<\/p>\n
II. Litewskie odrodzenie narodowe a sprawa Polak\u00f3w litewskich<\/strong><\/span><\/p>\n <\/strong>\u00a0<\/p>\n Na wzajemne kontakty mi\u0119dzy Polakami a Litwinami mia\u0142a wp\u0142yw historia Rzeczpospolitej Obojga Narod\u00f3w. Symbolicznym wyrazem odci\u0119cia si\u0119 Litwin\u00f3w od wsp\u00f3lnej z Polsk\u0105 przesz\u0142o\u015bci by\u0142 s\u0142ynny proces, przeprowadzony na Litwie Kowie\u0144skiej przed II wojn\u0105 \u015bwiatow\u0105, w kt\u00f3rym kr\u00f3la W\u0142adys\u0142awa Jagie\u0142\u0142\u0119 skazano zaocznie na \u015bmier\u0107 za zdrad\u0119 i zaprzedanie Litwin\u00f3w Polsce. Litwini cz\u0119sto traktuj\u0105 okres od unii w Krewie (1385 r.) do narodzin \u015bwiadomego litewskiego ruchu narodowego w XIX wieku jako okres zdrady narodowej i przymusowej polonizacji[1]<\/a>.<\/span><\/p>\n <\/span><\/p>\n Dla zrozumienia \u017ar\u00f3de\u0142 litewskiej \u015bwiadomo\u015bci narodowej si\u0119gn\u0105\u0107 nale\u017cy do historii tego narodu i pa\u0144stwa. Uzewn\u0119trznienie idei zjednoczenia ziem litewskich nast\u0105pi\u0142o w okolicy lat 40. XIII wieku. Wyrazem poczucia wsp\u00f3lnoty a zarazem odr\u0119bno\u015bci w ramach stworzonego pa\u0144stwa by\u0142y przywileje W\u0142adys\u0142awa Jagie\u0142\u0142y wydane w roku 1387, w kt\u00f3rych w\u0142adca rozr\u00f3\u017cni\u0142 Litw\u0119 i Ru\u015b, a tak\u017ce wydzielenie w dokumencie Unii Horodelskiej grupy 47 rod\u00f3w wy\u0142\u0105cznie litewskich. Jednocze\u015bnie jednak nie ulega w\u0105tpliwo\u015bci, \u017ce w tamtym okresie j\u0119zyk litewski ust\u0119powa\u0142 ruskiemu, a potem polskiemu nad wyraz \u0142atwo[2]<\/a>. Potwierdzeniem tego mog\u0105 by\u0107 s\u0142owa poety polsko- i litewskoj\u0119zycznego Antanasa Klementasa[3]<\/a>:<\/span><\/p>\n Wgl\u0105damy, co si\u0119 z nami stanie:<\/em><\/span><\/p>\n Czy po dawnemu b\u0119dziem Polakami,<\/em><\/span><\/p>\n Czy jak a\u017c pot\u0105d jeszcze Rusakami [4]<\/a>.<\/em><\/span><\/p>\n W p\u00f3\u017aniejszym okresie nast\u0105pi\u0142 stopniowy wzrost odpowiedzialno\u015bci mo\u017cnow\u0142adc\u00f3w litewskich za losy pa\u0144stwa, tak\u017ce wsp\u00f3\u0142odpowiedzialno\u015bci z w\u0142adc\u0105, a nawet samorzutne i zbiorowe zast\u0119powanie w\u0142adcy. W rezultacie mo\u017cni, aby zapewni\u0107 pa\u0144stwu identyfikuj\u0105cego si\u0119 z nim w\u0142adc\u0119, zerwali uni\u0119 z Koron\u0105, podnosz\u0105c na tron wielkoksi\u0105\u017c\u0119cy najpierw Kazimierasa, a potem Aleksandrasa[5]<\/a>. Demonstrowali niech\u0119\u0107 wobec przedk\u0142adanych ksi\u0105\u017c\u0119tom propozycji przyj\u0119cia korony polskiej[6]<\/a>. Ponawiali \u017c\u0105dania, by wsp\u00f3lny w\u0142adca rezydowa\u0142 w Wilnie, a przynajmniej ustanowi\u0142, \u015bladem Jagie\u0142\u0142y, namiestnika Litwy[7]<\/a>.