa spo\u0142ecze\u0144stwa w tym duchu spowoduje, \u017ce \u201enie trzeba b\u0119dzie stacza\u0107 \u017cadnej walki ani stosowa\u0107 przemocy w jakiejkolwiek postaci. Przeciwnicy b\u0119d\u0105 zbyt nieliczni i s\u0142abi, by m\u00f3c powa\u017cnie my\u015ble\u0107 o oporze przeciw powszechnym odczuciom ludzko\u015bci\u201d.(Ibid.: 88)<\/span><\/p>\n \u00a0<\/strong><\/span><\/p>\n Mutualizm Proudhona<\/strong><\/strong><\/span><\/p>\n Ojcostwo anarchizmu przypisuje si\u0119 jednak francuskiemu my\u015blicielowi Pierre Proudhonowi (1809-1865). On bowiem, w swojej pracy Co to jest w\u0142asno\u015b\u0107<\/em> z 1840 roku, po raz pierwszy nazywa postulowany przez siebie ustr\u00f3j anarchi\u0105, sam okre\u015bla si\u0119 mianem anarchisty.<\/span><\/p>\n W dziele tym sformu\u0142owa\u0142 do\u015b\u0107 radykaln\u0105 tez\u0119 dotycz\u0105c\u0105 w\u0142asno\u015bci. Uwa\u017ca\u0142 bowiem, \u017ce w\u0142asno\u015b\u0107 jest kradzie\u017c\u0105. Paradoksalnie nie wyklucza\u0142 jednak ca\u0142kowicie w\u0142asno\u015bci prywatnej, lecz krytykowa\u0142 obecn\u0105 form\u0119 jej istnienia, pe\u0142n\u0105, jak twierdzi\u0142, nier\u00f3wno\u015bci i niesprawiedliwo\u015bci. Sformu\u0142owa\u0142 on zasad\u0119 mutualizmu, kt\u00f3ra mia\u0142a wyeliminowa\u0107 istniej\u0105ce b\u0142\u0119dy. Wed\u0142ug jego koncepcji, \u015brodki produkcji mia\u0142y zosta\u0107 uspo\u0142ecznione, a prawa do wytwor\u00f3w pracy mieli posiada\u0107 jej wytw\u00f3rcy. By wyeliminowa\u0107 motyw zysku i w dalszej perspektywie tak\u017ce g\u0142\u00f3d, Proudhon postulowa\u0142 stworzenie sieci bezpo\u015bredniej wymiany d\u00f3br. (Grinberg, 1994: 90 i n.)<\/span><\/p>\n W 1848 roku postuluje ide\u0119 Banku Ludowego, kt\u00f3ry udziela\u0142by bezprocentowych po\u017cyczek, za pomoc\u0105 tzw. czek\u00f3w pracy. Mia\u0142o to sprzyja\u0107 bezpo\u015bredniej wymianie towar\u00f3w. \u00d3w bank mia\u0142, jego zdaniem, chroni\u0107 robotnik\u00f3w i rolnik\u00f3w przed ewentualnymi negatywnymi skutkami kryzys\u00f3w. Ca\u0142y za\u015b ten system mia\u0142 w na celu, w za\u0142o\u017ceniach Proudhona, dokona\u0107 oddolnej, pokojowej zmiany systemu ekonomicznego.<\/span><\/p>\n Jego zdaniem, gdyby to robotnicy bezpo\u015brednio rozporz\u0105dzaliby fabrykami i \u015brodkami produkcji, spowodowa\u0142yby to powstanie swobodnych stowarzysze\u0144, kt\u00f3re zast\u0105pi\u0142yby istniej\u0105ce instytucje. Znikn\u0119\u0142yby wtedy podzia\u0142y klasowe, a pozosta\u0142yby podzia\u0142y funkcjonalne. Tak powsta\u0142y system zapewni\u0107 mia\u0142 ludziom powszechn\u0105 wolno\u015b\u0107 i