<\/p>\n
I. Polacy na Wile\u0144szczy\u017anie<\/strong><\/span><\/p>\n \u00a0<\/p>\n R\u00f3\u017cne teorie to\u017csamo\u015bci<\/span><\/strong><\/p>\n Cz\u0142owiek jako jednostka ma potrzeb\u0119 identyfikacji z okre\u015blon\u0105 grup\u0105. Owa potrzeba wynika bezpo\u015brednio z natury ludzkiej, gdy\u017c jedynie cz\u0119\u015b\u0107 w\u0142asnej osobowo\u015bci jeste\u015bmy w stanie wytworzy\u0107 sami, pozosta\u0142\u0105 za\u015b przejmujemy od spo\u0142ecze\u0144stwa w postaci kultury. Nie maj\u0105c oparcia w zbiorowej to\u017csamo\u015bci, cz\u0142owiek staje si\u0119 s\u0142abszy, mo\u017ce by\u0107 \u0142atwo manipulowany przez w\u0142adz\u0119, \u0142atwiej te\u017c ulec asymilacji. Wolno\u015b\u0107 ka\u017cdego cz\u0142owieka wyra\u017ca si\u0119 w niekwestionowanym prawie do zachowania to\u017csamo\u015bci oraz w\u0142asnej odmienno\u015bci.<\/span><\/p>\n <\/span><\/p>\n Na \u0142amach internetowego wydania \u201eZakorzenienia\u201d znale\u017a\u0107 mo\u017cna Manifest etnopluralistyczny<\/em>: \u201eZbiorowe to\u017csamo\u015bci mog\u0105 powstawa\u0107 jako kultury na r\u00f3\u017cnych fundamentach, ale najbardziej rozpowszechnion\u0105 form\u0105 grupowej to\u017csamo\u015bci jest to\u017csamo\u015b\u0107 etniczna (narodowa, plemienna, regionalna). (\u2026) Zachowuj\u0105c to\u017csamo\u015b\u0107, bronimy realnej wolno\u015bci grupy, gdy\u017c zbiorowo\u015b\u0107 nie mo\u017ce by\u0107 wolna, je\u015bli nie jest \u015bwiadoma swojej odr\u0119bno\u015bci\u201d[1]<\/a>.<\/span><\/p>\n Definicj\u0119 poj\u0119cia to\u017csamo\u015bci znajdziemy w S\u0142owniku Encyklopedycznym Edukacja Obywatelska<\/em>: \u201eTo\u017csamo\u015b\u0107 jest to postrzeganie siebie jako osoby ze wzgl\u0119du na specyficzne, odr\u0119bne i\u00a0niepowtarzalne u\u00a0innych ludzi w\u0142a\u015bciwo\u015bci dotycz\u0105ce w\u0142asnego wygl\u0105du, sposobu my\u015blenia, psychiki lub te\u017c zachowania\u201d[2]<\/a>.<\/span><\/p>\n Id\u0105c za t\u0105 definicj\u0105, s\u0105dzi\u0107 mo\u017cemy, i\u017c to\u017csamo\u015b\u0107 jest przekonaniem, na kt\u00f3rym jest budowana osobowo\u015b\u0107 cz\u0142owieka. U\u015bwiadomienie sobie wi\u0119zi \u0142\u0105cz\u0105cych jednostk\u0119 ze spo\u0142eczno\u015bci\u0105, dostrze\u017cenie w\u0142asnej przynale\u017cno\u015bci do narodu<\/a> i\u00a0 odr\u0119bno\u015bci od innych grup stanowi\u0107 mo\u017ce podstaw\u0119 formowania si\u0119 to\u017csamo\u015bci narodowej.<\/span><\/p>\n Antoni Szpoci\u0144ski, powo\u0142uj\u0105c si\u0119 na Antonin\u0119 K\u0142oskowsk\u0105, prze\u015bledzi\u0142, i\u017c w rozwa\u017caniach nad poj\u0119ciem to\u017csamo\u015bci narodowej jako punkt wyj\u015bcia mo\u017cna wykorzysta\u0107 koncepcj\u0119 Antoniny K\u0142oskowskiej z pozycji \u201eKultury narodowe u korzeni\u201d. To\u017csamo\u015b\u0107 narodowa jest u niej szczeg\u00f3lnym przypadkiem to\u017csamo\u015bci zbiorowej, przy tym K\u0142oskowska pos\u0142uguje si\u0119 koncepcjami po\u015brednicz\u0105cymi: kultury narodowej oraz to\u017csamo\u015bci jednostkowej[3]<\/a>.