<\/span><\/p>\n Litewska cz\u0119\u015b\u0107 Rzeczypospolitej Obojga Narod\u00f3w wytworzy\u0142a sw\u00f3j w\u0142asny kulturowy wariant. Wielkie Ksi\u0119stwo tworzy\u0142o opozycj\u0119 do polskiej Korony w oparciu o sw\u0105 pa\u0144stwow\u0105 i spo\u0142eczn\u0105 struktur\u0119, model cywilizacyjny, zwyczaje, architektur\u0119, literatur\u0119. Regionalny patriotyzm litewski ujawni\u0142 si\u0119 na przyk\u0142ad w nieudanym pomy\u015ble, by j\u0119zykiem narodowym Litwy zosta\u0142a \u0142acina, a nie j\u0119zyk polski. W XVI wieku zauwa\u017cono, \u017ce j\u0119zyk litewski, kt\u00f3ry zachowa\u0142 pewne archaiczne indoeuropejskie cechy, ma niejakie podobie\u0144stwa do \u0142aciny. Obserwacja ta pos\u0142u\u017cy\u0142a p\u00f3\u017aniej jako jedna z przes\u0142anek \u201eteorii\u201d rzymskiego pochodzenia Litwin\u00f3w, wyra\u017caj\u0105cej separatystyczne tendencje charakterystyczne dla magnat\u00f3w litewskich.<\/span><\/p>\n Kwesti\u0105 interesuj\u0105c\u0105 jest moment, kiedy pojawi\u0142 si\u0119 wsp\u00f3lny termin: \u201eMy, Litwa\u201d, okre\u015blaj\u0105cy og\u00f3\u0142 wolnych mieszka\u0144c\u00f3w pa\u0144stwa. Jakkolwiek Korona Polska \u0142atwo wch\u0142on\u0119\u0142a inkorporowan\u0105 Kijowszczyzn\u0119, Podole i Podlasie, to obrona odr\u0119bno\u015bci Wielkiego Ksi\u0119stwa w wieku XVII wskazuje na wytworzenie si\u0119 poczucia jedno\u015bci narodowej, uto\u017csamienie si\u0119 z Wielkim Ksi\u0119stwem Litewskim[8]<\/a> po 1569 roku[9]<\/a>.<\/span><\/p>\n Okres ten charakteryzuje uznanie si\u0119 szlachty litewskiej za pe\u0142noprawn\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 szlachty Rzeczypospolitej, uto\u017csamienie si\u0119 z ni\u0105 w aspekcie spo\u0142ecznym przy jednoczesnym zachowaniu poczucia odr\u0119bno\u015bci pa\u0144stwowej. O trwa\u0142o\u015bci tego dualizmu \u015bwiadczy\u0142 aprobuj\u0105cy stosunek do Ustawy Rz\u0105dowej z 3. maja 1791, zar\u0119czaj\u0105cy wzajemnie oba narody oraz gwarantuj\u0105cy Litwie odr\u0119bno\u015b\u0107 w ramach Rzeczypospolitej.<\/span><\/p>\n Skutki Unii w historiografii litewskiej znalaz\u0142y g\u0142\u00f3wnie negatywny odd\u017awi\u0119k. Ju\u017c w po\u0142owie XIX wieku Simonas Daukantas[10]<\/a> w swoim bodaj\u017ce najbardziej znanym fragmencie pisa\u0142 o skut\u00adkach Unii dla Litwin\u00f3w: \u201e(…) W roku 1569 w wielkim poruszeniu oddali si\u0119 pod polsk\u0105 w\u0142adz\u0119 i od tego czasu (…) w stron\u0119 Polak\u00f3w ci\u0105gle spogl\u0105dali (…), kt\u00f3rzy, wtar\u00adgn\u0105wszy na Litw\u0119, chcieli koniecznie Litwin\u00f3w poni\u017cy\u0107 i niewolnikami swemi uczyni\u0107 (…). Kto na Li\u00adtwie po polsku nie m\u00f3wi\u0142, ten nie cz\u0142ekiem by\u0142 na Litwie, ale niewolnikiem tego, kto m\u00f3wi\u0142?\u201d [11]<\/a>.