dobrobyt, godno\u015b\u0107 pracy i nieograniczona mo\u017cliwo\u015b\u0107 samodoskonalenia. Te czynniki mia\u0142y z kolei pokaza\u0107, \u017ce instytucje represji: wojsko, s\u0105dy, policja przestan\u0105 mie\u0107 sens. Proudhon niezwykle ceni\u0142 prac\u0119. W zwi\u0105zku z tym sprzeciwia\u0142 si\u0119 strajkom czy sabota\u017com w pracy, bowiem niszczy\u0142o to szacunek dla ludzkiej pracy.<\/span><\/p>\n Podobnie jak Godwin nie by\u0142 zwolennikiem rewolucji. Uwa\u017ca\u0142 ten spos\u00f3b walki za \u201enieskuteczny i niebezpieczny z samej swej istoty; terror i przymus niezb\u0119dny dla obalenia istniej\u0105cego porz\u0105dku, uwik\u0142any we w\u0142asne sprzeczno\u015bci nie rozwi\u0105\u017c\u0119 \u017cadnych autentycznych problem\u00f3w \u2013 twierdzi\u0142 \u2013 Mo\u017ce tylko zast\u0105pi\u0107 jeden despotyzm innym\u201d. (Grinberg, 1994: 94-95).<\/span><\/p>\n Proudhon nie uznawa\u0142 wybor\u00f3w powszechnych, okre\u015blaj\u0105c je mianem fikcji oraz negowa\u0142 zasad\u0119 reprezentacji, kt\u00f3ra jego zdaniem ogranicza uprawnienia ludzi. Ca\u0142\u0105 za\u015b w\u0142adz\u0119 okre\u015bla\u0142 mianem \u201etyranii, najgorszej z tyranii\u201d. W duchu prekursora anarchizmu opowiada\u0142 si\u0119 za decentralizacj\u0105. Powinna ona by\u0107 wst\u0119pem do ostatecznej fazy przemian \u2013 anarchii. Preferowa\u0142 on system federacyjny sk\u0142adaj\u0105cy si\u0119 z niezale\u017cnych region\u00f3w spe\u0142niaj\u0105cych funkcje koordynuj\u0105ce, kt\u00f3re z czasem mia\u0142y, w jego za\u0142o\u017ceniach, zast\u0105pi\u0107 administracj\u0119 pa\u0144stwow\u0105. Uwa\u017ca\u0142, \u017ce \u201emiast jednolitej administracji pa\u0144stwowej, notorycznie niesprawnej wskutek koncentracji kompetencji, dzia\u0142a\u0142yby w\u00f3wczas r\u00f3wnolegle niezliczone ilo\u015bci wyspecjalizowanych cia\u0142 poddanych kontroli publicznej\u201d. (Ibid.: 97)[1]<\/a><\/span><\/p>\n Koncepcje ojca anarchizmu: mutualizmu, zdecentralizowanych i samorz\u0105dnych region\u00f3w, szybko znalaz\u0142y wielu sympatyk\u00f3w, zw\u0142aszcza w\u015br\u00f3d tych, kt\u00f3rych Grinberg okre\u015bla mianem \u201ezawieszonych gdzie\u015b pomi\u0119dzy warsztatem, a fabryk\u0105\u201d.