<\/span><\/p>\n Dosy\u0107 skomplikowane jest zdefiniowanie to\u017csamo\u015bci narodowej. Mi\u0119dzy innymi wynika to z tego, i\u017c poj\u0119cie to\u017csamo\u015bci zbiorowej nie powinno by\u0107 wi\u0105zane z to\u017csamo\u015bci\u0105 jednostkow\u0105, gdy\u017c \u201e\u017cadna zbiorowo\u015b\u0107 spo\u0142eczna, do kt\u00f3rej mo\u017cna by\u0142oby odnie\u015b\u0107 poj\u0119cie to\u017csamo\u015bci, nie ma psychicznego organu samowiedzy produkuj\u0105cego co\u015b, co mo\u017cna by\u0142oby uzna\u0107 za \u015bcis\u0142y odpowiednik samo\u015bwiadomo\u015bci osobniczej\u201d[4]<\/a>. W taki spos\u00f3b w podej\u015bciu K\u0142oskowskiej poj\u0119cie to\u017csamo\u015bci zbiorowej sprowadza si\u0119 do relacji jednostki z kultur\u0105. Zbiorowa to\u017csamo\u015b\u0107 jest wi\u0119c nijako przyswojeniem przez jednostk\u0119 pewnych element\u00f3w kultury okre\u015blonego narodu. Elementy owe staj\u0105 si\u0119 podstaw\u0105, na kt\u00f3rej jest budowana \u201epewna odr\u0119bno\u015b\u0107 od obcych i poczucie zwi\u0105zku z grup\u0105 swoich oraz \u015bwiadomo\u015b\u0107 ci\u0105g\u0142o\u015bci, historycznego trwania tej grupy i jej zbiorowej filiacji\u201d. To\u017csamo\u015b\u0107 zbiorowa w tym podej\u015bciu kszta\u0142tuje mechanizmy podzia\u0142\u00f3w wyznaczaj\u0105cych granice obco\u015bci i swojsko\u015bci. W takiej perspektywie to\u017csamo\u015b\u0107 narodowa zale\u017cy od kultury narodowej. Rdzeniem za\u015b kultury narodowej jest kanon – zbi\u00f3r element\u00f3w, kt\u00f3ry jest upowszechniany i podtrzymywany przez r\u00f3\u017cnorodne instytucje, takie jak szko\u0142a, media, autorytety. Wed\u0142ug K\u0142oskowskiej, kultura narodowa jest zbiorem \u201ewycink\u00f3w\u201d poszczeg\u00f3lnych system\u00f3w kulturowych \u2013 obyczaju, sztuki, j\u0119zyka, nauki, itp. [5]<\/a><\/span><\/p>\n Nast\u0119pnie Szpoci\u0144ski pisze, i\u017c poj\u0119cie to\u017csamo\u015bci od wiek\u00f3w prowokuje do stawiania pyta\u0144, na kt\u00f3re \u2013 jak zauwa\u017ca za Barbar\u0105 Skarg\u0105 – trudno jest znale\u017a\u0107 konkluzywne odpowiedzi[6]<\/a>. Pytanie o to\u017csamo\u015b\u0107 po\u015bredniczy w udzielaniu sobie odpowiedzi na podstawowe zapytania o wolno\u015b\u0107 i sens \u017cycia. Poszukiwanie to\u017csamo\u015bci jest esencj\u0105 cz\u0142owiecze\u0144stwa: \u201ePragnienie bycia sob\u0105 nale\u017cy do samej istoty naszego ludzkiego cz\u0142owiecze\u0144stwa\u201d, \u201eGdy pytam, gdzie szuka\u0107 pocz\u0105tku mego pragnienia bycia sob\u0105, zak\u0142adam, \u017ce warunkiem takiego pytania jest wolno\u015b\u0107\u201d. Tak wi\u0119c pytanie o to\u017csamo\u015b\u0107 staje si\u0119 u niej pytaniem o r\u00f3\u017cne formy r\u00f3\u017cnie rozumianej wolno\u015bci.