<\/span><\/p>\n Stopniowo oligarchia litewska traci\u0142a wiar\u0119 w mo\u017cliwo\u015b\u0107 w pe\u0142ni samodzielnego bytu pa\u0144stwowego. O utraceniu nadziei na odr\u0119bno\u015b\u0107 pa\u0144stwow\u0105 \u015bwiadczy\u0142 fakt, i\u017c nie tworzono samodzielnego litewskiego rz\u0105du, ani w dobie powstania listopadowego, ani styczniowego. Henryk Wisner jest zdania, i\u017c w owych czasach: \u201ew dniu powszednim wtapiano si\u0119 w ramy pa\u0144stwa i spo\u0142ecze\u0144stwa rosyjskiego, w dniu nadzwyczajnym uznawano hegemoni\u0119 Warszawy\u201d[12]<\/a>.<\/span><\/p>\n O wizerunku Polaka w oczach mieszka\u0144ca Wielkiego Ksi\u0119stwa Litewskiego w XIX wieku \u015bwiadczy\u0107 mog\u0105 litewskie pie\u015bni ludowe, w kt\u00f3rych zachowa\u0142a si\u0119 pami\u0119\u0107 imion i miejsc wsp\u00f3lnych bitew z okresu Powstania Ko\u015bciuszkowskie\u00adgo, Listopadowego czy Styczniowego. Pe\u0142ne s\u0105 one mo\u00adtyw\u00f3w patriotycznych:<\/span><\/p>\n Nie zginie ojczyzna nasza, p<\/em>\u00f3ki \u017cy\u0107 b\u0119dziemy,<\/em><\/span><\/p>\n Nieprzyjaci\u00f3\u0142 ziemi naszej, wszystkich wyniszczymy[13]<\/a><\/em>.<\/span><\/p>\n W pie\u015bniach tych Polacy<\/em> do\u015b\u0107 konsekwentnie uwa\u017cani s\u0105 za krew\u00adniak\u00f3w narodu litewskiego. Potwierdzeniem tego jest fakt istnienia osobnego typu pie\u015bni: \u201e\u017be ju\u017c bracia Polacy\u201d (Kad jau lenkai musu broliai), <\/em>wyra\u017cenie \u201ebracia Polacy\u201d u\u017cyte jest te\u017c w r\u00f3\u017cnych wa\u00adriantach w innych typach pie\u015bni[14]<\/a>.<\/span><\/p>\n Zachowana jest tak\u017ce inna tw\u00f3rczo\u015b\u0107 z tego okresu, na podstawie kt\u00f3rej mo\u017cna okre\u015bli\u0107 pierwotn\u0105 semantyk\u0119 wizerunku \u201ePolaka\u201d. Stanowi\u0105 j\u0105 pisane po polsku i litewsku prace uczestnik\u00f3w ruchu lituanistycznego, kt\u00f3rego przedstawicielami na pocz\u0105tku XIX wieku by\u0142a g\u0142\u00f3wnie drobna szlachta \u017cmudzka[15]<\/a>. W ich tw\u00f3rczo\u015bci mo\u017cna znale\u017a\u0107 przyk\u0142ady pot\u0119piania polskich historyk\u00f3w za k\u0142amliwe interpretacje historii Litwy.<\/span><\/p>\n Historiografia litewska niemal jednog\u0142o\u015bnie stwier\u00addza, \u017ce inicjatorem nowego postrzegania Polski i Po\u00adlak\u00f3w by\u0142 historyk Simonas Daukantas. Zasada konfrontacji narod\u00f3w odgrywa\u0142a w jego pracach wi\u0119ksz\u0105 rol\u0119 ni\u017c w pismach innych \u017cmudzkich dzia\u0142aczy kulturalnych, \u201epo raz pierwszy na poziomie modelu kulturowego zosta\u0142a sformu\u0142owana antyteza: sw\u00f3j – obcy\u201d[16]<\/a>, wykorzystuj\u0105c retrospektywn\u0105 genez\u0119 litewskiej ideologii narodowej. Subacius jest zdania, \u017ce \u201echronologicznie i rzeczowo szeroka skala po\u00adr\u00f3wnawcza Polak\u00f3w i Litwin\u00f3w, w pracach Daukantasa dotycz\u0105ca nawet r\u00f3\u017cnic obyczajowych, sposobu \u017cycia, struktury spo\u0142ecznej i politycznej, nigdy nie sta\u0142a si\u0119 skumulowanym zderzeniem przeciwstaw\u00adnych wizji[17]<\/a>. Na potwierdzenie tych s\u0142\u00f3w autor cytuje s\u0142owa Daukantasa: \u201eMo\u017cem z Polakami \u017cy\u0107 spo\u0142u <\/em>(…), ale niechaj ka\u017cdy sam sobie gospodarzy i uczy si\u0119 m\u00f3wi\u0107 i pisa\u0107 w mowie ojc\u00f3w i dziad\u00f3w. (\u2026) Wiele po\u00ad\u017cyteczniej by\u0142oby, gdyby ka\u017cdy nar\u00f3d by\u0142 si\u0119 sam rz\u0105dzi\u0142, a przeciwko nieprzyjacio\u0142om razem stawa\u00adli\u201d[18]<\/a>.