<\/span><\/p>\n \u00a0<\/span>\u00a0<\/span><\/p>\n Anarchokolektywizm<\/strong><\/strong><\/span><\/p>\n Kolejnym teoretykiem szukaj\u0105cym w\u0142asnej drogi do anarchii by\u0142 Michai\u0142 Bakunin (1814-1876). Jego do\u015b\u0107 radykalne postawy sprawi\u0142y, \u017ce okre\u015blano go mianem \u201eaposto\u0142a powszechnego zniszczenia\u201d. By\u0142 on jednym z najpr\u0119\u017cniej dzia\u0142aj\u0105cych teoretyk\u00f3w anarchizmu. Nie tylko pisa\u0142 o rewolucjach, ale wciela\u0142 je w \u017cycie i bra\u0142 w nich czynny udzia\u0142. Pisa\u0142 wiele dzie\u0142, kt\u00f3re w wi\u0119kszo\u015bci, tworzone na potrzeby chwili, nie zosta\u0142y uko\u0144czone. Bakunin mia\u0142 liczne kontakty mi\u0119dzy innymi z Marksem[2]<\/a>, Proudhonem. Zdaniem Daniela Grinberga my\u015bliciel ten odegra\u0142 \u201erol\u0119 pierwszoplanow\u0105 nie jako szczeg\u00f3lnie oryginalny <\/em>my\u015bliciel, lecz jako ten, kt\u00f3ry nada\u0142 jej jednoznacznie rewolucyjny charakter; przepoi\u0142 wiar\u0119 w ziszczalno\u015b\u0107 i blisko\u015b\u0107 wymarzonych idea\u0142\u00f3w; sformu\u0142owa\u0142 konkretny program prowadz\u0105cy do ich spe\u0142nienia\u201d. <\/em>(Grinberg, 1997: 103)<\/span><\/p>\n By\u0142 on autorem koncepcji wolno\u015bci absolutnej. Uwa\u017ca\u0142, \u017ce wolno\u015b\u0107 jest niepodzielna. Odebranie cz\u0142owiekowi cz\u0105stki tej wolno\u015bci jest jednoznaczne z odebraniem jednostce ca\u0142ej wolno\u015bci.[3]<\/a> D\u0105\u017cenie do owej wolno\u015bci, na drodze, kt\u00f3rej stawa\u0142o pa\u0144stwo, wraz z jego represyjnymi instytucjami odbieraj\u0105cymi, jego zdaniem, wolno\u015b\u0107, doprowadzi\u0142a go do anarchii.<\/span><\/p>\n Bakunin uwa\u017ca\u0142, \u017ce jednostka staje si\u0119 cz\u0142owiekiem dzi\u0119ki spo\u0142ecze\u0144stwu. <\/em>\u201eCz\u0142owiek ma z\u0142\u0105, zwierz\u0119c\u0105 natur\u0119. \u2013 twierdzi\u0142 \u2013 Nie rodzi si\u0119 wolny. Do wsp\u00f3\u0142dzia\u0142ania z innymi sk\u0142ania go instynkt stadny, lecz to w\u0142a\u015bnie wsp\u00f3\u0142dzia\u0142anie stopniowo go humanizuje. Zdobywa si\u0119 wolno\u015b\u0107 przez solidarno\u015b\u0107 z innymi lud\u017ami. Nie jest to wszak\u017ce wolno\u015b\u0107 absolutna. Jako cz\u0105stka natury, wraz z ca\u0142ym spo\u0142ecze\u0144stwem, podporz\u0105dkowa\u0107 si\u0119 musi jej nieub\u0142aganym prawom. Przyroda wyznacza granice jego swobody, ale wszystkie inne, sztuczne bariery na swej drodze mo\u017ce i powinien, zbiorowym wysi\u0142kiem, przezwyci\u0119\u017ca\u0107\u201d. (Ibid.: 104) Tak brzmia\u0142a teoretyczna wyk\u0142adania Bakunina.