<\/span><\/p>\n Kategori\u0119 to\u017csamo\u015bci narodowej uzale\u017cnia si\u0119 od wielu czynnik\u00f3w. Mo\u017cna j\u0105 rozpatrywa\u0107 z kilku punkt\u00f3w widzenia, a ka\u017cdy z nich k\u0142adzie nacisk na inne elementy. S\u0105 teorie psychologiczne to\u017csamo\u015bci, badaj\u0105ce punkt widzenia jednostki, wyr\u00f3\u017cniamy r\u00f3wnie\u017c teorie polityczne, bior\u0105ce pod uwag\u0119 przede wszystkim punkt widzenia pa\u0144stwa, natomiast aspekt kulturalny widzenia to\u017csamo\u015bci okre\u015blany jest przez teorie aksjologiczne[7]<\/a>.<\/span><\/p>\n Jednym z najwa\u017cniejszych aspekt\u00f3w, od kt\u00f3rego zale\u017cy identyfikacja narodowa spo\u0142ecze\u0144stwa jest aspekt historyczny. Powszechnie wiadomo, \u017ce wiedza historyczna wp\u0142ywa na poczucie to\u017csamo\u015bci narodowej w spo\u0142ecze\u0144stwie. Trwa\u0142e uczucie wi\u0119zi z kultur\u0105 i tradycj\u0105 staje si\u0119 czynnikiem wzmacniaj\u0105cym regionalne poczucie to\u017csamo\u015bci narodowej – region staje si\u0119 uto\u017csamiany wtedy z narodem[8]<\/a>. Wed\u0142ug Szpoci\u0144skiego znajomo\u015b\u0107 historii narodu, regionu oraz symboliki mo\u017ce by\u0107 uwa\u017cana za wska\u017anik \u015bwiadomo\u015bci narodowej[9]<\/a>.<\/span><\/p>\n Istot\u0105 dziedzictwa narodowego jest pami\u0119\u0107, dzi\u0119ki kt\u00f3rej wiedza o przesz\u0142ych i wsp\u00f3\u0142czesnych elementach kultury przekazywana jest z pokolenia na pokolenie. \u201eZb\u0119dne dowodzi\u0107, – pisa\u0142 Leszek Ko\u0142akowski – \u017ce to\u017csamo\u015b\u0107 narodowa wymaga pami\u0119ci historycznej. Z tego wzgl\u0119du jest rzecz\u0105 bez znaczenia, co w tej pami\u0119ci jest prawd\u0105, p\u00f3\u0142prawd\u0105, a co zwyk\u0142a legend\u0105. Chodzi tylko o to, \u017ce \u017caden nar\u00f3d nie mo\u017ce trwa\u0107, nie b\u0119d\u0105c \u015bwiadomy, i\u017c jego obecna egzystencja jest przed\u0142u\u017ceniem istnienia w przesz\u0142o\u015bci\u201d[10]<\/a>.<\/span><\/p>\n Zwi\u0105zek wyznaniowy te\u017c mo\u017ce by\u0107 czynnikiem podtrzymuj\u0105cym \u015bwiadomo\u015b\u0107 narodow\u0105. Przyk\u0142ady tego wida\u0107 dok\u0142adnie w diasporach polskich zamieszkuj\u0105cych w r\u00f3\u017cnych krajach. Nie zosta\u0142a jednak dotychczas udowodniona taka hipoteza, \u017ce silniejszy zwi\u0105zek jednostki z religi\u0105 wp\u0142ywa na zwi\u0119kszenie poczucia to\u017csamo\u015bci narodowej[11]<\/a>.<\/span><\/p>\n R\u00f3\u017cnego rodzaju organizacje tak\u017ce mog\u0105 by\u0107 czynnikiem, kt\u00f3ry umo\u017cliwia utrwalanie to\u017csamo\u015bci narodowej. Jest to niejako element stabilizacji spo\u0142ecze\u0144stwa, respektowania w nim okre\u015blonych wzor\u00f3w zachowa\u0144 i warto\u015bci; dodatkowym czynnikiem wzmacniaj\u0105cym mog\u0105 by\u0107 organizacje i instytucje kulturalno-o\u015bwiatowe[12]<\/a>.