<\/span><\/p>\n Koniec XIX wieku charakteryzowa\u0142o pojawienie si\u0119 nowych poj\u0119\u0107 o narodzie. Dat\u0105 symboliczn\u0105 tworzenia si\u0119 nowo\u017cytnego narodu litewskiego jest rok 1883 \u2013 wydanie pierwszego numeru pisma Au<\/em>s<\/em>ra<\/em>, p\u00f3\u017aniej za\u015b Varpas<\/em> – 1889[19]<\/a>. Pisma te cechowa\u0142 powr\u00f3t do dawnych cel\u00f3w, sprzed wyboru Jagie\u0142\u0142y na tron Polski, a tak\u017ce odmienne od dotychczasowych \u015brodki ich realizacji. Celem by\u0142o odrodzenie najpierw narodu \u015bwiadomego swej litewskiej odr\u0119bno\u015bci, z czasem za\u015b \u2013 tak\u017ce w\u0142asnego pa\u0144stwa.<\/span><\/p>\n Podstawowym \u015brodkiem, kt\u00f3ry mia\u0142 temu s\u0142u\u017cy\u0107, by\u0142o tworzenie kultury litewskiej i litewskoj\u0119zycznej w opozycji do kultury rosyjskiej i polskiej oraz kultury litewskiej polskoj\u0119zycznej. Ewa Nowicka zauwa\u017ca, \u017ce: \u201eLitwini stawiali postulaty emancypacji politycznej i kulturowej w\u0142asnego narodu g\u0142\u00f3wnie w opozycji wobec Polak\u00f3w\u201d[20]<\/a>. Jednocze\u015bnie warto zwr\u00f3ci\u0107 uwag\u0119, i\u017c osoby formuj\u0105ce polityczny program, a raczej programy odrodzenia, wskazuj\u0105ce cele i \u015brodki, wyros\u0142y w znacznym stopniu z kr\u0119gu kultury polskiej.<\/span><\/p>\n Tw\u00f3rc\u0105, a zarazem realizatorem owych idei, by\u0142a nowa inteligencja litewska. Byli to ludzie, kt\u00f3rzy w przewa\u017caj\u0105cej mierze wywodzili si\u0119 z zachowuj\u0105cej j\u0119zyk i obyczaje wsi litewskiej[21]<\/a>. Evalda Jakaitiene zwraca uwag\u0119 na to, \u017ce podobni do nich przez pokolenia zacierali \u015blady w\u0142asnego pochodzenia, oni za\u015b uczynili je przedmiotem dumy[22]<\/a>.<\/span><\/p>\n Paulius Subacius opisuj\u0105c wzajemne postrzeganie si\u0119 narod\u00f3w w tym okresie, stwierdza: \u201ePolak i Litwin w ko\u0144cu XVIII wieku opu\u015bcili Rzeczpospolit\u0105 Obojga Narod\u00f3w jako sprzeczaj\u0105cy si\u0119 od czasu do czasu bracia, a wkroczyli w wiek XX jako \u015bmiertelni wrogowie, nawet wobec gro\u017aby naj\u00adwi\u0119kszego niebezpiecze\u0144stwa nie znajduj\u0105cy wsp\u00f3l\u00adnego je\u017cyka, a sk\u0142onni raczej rzuci\u0107 si\u0119 na siebie z pi\u0119\u015bciami\u201d[23]<\/a>.<\/span><\/p>\n Dziennikarz litewski Algimantas Degutis, opisuj\u0105c stosunki polsko-litewskie w tym okresie, stwierdzi\u0142: \u201eWyj\u0105tkowo trudny by\u0142 pocz\u0105tek XX wieku, kiedy Wilno znalaz\u0142o si\u0119 <\/em>w ob\u00adj\u0119ciach Polski. Litwini w \u017caden spos\u00f3b nie mogli pogodzi\u0107 si\u0119 z <\/em>utrat\u0105 swojej historycznej stolicy\u201d[24]<\/a>.