<\/span><\/p>\n Wp\u0142ywy filozofii Hegla sprawi\u0142y, \u017ce Bakunin pocz\u0105tkowo by\u0142 gor\u0105cym zwolennikiem koncepcji pa\u0144stwa narodowego i centralizacji ekonomii. W p\u00f3\u017aniejszym okresie radykalnie zmienia swoj\u0105 postaw\u0119, w wyniku kt\u00f3rej stworzy\u0142 koncepcj\u0119 anarchokolektywizmu. Jako pierwszy z wolno\u015bciowych my\u015blicieli porzuci\u0142 drog\u0119 powolnych i pokojowych przeobra\u017ce\u0144 spo\u0142ecze\u0144stwa, na rzecz gwa\u0142townych przeobra\u017ce\u0144. W pierwszej kolejno\u015bci, jego zdaniem, nale\u017cy zniszczy\u0107 pa\u0144stwo, kt\u00f3re dzieli spo\u0142ecze\u0144stwo na elity i ubogich. Jego obalenie mia\u0142o nast\u0105pi\u0107 poprzez \u201educha zniszczenia\u201d, jakim mia\u0142a by\u0107 rewolucja rozumiana jako \u201ebunt jednostek przeciwko tyranii wszelkich autorytet\u00f3w (Boga, pa\u0144stwa, ale tak\u017ce tyranii spo\u0142ecze\u0144stwa), przy czym sprzeciw ten wyra\u017ca nie tylko stosunek do zastanej rzeczywisto\u015bci, ale i potrzeb\u0119 samoafirmacji\u201d. <\/em>Dodaje do tego tak\u017ce, \u017ce <\/em>\u201erewolucja \u2013 zbiorowy, ukierunkowany, cho\u0107 spontaniczny bunt ludu \u2013 jest zatem si\u0142\u0105 tw\u00f3rcz\u0105, oczyszczaj\u0105c\u0105 i odnowicielsk\u0105. Bez walki spo\u0142ecze\u0144stwo jest martwe\u201d.[4]<\/a><\/span><\/p>\n Na drodze do wolno\u015bci stoi, jego zdaniem, tak\u017ce w\u0142asno\u015b\u0107 prywatna, kt\u00f3ra \u201edeprawuje umys\u0142y i niszczy ducha solidarno\u015bci mi\u0119dzyludzkiej\u201d. (Grinberg, 1994: 105). Postulowa\u0142 jej zniesienie poprzez uspo\u0142ecznienie zar\u00f3wno \u015brodk\u00f3w produkcji, jak i ziemi oraz kapita\u0142u. Wszystko to mia\u0142o stworzy\u0107 miejsce dla dobrowolnie zawi\u0105zuj\u0105cych si\u0119 kolektyw\u00f3w zar\u00f3wno we wsiach jak i w mie\u015bcie. Takie wsp\u00f3lnoty mia\u0142y przej\u0105\u0107 rol\u0119 istniej\u0105cych sektor\u00f3w przemys\u0142owych i rolnych. Ka\u017cda osoba, wed\u0142ug jego zamierze\u0144, mia\u0142a prawo dysponowa\u0107 cz\u0119\u015bci\u0105 wsp\u00f3lnie wytworzonej produkcji. Jej ilo\u015b\u0107 mia\u0142a jednak zale\u017ce\u0107 od wk\u0142adu pracy, jaki w jej wytworzenie w\u0142o\u017cy\u0142a jednostka, przy czym ka\u017cdy m\u00f3g\u0142 dobrowolnie wybra\u0107 w\u0142asn\u0105 grup\u0119, w kt\u00f3rej mia\u0142by pracowa\u0107. Powszechna kolektywizacja mia\u0142a, jego zdaniem, sta\u0107 si\u0119 zacz\u0105tkiem nowego, politycznego ustroju, opartego na federalizmie.[5]<\/a><\/span><\/p>\n Daniel Grinberg podkre\u015bla wiele sprzeczno\u015bci w jego teorii. Pierwsz\u0105 by\u0142a idea rewolucji, od kt\u00f3rej Bakunin uzale\u017cnia\u0142 powodzenie zmian, a kt\u00f3ra, zdaniem historyka by\u0142a uwa\u017cana za autorytaryzm, co k\u0142\u00f3ci\u0142o si\u0119 z wolno\u015bciowym charakterem koncepcji. Druga sprzeczno\u015b\u0107 to kolidowanie autonomii stowarzysze\u0144 z ide\u0105 og\u00f3lno\u015bwiatowej federacji. W ko\u0144cu antysemickie uprzedzenia sprzeczne s\u0105 z uniwersalistycznymi za\u0142o\u017ceniami wyj\u015bciowymi.