<\/span><\/p>\n Interesuj\u0105cy pogl\u0105d przedstawia Zenon Jasi\u0144ski na aspekt polityczno-pa\u0144stwowy. Poczucie to\u017csamo\u015bci narodowej jest wg niego tym wi\u0119ksze, im mniej zasz\u0142o zmian w przynale\u017cno\u015bci pa\u0144stwowej okre\u015blonego terytorium. \u201eCz\u0119ste zmiany przynale\u017cno\u015bci pa\u0144stwowej mog\u0105 prowadzi\u0107 do sytuacji niech\u0119ci do okre\u015blania swojej to\u017csamo\u015bci narodowej i przechodzenia na rzecz okre\u015blania to\u017csamo\u015bci regionalnej – atrakcyjno\u015b\u0107 pa\u0144stwa narodowego\u201d[13]<\/a>.<\/span><\/p>\n Wydaje si\u0119 jednak\u017ce, \u017ce dzisiaj, na pocz\u0105tku nowego wieku, maj\u0105c za sob\u0105 do\u015bwiadczenia wojen terytorialnych XX stulecia, mo\u017cemy by\u0107 pewni, \u017ce podstawowa cz\u0119\u015b\u0107 naszej to\u017csamo\u015bci tkwi jednak w ziemi, z kt\u00f3rej pochodzimy. Zazwyczaj jednak nie jest to dziedzictwo pokojowe: przyk\u0142ady krainy Bask\u00f3w, Kurd\u00f3w, Kosova, obszar\u00f3w zamieszkanych przez Ukrai\u0144c\u00f3w w Polsce czy te\u017c w\u0142a\u015bnie teren\u00f3w Wile\u0144szczyzny, zamieszkiwanych przez Polak\u00f3w ukazuj\u0105, jak wraz z to\u017csamo\u015bci\u0105 dziedziczy si\u0119 nienawi\u015b\u0107. Przemys\u0142aw Czapli\u0144ski zauwa\u017ca: \u201eNasza wiedza o tym, kim jeste\u015bmy, powstaje bowiem dzi\u0119ki wskazaniu obcych, wi\u0119c r\u00f3\u017cnica, dzi\u0119ki kt\u00f3rej okre\u015blamy w\u0142asn\u0105 przynale\u017cno\u015b\u0107, staje si\u0119 gleb\u0105 por\u00f3\u017cnienia\u201d[14]<\/a>.<\/span><\/p>\n Identyfikacj\u0119 narodow\u0105 kszta\u0142tuje tak\u017ce wp\u0142yw kultury innego rz\u0119du, kt\u00f3ra lansowana jest przyk\u0142adowo przez szko\u0142\u0119 i masmedia. Je\u015bli identyfikacja narodowa powi\u0105zana jest z kultur\u0105 regionaln\u0105 – wzmacnia to\u017csamo\u015b\u0107, je\u015bli za\u015b nie nawi\u0105zuje do niej – to nie wp\u0142ywa na kszta\u0142towanie si\u0119 poczucia to\u017csamo\u015bci narodowej. Wa\u017cna jest niew\u0105tpliwie atrakcyjno\u015b\u0107 regionu: kultury kraj\u00f3w i narod\u00f3w s\u0105siedzkich. Jasi\u0144ski uwa\u017ca, i\u017c ogromny wp\u0142yw na identyfikacj\u0119 narodow\u0105 posiada potencja\u0142 spo\u0142eczno-kulturowy. Poczucie narodowe bywa te\u017c wg niego kszta\u0142towane na bazie j\u0119zyka, wsp\u00f3lnych do\u015bwiadcze\u0144 i wsp\u00f3lnych tradycji.<\/span><\/p>\n Tadeusz Zi\u00f3\u0142ka z kolei dzieje kszta\u0142towania si\u0119 poczucia to\u017csamo\u015bci narodowej wi\u0105\u017ce przede wszystkim z j\u0119zykiem. Uznaje on zachowany w miar\u0119 \u017cywy dialekt za podstaw\u0119 kreowania to\u017csamo\u015bci regionalnej. J\u0119zyk lub dialekt jednorodny wewn\u0119trznie i obejmuj\u0105cy ca\u0142y region zajmuje istotne miejsce po\u015br\u00f3d wymiar\u00f3w poczucia to\u017csamo\u015bci[15]<\/a>.