<\/span><\/p>\n W owym okresie da\u0142o si\u0119 zauwa\u017cy\u0107 wytworzenie dwu \u015bwiadomo\u015bci narodowych i pa\u0144stwowych: litewskiej i litewsko-polskiej. Ich uzewn\u0119trznieniem stanie si\u0119 z jednej strony budowa odr\u0119bnego pa\u0144stwa – Republiki Litewskiej, z drugiej za\u015b d\u0105\u017cenie do zwi\u0105zku z pa\u0144stwem polskim – polskie albo litewskie Wilno[25]<\/a>.<\/span><\/p>\n Henryk Wisner zauwa\u017ca: \u201eNie by\u0142a ewenementem rezygnacja stanu uprzywilejowanego z w\u0142asnego pa\u0144stwa, jak i pojawienie si\u0119 nowej, narodowej inteligencji, kt\u00f3ra podj\u0119\u0142a dzie\u0142o odrodzenia, by\u0142o nim natomiast wyj\u0105tkowe, tak istotne rozdzielenie spo\u0142ecze\u0144stwa, \u017ce doprowadzi\u0142o do identyfikacji z dwoma r\u00f3\u017cnymi, w chwili tworzenia wrogimi sobie pa\u0144stwami i trwa\u0142o\u015b\u0107 owego podzia\u0142u\u201d[26]<\/a>.<\/span><\/p>\n W wieku XX Litwa podzieli\u0142a los wielu kraj\u00f3w Europy \u015arodkowej i Wschodniej. Pa\u0144stwo to w przeci\u0105gu wieku, w okresie ostatnich osiemdziesi\u0119ciu lat by\u0142o zmuszone trzykrotnie rozpocz\u0105\u0107 sw\u00f3j byt pa\u0144stwowy od zera, niemal od stanu ujemnego. Po raz pierwszy po wielkich zniszczeniach wojennych i stratach w ludno\u015bci w latach 1918\u20131919; po raz drugi ponownie ucierpiawszy podczas II wojny \u015bwiatowej – i wreszcie po raz trzeci zacz\u0119\u0142o w latach 1989\u20131990 pr\u00f3b\u0119 nowego \u017cycia po upadku systemu komunistycznego. (cdn)<\/strong><\/span><\/p>\n <\/strong>\u00a0<\/p>\n \u00a0Ewelina Danowska<\/span><\/strong><\/p>\n \u00a0<\/span><\/strong><\/p>\n Przypisy:<\/p>\n [1]<\/a> E. Nowicka, Polacy czy cudzoziemcy\u2026<\/em>, s. 84;<\/p>\n [2]<\/a> H. Wisner, Litwa \u2013 \u015bwiadomo\u015b\u0107 pa\u0144stwowa i narodowa<\/em>, (w:) Trudna to\u017csamo\u015b\u0107. Problemy narodowo\u015bciowe i religijne w Europie \u015arodkowo-Wschodniej w XIX i XX wieku<\/em>, Lublin 1996, s. 8;<\/p>\n<\/div>\n [3]<\/a> Antanas Klementas, po polsku Antoni Klement (1756-1823);<\/p>\n<\/div>\n [4]<\/a> M. Bir\u017ai\u015bka, Antoni Klement pisarz litewski pocz\u0105tku wieku XIX<\/em>, Wilno 1933, s.29, cyt. za H. Wisner, Litwa \u2013 \u015bwiadomo\u015b\u0107 pa\u0144stwowa\u2026<\/em>, s. 8;<\/p>\n<\/div>\n [5]<\/a> Kazimierasa osadzono na tronie w roku 1440, Aleksandrasa – w 1492;<\/p>\n [6]<\/a> H. Wisner, Litwa \u2013 \u015bwiadomo\u015b\u0107 pa\u0144stwowa\u2026<\/em>, s. 9;<\/p>\n<\/div>\n [7]<\/a> E. Jakaitiene, Lietuviskai apie Lietuva<\/em>, Vilnius 1994, ss. 50-52;<\/p>\n<\/div>\n [8]<\/a> Dalej WKL;<\/p>\n<\/div>\n [9]<\/a> H. Wisner, Litwa \u2013 \u015bwiadomo\u015b\u0107 pa\u0144stwowa\u2026<\/em>, s. 9, zob.: J. Rohozinska, Regional R elations: The Conquest of Pragmatism, a new chapter in