(Ibid.: 106-107)<\/span><\/p>\n \u00a0<\/span><\/p>\n Komunizm anarchistyczny<\/strong><\/strong><\/span><\/p>\n W 1876 roku Francois Dumartheray opublikowa\u0142 broszur\u0119, w kt\u00f3rej formu\u0142uje zasad\u0119: \u201eOd ka\u017cdego wed\u0142ug jego si\u0142, ka\u017cdemu wed\u0142ug potrzeb\u201d. <\/em>By\u0142 to jeden z pierwszych g\u0142os\u00f3w nowej tendencji w ruchu anarchistycznym \u2013 tendencji komunizmu libertarnego.[6]<\/a> Nast\u0105pi\u0142o to, zdaniem Grinberga, w okresie spadku popularno\u015bci idei Bakunina.<\/span><\/p>\n W 1876 roku Piotr Kropotkin (1842-1821)[7]<\/a> na kongresie anarchistycznym jako g\u0142\u00f3wny m\u00f3wca zapowiada er\u0119 anarchokomunizmu. Cho\u0107 pierwsze wzmianki o komunizmie bezpa\u0144stwowym nie s\u0105 jego autorstwa, to jednak Kropotkin po\u015bwi\u0119ci\u0142 spor\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 swojego \u017cycia na opracowanie tej koncepcji.<\/span><\/p>\n Pocz\u0105tkowo Kropotkin uznawa\u0142 kolektywizacj\u0119 Bakunina i traktowa\u0142 j\u0105 jako faz\u0119 przej\u015bciow\u0105 prowadz\u0105c\u0105 do anarchokomunizmu. P\u00f3\u017aniej jednak ca\u0142kowicie odci\u0105\u0142 si\u0119 od jego koncepcji.<\/span><\/p>\n Kropotkin wierzy\u0142, \u017ce komunizm bezpa\u0144stwowy stanowi\u0107 b\u0119dzie ko\u0144cowy etap kszta\u0142towania si\u0119 anarchizmu. Wiara w ostateczne osi\u0105gni\u0119cie stanu anarchii zaowocowa\u0142a wzmo\u017con\u0105 prac\u0105. W 1892 Kropotkin napisa\u0142 Zdobycie chleba<\/em>, a w 1902 roku Pomoc wzajemn\u0105<\/em>. Dzie\u0142a te sta\u0142y si\u0119 fundamentami anarchokomunizmu. Daniel Grinberg por\u00f3wnuje znaczenie tych dzie\u0142 do Kapita\u0142u<\/em> Marksa.<\/span><\/p>\n Kropotkin skontrastowa\u0142 \u015bwiat ludzi ze \u015bwiatem przyrody, tworz\u0105c w ten spos\u00f3b specyficzn\u0105 filozofi\u0119. Na podstawie obserwacji z czas\u00f3w pobytu na Syberii i w\u0142asnych rozwa\u017ca\u0144 dowodzi\u0142, \u017ce wsp\u00f3\u0142zawodnictwo mi\u0119dzy gatunkami jest zawsze dla nich szkodliwe. Zamiast rywalizacji postulowa\u0142 on pomoc wzajemn\u0105, dzi\u0119ki kt\u00f3rej zagwarantowane zostanie bezpiecze\u0144stwo ka\u017cdemu. Ponadto mo\u017cliwy b\u0119dzie rozw\u00f3j zar\u00f3wno duchowy jak i fizyczny.