<\/span><\/p>\n Jest to sytuacja bliska mniejszo\u015bciom narodowym, diasporom j\u0119zykowym, kt\u00f3re z konieczno\u015bci funkcjonuj\u0105 w otoczeniu obcym<\/em>. Ostatnio sporo m\u00f3wi si\u0119 o podtrzymaniu poczucia to\u017csamo\u015bci skupisk Polak\u00f3w \u017cyj\u0105cych poza Polsk\u0105 w\u0142a\u015bnie za pomoc\u0105 j\u0119zyka \u015bwiadomie przekazywanego i u\u017cywanego w komunikacji rodzinno-prywatnej[16]<\/a>. Oczywi\u015bcie jest to trudna to\u017csamo\u015b\u0107 zwi\u0105zana przede wszystkim z konieczno\u015bci\u0105 manifestowania wspomnianej wy\u017cej inno\u015bci<\/em> (czasem wr\u0119cz obco\u015bci<\/em>).<\/span><\/p>\n Szpoci\u0144ski dochodzi do wniosku, i\u017c w naukach spo\u0142ecznych inni <\/em>pojawiaj\u0105 si\u0119 najcz\u0119\u015bciej jako obcy<\/em> – ci, wobec kt\u00f3rych zajmuje si\u0119 postaw\u0119 podejrzliw\u0105 lub wr\u0119cz wrog\u0105. Istota \u017ar\u00f3de\u0142 niech\u0119ci do obcych,<\/em> a tak\u017ce jej spo\u0142ecznych i kulturowych uwarunkowa\u0144 jest dosy\u0107 skomplikowana. Swojsko\u015b\u0107 i obco\u015b\u0107 \u201enale\u017cy pojmowa\u0107 nie jako s\u0105siaduj\u0105ce obok siebie przeciwstawne sfery, lecz jako skrajne bieguny, pomi\u0119dzy kt\u00f3rymi rozci\u0105ga si\u0119 sfera inno\u015bci nasycona r\u00f3\u017cnymi odcieniami pozytywno\u015bci. W podobny spos\u00f3b nale\u017ca\u0142oby te\u017c opisywa\u0107 to\u017csamo\u015b\u0107 narodow\u0105\u201d[17]<\/a>.<\/span><\/p>\n Umiejscowienie kultury rodzimej wzgl\u0119dem innych kultur stanowi wzgl\u0119dnie trwa\u0142y uk\u0142ad, analogicznie jak elementy rodzimej kultury dziedziczone z pokolenia na pokolenie. Za takim poszerzonym rozumieniem kultury narodowej wg Szpoci\u0144skiego przemawiaj\u0105 tak\u017ce pewne intuicje zwi\u0105zane z terminem „to\u017csamo\u015b\u0107“. Termin ten w j\u0119zyku polskim oznacza bardziej \u2013 jak trafnie zwraca na to uwag\u0119 Barbara Skarga \u2013 \u201esobo\u015b\u0107 <\/em>ni\u017c mojo\u015b\u0107<\/em>; powiem raczej, \u017ce Ja jestem sob\u0105 ni\u017c mn\u0105. W j\u0119zyku polskim istnieje \/…\/ termin mojo\u015b\u0107<\/em>, jest to jednak termin problematyczny, po polsku nie m\u00f3wimy jestem mn\u0105, <\/em>lecz sob\u0105.<\/em> Zreszt\u0105 mojo\u015b\u0107 <\/em>ogranicza sobo\u015b\u0107 <\/em>do tego, co rdzennie moje, podczas gdy bycie sob\u0105 dopuszcza akceptacj\u0119 inno\u015bci we mnie\u201d[18]<\/a>.<\/em><\/span><\/p>\n Przemys\u0142aw Czapli\u0144ski w referacie Literatura ma\u0142ych ojczyzn wobec problemu to\u017csamo\u015bci <\/em>wysuwa wniosek, i\u017c otwarto\u015b\u0107 na Innego<\/em> z jednej strony, a nietolerancyjno\u015b\u0107 z drugiej nie musz\u0105 by\u0107 alternatywnymi modelami spo\u0142ecze\u0144stw, lecz dwiema si\u0142ami, kt\u00f3re wsp\u00f3\u0142istniej\u0105 w cz\u0142owieku i przenikaj\u0105 ka\u017cd\u0105 zbiorowo\u015b\u0107[19]<\/a>.