Polish-Lithuanian relations<\/em> , \u201eCentral Europe Review\u201d 1999, nr 13, www.ce-review.org\/99\/13\/rohozinska13.html<\/a>;<\/p>\n<\/div>\n [10]<\/a> Simonas Daukantas \u2013 po polsku: Szymon Dowkont, urodzony w 1793, w rejonie Kalviu, w latach 1814-1825 studiowa\u0142 na Uniwersytecie Wile\u0144skim nauki etyczne i polityczne, histori\u0119 i prawo. Przez ca\u0142e \u017cycie marzy\u0142 o utworzeniu litewskoj\u0119zycznej szko\u0142y wy\u017cszej Zemaiciu Akademija<\/em>. Napisa\u0142 mi\u0119dzy innymi: Darbai Senuju Lietuviu ir<\/em> Zemaiciu<\/em> (Prace Litwin\u00f3w Litwin\u00f3w Zemait\u00f3w w przesz\u0142o\u015bci<\/em>), Lietuviu Budas<\/em> (Spos\u00f3b bycia Litwin\u00f3w<\/em>), Zemaitiska Istorija<\/em> (Historia Zemait\u00f3w<\/em>). W ci\u0105gu ca\u0142ego \u017cycia zebra\u0142 i usystematyzowa\u0142 oko\u0142o 800 litewskich pie\u015bni ludowych. (w:) www.papile.akmene.mok.lt<\/a>;<\/p>\n<\/div>\n [11]<\/a> S. Daukantas, Lietuviu Budas<\/em>, \u201eSakalo\u201d Leidykla, 1935, cyt. za: P. Suba\u0107ius, O wynalezieniu odszczepie\u0144ca, Kilka uwag na temat retoryki nacjonalizmu litewskiego<\/em>, \u201ePolis\u201d 1998, nr 28, s. 10;<\/p>\n [12]<\/a> H. Wisner, Litwa \u2013 \u015bwiadomo\u015b\u0107 pa\u0144stwowa<\/em>\u2026, s. 9;<\/p>\n<\/div>\n [13]<\/a> P. Subacius, O wynalezieniu odszczepie\u0144ca<\/em>\u2026<\/em>, s. 11;<\/p>\n<\/div>\n [14]<\/a> Tam\u017ce;<\/p>\n<\/div>\n [15]<\/a> D. Poska, Kilka s\u0142\u00f3w przedwst\u0119pnych do kogob\u0105d\u017a maj\u0105cego zamiar pisa\u0107 dzieje Litwy i \u017bmudzi<\/em>, Wilno 1959;<\/p>\n<\/div>\n [16]<\/a> P. Subacius, O wynalezieniu odszczepie\u0144ca<\/em>\u2026<\/em>, s. 11;<\/p>\n<\/div>\n [17]<\/a> Tam\u017ce, s. 11;<\/p>\n<\/div>\n [18]<\/a> Tam\u017ce, s. 12;<\/p>\n<\/div>\n [19]<\/a> E. Jakaitiene, Lietuviskai \u2026<\/em>, ss. 50-52;<\/p>\n<\/div>\n [20]<\/a> E. Nowicka, Polacy czy cudzoziemcy\u2026<\/em>, s. 85;<\/p>\n<\/div>\n [21]<\/a> G\u0142\u00f3wnymi reprezentantkami tego pr\u0105du by\u0142y Salomea Neris i\u00a0 \u017bemaite \u2013 pisarki litewskie wywodz\u0105ce si\u0119 z rodzin ch\u0142opskich i\u00a0 opisuj\u0105ce \u017cycie wsi litewskiej;<\/p>\n<\/div>\n [22]<\/a> E. Jakaitiene, Lietuviskai\u2026<\/em>, ss. 154-156;<\/p>\n<\/div>\n [23]<\/a> P. Subacius, O wynalezieniu odszczepie\u0144ca<\/em>\u2026,<\/em> s. 12;<\/p>\n<\/div>\n [24]<\/a> A. Degutis, Czy zbli\u017cenie jest mo\u017cliwe?<\/em>, \u201ePolis\u201d 1998, nr 28, s. 6;<\/p>\n<\/div>\n [25]<\/a> H. Wisner, Litwa \u2013 \u015bwiadomo\u015b\u0107 pa\u0144stwowa\u2026, <\/em>s. 10, zob.: J. Rohozinska, Regional R elations: The Conquest of Pragmatism, a new chapter in Polish-Lithuanian relations<\/em> , \u201eCentral Europe Review\u201d 1999, nr 13, www.ce-review.org\/99\/13\/rohozinska13.html<\/a>;<\/p>\n<\/div>\nOdrodzenie narodowe Litwin\u00f3w. \u0179r\u00f3d\u0142a \u015bwiadomo\u015bci narodowej<\/span><\/h1>\n