<\/span><\/p>\n Kropotkin g\u0142osi\u0142 powszechny egalitaryzm oraz wiar\u0119 w ludzk\u0105 dobro\u0107. Uwa\u017ca\u0142, i\u017c to ludzie poprzez swoj\u0105 dzia\u0142alno\u015b\u0107 tworz\u0105 dziedzictwo. W zwi\u0105zku z tym jest ono ich dobrem wsp\u00f3lnym. Z racji tego g\u0142osi\u0142, nie b\u0119d\u0105c oryginalnym, uspo\u0142ecznienie w\u0142asno\u015bci zar\u00f3wno prywatnej jak i przemys\u0142u. Nowo\u015bci\u0105 by\u0142o jednak uspo\u0142ecznienie tak\u017ce wyprodukowanych przez cz\u0142owieka \u015brodk\u00f3w.<\/span><\/p>\n Pa\u0144stwo i jego instytucje zast\u0105pi\u0107 mia\u0142y komuny. Kropotkin wyobra\u017ca\u0142 je sobie jako niewielkie, niezale\u017cne wsp\u00f3lnoty pracy, zajmuj\u0105ce si\u0119 zar\u00f3wno rolnictwem jak i innymi dziedzinami. Ponadto komuny mia\u0142y dobrowolnie przyj\u0105\u0107 na siebie zobowi\u0105zania organizacji wybranych us\u0142ug publicznych. Kropotkin uwa\u017ca\u0142, \u017ce wystarczy jedynie pi\u0119\u0107 godzin pracy dziennie, by zaspokoi\u0107 potrzeby spo\u0142ecze\u0144stwa. Przy czym pracowa\u0107 musia\u0142yby osoby miedzy 25-50 rokiem \u017cycia. Dodatkowo kr\u00f3tki czas pracy, opr\u00f3cz zapewnienia wszystkim \u201echleba\u201d da czas ludziom na rozw\u00f3j innych umiej\u0119tno\u015bci, a zerwanie ze sztywnym czasem pracy – zwi\u0119kszy wydajno\u015b\u0107.<\/span><\/p>\n Kropotkin w odr\u00f3\u017cnieniu od Bakunina uwa\u017ca\u0142, \u017ce dost\u0119p do wytwor\u00f3w pracy b\u0119dzie powszechny i nie b\u0119dzie uzale\u017cniony od wywi\u0105zania si\u0119 z obowi\u0105zk\u00f3w wobec wsp\u00f3lnoty. M\u00f3wi\u0142 ponadto \u201eBierzcie, ile wam potrzeba\u201d[8]<\/a>. Liczy jednak, \u017ce presja moralna spo\u0142ecze\u0144stwa spowoduje zmian\u0119 postawy \u201enielicznych jednostek aspo\u0142ecznych lub absolutnie niezdolnych do wytwarzania czegokolwiek po\u017cytecznego\u201d. (Grinberg, 1994: 120-123)<\/span><\/p>\n Przemiany mia\u0142y nast\u0105pi\u0107 poprzez rewolucj\u0119, kt\u00f3ra u Kropotkina oznacza\u0142a ewolucjonizm – d\u0142ugotrwa\u0142y, pokojowy proces. Ow\u0105 zmian\u0119 uwa\u017ca\u0142 za tak naturaln\u0105 jak burza. Rosyjski ksi\u0105\u017c\u0119 mocno wierzy\u0142, \u017ce drog\u0105 wsp\u00f3\u0142pracy i kooperacji, a nie drog\u0105 rywalizacji, poszczeg\u00f3lne jednostki, a w d\u0142u\u017cszej perspektywie tak\u017ce wi\u0119ksze grupy, s\u0105 w stanie osi\u0105gn\u0105\u0107 wiele.<\/span><\/p>\n Daniel Grinberg uwa\u017ca, i\u017c pokojowa rewolucja i pozytywny program Kropotkina \u201eepatuj\u0105cy swoj\u0105 g\u0142\u0119boko humanistyczn\u0105 wymow\u0105\u201d <\/em>powodowa\u0142, \u017ce cho\u0107 mo\u017cna by\u0142o pow\u0105tpiewa\u0107 w realizacj\u0119 tego programu, to zdaniem historyka, nie mo\u017cna by\u0142o si\u0119 go ba\u0107. Zaznacza jednocze\u015bnie, i\u017c \u201eprzepajaj\u0105cy ca\u0142\u0105 jego tw\u00f3rczo\u015b\u0107 optymizm dziejowy jest raczej aktem wiary ni\u017c rozumu\u201d. Grinberg twierdzi, \u017ce Kropotkin bra\u0142 pod uwag\u0119 jedynie pozytywne i sprzyjaj\u0105ce czynniki, a pomija\u0142 negatywne. (Grinberg, 1997: 123) <\/em><\/span><\/p>\n \u00a0<\/strong><\/span><\/p>\n Anarchosyndykalizm<\/strong><\/strong><\/span><\/p>\n Za\u0142o\u017cenia Kropotkina, i\u017c komunizm libertarny b\u0119dzie ko\u0144cem tworzenia si\u0119 anarchizmu – nie sprawdzi\u0142y si\u0119. Na pocz\u0105tku XX wieku do g\u0142osu dochodzi nowy pr\u0105d w my\u015bli anarchistycznej \u2013 anarchosyndykalizm. Wed\u0142ug jego za\u0142o\u017ce\u0144, robotnicy mieli sami zarz\u0105dza\u0107 fabrykami w bezpa\u0144stwowym spo\u0142ecze\u0144stwie. Kierunek ten powsta\u0142 w wyniku po\u0142\u0105czenia anarchizmu z dzia\u0142alno\u015bci\u0105 zwi\u0105zk\u00f3w zawodowych. Zdaniem Piotra Salwowskiego, koncepcja ta polega\u0142a na zorganizowaniu spo\u0142ecze\u0144stwa samorz\u0105dowego, kt\u00f3re zapewnia\u0142oby wszystkim cz\u0142onkom pe\u0142ne uczestnictwo w procesie podejmowania decyzji, a w szczeg\u00f3lno\u015bci tych, kt\u00f3re dotyczy\u0142y danej jednostki. (Salwowski, 1999: 7)<\/span><\/p>\n Oskar Anweiler za prekursor\u00f3w anarchosydykalizmu uwa\u017ca Bakunina i Proudhona. Oni to, jego zdaniem, poprzez swoje teoretyczne wyk\u0142adnie stworzyli pole do \u201euwolnienia si\u0119 od kontroli pa\u0144stwa, kierowania zak\u0142adami pracy przez robotnik\u00f3w i autonomii wolnych wsp\u00f3lnot\u201d. <\/em>(Dolgoff, 1999: 3)<\/span><\/p>\n Pierwsze wzmianki o anarchosyndykali\u017amie pochodz\u0105 ju\u017c z pierwszej po\u0142owy XIX w., cho\u0107 Sam Dolgoff uwa\u017ca, \u017ce ju\u017c w XVIII wieku w\u015br\u00f3d robotnik\u00f3w istnia\u0142y tendencje anarchosyndykalistyczne. Jego zdaniem krytyka kapitalizmu, monopolu, w\u0142asno\u015bci prywatnej, zysku i wyzysku by\u0142y przedmiotem dyskusji robotnik\u00f3w.(Ibid.: 2). Jednak prawdziwy rozkwit anarchosyndykalizmu przypada dopiero na pocz\u0105tek XX wieku. [9]<\/a><\/span><\/p>\n Cho\u0107 pr\u00f3by stworzenia teoretycznej podbudowy anarchosyndykalizmu podejmowa\u0142o wiele os\u00f3b to jednak Fernandowi Pelloutierowi (1867-1901) przyznaje si\u0119 autorstwo tej koncepcji. Uwa\u017ca\u0142 on, \u017ce zwi\u0105zki zawodowe s\u0105 w stanie sta\u0107 si\u0119 zal\u0105\u017ckiem spo\u0142ecze\u0144stwa socjalistycznego. Aby to osi\u0105gn\u0105\u0107, nale\u017ca\u0142o stworzy\u0107 tak\u0105 form\u0119 organizacyjn\u0105, kt\u00f3ra wi\u0105za\u0142aby