<\/span><\/p>\n Autor zauwa\u017ca, \u017ce w utworach emigracyjnych pisarzy polskich przestrzenie kresowe wyst\u0119powa\u0142y jako krainy, w kt\u00f3rych \u201enikt nie by\u0142 obcy, cho\u0107 wszyscy byli r\u00f3\u017cni\u201d. <\/em>Huculszczyzna Vincenza, Lw\u00f3w Wittlina, Dolina Dniestru Stempowskiego, Galicja Haupta i Ku\u015bniewicza, Drohobycz Chciuka, obszar nad Berezyn\u0105 Czarnyszewicza, czy wreszcie Litwa Mi\u0142osza i Konwickiego, ukazywane by\u0142y jako obszary wieloetniczne, wielowyznaniowe i zr\u00f3\u017cnicowane pod wzgl\u0119dem obyczajowo\u015bci. W tym samym czasie by\u0142y one jednak zgodne i niekonfliktowe, potrafi\u0105ce ze sob\u0105 wsp\u00f3\u0142\u017cy\u0107 w \u017cyciu codziennym: \u201eMimo zr\u00f3\u017cnicowania \u017cadna z grup nie zajmowa\u0142a bowiem pozycji dominuj\u0105cej i nie d\u0105\u017cy\u0142a do wyznaczenia normy, pozwalaj\u0105cej – jak w pa\u0144stwach monoetnicznych – okre\u015bla\u0107 (i wykre\u015bla\u0107) obcych<\/em>\u201d[20]<\/a>. <\/em>Nast\u0119pn\u0105 cech\u0105, ukazan\u0105 przez tych autor\u00f3w, by\u0142o to, i\u017c \u201ew ramach takich pluralistycznych spo\u0142eczno\u015bci to\u017csamo\u015b\u0107 by\u0142a zawsze niedomkni\u0119ta, poniewa\u017c kszta\u0142towa\u0142a si\u0119 dzi\u0119ki naturalnemu przyswajaniu najcenniejszego skarbu tradycji, jakim by\u0142a tolerancja\u201d[21]<\/a>.<\/span><\/p>\n Dzi\u0119ki poszanowaniu wobec \u201einnego\u201d wszyscy byli r\u00f3\u017cni, zarazem jednak ka\u017cdy by\u0142 sw\u00f3j: \u201ema\u0142e ojczyzny\u201d zamieszkiwane by\u0142y bowiem przez osoby, kt\u00f3re wi\u0105za\u0142y to\u017csamo\u015b\u0107 przede wszystkim z terytorium, a nie z pa\u0144stwem, nacj\u0105, czy te\u017c religi\u0105[22]<\/a>. W tej sytuacji \u0142\u0105czy\u0142o si\u0119 przyswojenie swojsko\u015bci i zarazem jej przekroczenie, a tak\u017ce po\u0142\u0105czenie nabytej to\u017csamo\u015bci mieszka\u0144ca z uwewn\u0119trznieniem tolerancyjno\u015bci[23]<\/a>.<\/span><\/p>\n Z innej strony wiadomo jest, \u017ce w wieloetnicznej zbiorowo\u015bci odnajdziemy tyle r\u00f3\u017cnic, ile istnieje cech spo\u0142ecznych, i tyle nienawi\u015bci, ile r\u00f3\u017cnic. Mnogo\u015b\u0107 odmienno\u015bci, wieloetniczno\u015b\u0107 na ograniczonej przestrzeni sprzyjaj\u0105 nie tyle tolerancji, ile oboj\u0119tno\u015bci. W ten spos\u00f3b zamiast wsp\u00f3lnot\u0119 utrwala\u0107, doprowadza do rozpadu na poszczeg\u00f3lne jednostki.<\/span><\/p>\n Wsp\u00f3\u0142cze\u015bni my\u015bliciele sk\u0142aniaj\u0105 si\u0119 do r\u00f3\u017cnych refleksji na temat zakorzenienia zwi\u0105zanego z to\u017csamo\u015bci\u0105 narodow\u0105. Niekt\u00f3rzy zachwalaj\u0105 niezakorzenienie, w nim w\u0142a\u015bnie widz\u0105c zapowied\u017a ko\u0144ca czystek etnicznych i podstaw\u0119 tolerancji; inni znowu twierdz\u0105, \u017ce niezakorzenienie tak samo cz\u0119sto jak nacjonalizm prowadzi\u0107 mo\u017ce do przemocy, gdy\u017c jest stanem pustki duchowej. Niezakorzenienie popycha bowiem cz\u0142owieka do poszukiwania swojej przynale\u017cno\u015bci i wyboru mi\u0119dzy najgorszymi stereotypami, opartymi na ksenofobii, rasizmie oraz r\u00f3\u017cnych formach agresywnego lokalnego patriotyzmu. Cz\u0119sty jest sp\u00f3r o to, czy mo\u017cliwe jest posiadanie ojczyzny bez popadania w nienawi\u015b\u0107, a tak\u017ce, z drugiej strony, czy brak odczuwania to\u017csamo\u015bci lokalnej uczyni z nas istoty tolerancyjne?[24]<\/a><\/span><\/p>\n Inaczej rozumie to\u017csamo\u015b\u0107 narodow\u0105 Anna Maria Potocka. Uwa\u017ca ona, \u017ce odmienno\u015b\u0107 grupowa kszta\u0142tuje si\u0119 wtedy, gdy jednostki niszcz\u0105 albo wyciszaj\u0105 w\u0142asn\u0105 odmienno\u015b\u0107. Wchodz\u0105 one wtedy w upodobnienia kompromisowe, kt\u00f3re cz\u0119sto maj\u0105 form\u0119 w\u0142a\u015bnie folklorystycznych lub te\u017c religijnych. Takie \u201ewygodne\u201d wsp\u00f3lnoty, za\u0142atwiaj\u0105 wg autorki bolesne problemy egzystencjalne, a dzi\u0119ki zubo\u017ceniu jednostek powstaje to\u017csamo\u015b\u0107 grupowa, \u2013 kt\u00f3ra w koncepcji Potockiej \u2013 \u201ejest sztucznym i bezpiecznym wyciszeniem cz\u0142owieka\u201d[25]<\/a>.<\/span><\/p>\n Rezygnacja z siebie jest dla wielu mo\u017cliwa, gdy\u017c odmienno\u015b\u0107 jest dla nich obci\u0105\u017ceniem, a nie warto\u015bci\u0105. Mo\u017cliwo\u015bci\u0105 pozbycia si\u0119 odmienno\u015bci staj\u0105 si\u0119 r\u00f3\u017cne zespo\u0142y to\u017csamo\u015bciowe.<\/span><\/p>\n Sporo os\u00f3b scala i eksponuje sk\u0142onno\u015bci to\u017csamo\u015bciowe maj\u0105c przy tym wra\u017cenie wielkiego pos\u0142annictwa, dzia\u0142ania na rzecz wsp\u00f3lnoty czy te\u017c budowania jakiej\u015b pozytywnej ca\u0142o\u015bci. Cz\u0142owiek taki cz\u0119sto \u017cyje w odrealnionym \u015bwiecie i ma prze\u015bwiadczenie, \u017ce to\u017csamo\u015b\u0107, w imieniu kt\u00f3rej wyst\u0119puje, powinna by\u0107 celem dla wszystkich ludzi. Eksponowanie to\u017csamo\u015bci opieraj\u0105cej si\u0119 na silnym poczuciu racji wewn\u0119trznej s\u0142u\u017cy wy\u0142\u0105cznie konsolidacji grupy, jednocze\u015bnie ujawniaj\u0105c i zaostrzaj\u0105c dystans do tych os\u00f3b, kt\u00f3re do grupy nie nale\u017c\u0105. Tak wi\u0119c uto\u017csamienie, niby \u0142\u0105cz\u0105c, w rzeczywisto\u015bci prowokuje podzia\u0142y.<\/span><\/p>\n Potocka stwierdza, i\u017c tradycyjne uprawianie to\u017csamo\u015bci jest obecnie \u015bmieszne i skompromitowane. B\u0142\u0119dna jest wg niej intuicja kulturowa, kt\u00f3ra sugeruje, \u201e\u017ce poczucie to\u017csamo\u015bci jest naturaln\u0105 i niezbywaln\u0105 cz\u0119\u015bci\u0105 kondycji spo\u0142ecznej\u201d[26]<\/a>.<\/em><\/span><\/p>\n W podej\u015bciu Potockiej znacznie \u0142atwiej unika\u0107 uto\u017csamie\u0144 nazwanych. O wiele trudniej jest si\u0119 oprze\u0107 skrytym uto\u017csamieniom, kt\u00f3re wymuszane bywaj\u0105 przez oswojon\u0105 kultur\u0119. Nierzadko tak\u0105 funkcj\u0119 spe\u0142niaj\u0105 enklawy mniejszo\u015bci narodowych eksponuj\u0105ce warto\u015bci narodowe ponad wszystko. W chwili, kiedy to\u017csamo\u015b\u0107 okazuje si\u0119 by\u0107 sztuczn\u0105, kulturowo wyprodukowan\u0105 konstrukcj\u0105, jej si\u0142a i warto\u015b\u0107 zamieniaj\u0105 si\u0119 w historyczn\u0105 dekoracj\u0119.