ka\u017cdego pracownika zar\u00f3wno z innymi pracownikami tej samej bran\u017cy, jak i z innymi pracownikami z danego regionu. (Grinberg, 1994: 131)<\/span><\/p>\n Anarchosyndykali\u015bci chcieli osi\u0105gn\u0105\u0107 swoje cele poprzez akcje bezpo\u015brednie, kt\u00f3rych kulminacyjnym momentem by\u0142by strajk generalny. Akcje bezpo\u015brednie, zdaniem Pelloutiera, mia\u0142y przyjmowa\u0107 r\u00f3\u017cnorodne, cz\u0119sto pozaprawne formy \u2013 od pozoracji pracy po sabota\u017ce i strajki.[10]<\/a> Ko\u0144cowym etapem przejmowania w\u0142adzy przez anarchosyndykalist\u00f3w mia\u0142 by\u0107 strajk generalny, kt\u00f3ry zapocz\u0105tkowa\u0142by przejmowanie kontroli nad \u015brodkami produkcji. Ostatecznie jednak do strajku generalnego nigdy nie dosz\u0142o, bowiem syndykali\u015bci wierzyli, \u017ce mog\u0105 osi\u0105gn\u0105\u0107 sw\u00f3j cel mniej radykalnymi \u015brodkami.<\/span><\/p>\n Jak twierdzi Grinberg, po rewolucji mia\u0142 powsta\u0107 ustr\u00f3j, kt\u00f3rego podstawow\u0105 jednostk\u0105 mia\u0142y by\u0107 zwi\u0105zki wytw\u00f3rcze. Mia\u0142y one samodzielnie zarz\u0105dza\u0107 \u015brodkami produkcji. Wed\u0142ug historyka Kropotkinowe komuny mia\u0142y w anarchosyndykali\u017amie zast\u0105pi\u0107 federacje lokalnych wsp\u00f3lnot. (Grinberg, 1994: 130)<\/span><\/p>\n Anarchosyndykalizm odegra\u0142 do\u015b\u0107 du\u017c\u0105 rol\u0119 w politycznej \u015bwiadomo\u015bci XX wieku. W Hiszpanii zwi\u0105zki anarchosyndykalistyczne funkcjonowa\u0142y a\u017c do 1939 roku. Nawet obecnie mo\u017cna dostrzec w\u015br\u00f3d cz\u0142onk\u00f3w zwi\u0105zk\u00f3w zawodowych sympatyk\u00f3w tej koncepcji, cho\u0107 obecnie swoj\u0105 uwag\u0119 skupiaj\u0105 na obronie praw pracowniczych, a nie na walce o przejmowanie zak\u0142ad\u00f3w. Zdaniem Grinberga, zwi\u0105zek anarchist\u00f3w ze zwi\u0105zkowcami nie by\u0142 czym\u015b oczywistym. Jak zauwa\u017ca historyk zar\u00f3wno Bakunin jak i Kropotkin nie widzieli potrzeby istnienia zwi\u0105zk\u00f3w zawodowych. Tak\u017ce i w\u015br\u00f3d zwi\u0105zkowc\u00f3w nie by\u0142o poparcia dla dzia\u0142a\u0144 anarchist\u00f3w. Zmiana postawy anarchist\u00f3w nast\u0105pi\u0142a na skutek za\u0142amania wiary w mo\u017cliwo\u015b\u0107 skutecznej i indywidualnej walki. W pewnym momencie tak\u017ce zwi\u0105zkowcy, zw\u0142aszcza nastawieni bardziej rewolucyjnie, zmienili swoje stanowisko, co spowodowa\u0142o zawi\u0105zanie sojuszu. Jednak zdaniem Grinberga, nale\u017cy by\u0107 ostro\u017cnym w szacowaniu ilo\u015bci cz\u0142onk\u00f3w i sympatyk\u00f3w anarchosyndykalizmu.[11]<\/a><\/span><\/p>\n