<\/span><\/p>\n Autorce referatu ca\u0142kowita neutralizacja to\u017csamo\u015bci grupowej wydaje si\u0119 by\u0107 do\u015b\u0107 odleg\u0142a. \u201eOdej\u015bcie do wszechto\u017csamo\u015bci oznacza likwidacj\u0119 poczucia przynale\u017cno\u015bci narodowej, rezygnacj\u0119 ze wsp\u00f3lnot religijnych, zniesienie problemu orientacji seksualnych, doprowadzenie tolerancji do odruchu automatycznego\u201d[27]<\/a>.<\/span><\/p>\n Grupowa to\u017csamo\u015b\u0107 jest kategori\u0105 o rozmytych granicach. Autorka referatu wyznacza skal\u0119 przyj\u0119cia warunk\u00f3w kulturowych. Na jednym ko\u0144cu skali sytuuje ona w pe\u0142ni \u015bwiadome i przemy\u015blane przyj\u0119cie okre\u015blonej postawy, kt\u00f3r\u0105 si\u0119 dopuszcza do operacji \u015bwiatopogl\u0105dowych. To jest to\u017csamo\u015b\u0107. Automatyczne przystosowanie si\u0119 do wymog\u00f3w otaczaj\u0105cej kultury b\u0119dzie na drugim ko\u0144cu.<\/span><\/p>\n To\u017csamo\u015b\u0107 powinna si\u0119 charakteryzowa\u0107 aktywno\u015bci\u0105 \u015bwiatopogl\u0105dow\u0105, powinna zawiera\u0107 deklaracj\u0119 moje<\/em>. Przystanie na pewne warunki kulturowe, kt\u00f3rych nikt z nas nie jest w stanie unikn\u0105\u0107, to\u017csamo\u015bci\u0105 nie jest, chocia\u017c znajduje si\u0119 na tej skali. Bli\u017cej to\u017csamo\u015bci sytuuje si\u0119 identyfikacja, kt\u00f3ra jest form\u0105 \u015bwiadomej konieczno\u015bci kulturowej. Terminy to\u017csamo\u015b\u0107 zbiorowa i identyfikacja zbiorowa bywaj\u0105 zazwyczaj synonimiczne, u\u017cywane s\u0105 nieraz w publicystyce kulturalnej zamiennie, najcz\u0119\u015bciej rozpatruje si\u0119 je jako autostereotypy. W profesjonalnej literaturze socjologicznej tymczasem identyfikacja i to\u017csamo\u015b\u0107 s\u0105 zazwyczaj rozumiane jako odmienne zjawiska[28]<\/a>.<\/span><\/p>\n \u00a0Granice tych poj\u0119\u0107 nie s\u0105 \u0142atwe do wyznaczenia. Do niedawna nie by\u0142y te\u017c istotne. W momencie jednak, kiedy to\u017csamo\u015b\u0107 zacz\u0119\u0142a by\u0107 postrzegana negatywnie, zaistnia\u0142a konieczno\u015b\u0107 odr\u00f3\u017cnienia to\u017csamo\u015bci od neutralnej umiej\u0119tno\u015bci pos\u0142ugiwania si\u0119 i dostosowania do okre\u015blonej kultury, czyli identyfikacji[29]<\/a>.<\/span><\/p>\n Poj\u0119cie to\u017csamo\u015bci, lub inaczej identyczno\u015bci jest tak bardzo wielowymiarowe, \u017ce wymyka si\u0119 zwyk\u0142ym pr\u00f3bom definicyjnym. Mimo tej z\u0142o\u017cono\u015bci to\u017csamo\u015b\u0107 jest jednak zagadnieniem aktualnym, wr\u0119cz gor\u0105cym, zw\u0142aszcza wobec globalizacyjnych zagro\u017ce\u0144 dla niekt\u00f3rych przynajmniej kr\u0119g\u00f3w to\u017csamo\u015bci[30]<\/a>.<\/span><\/p>\n Czapli\u0144ski zauwa\u017ca, \u017ce \u201ena takie zatomizowane spo\u0142eczno\u015bci, podkre\u015blone dziesi\u0105tkiem nieistotnych r\u00f3\u017cnic, czyha trzecia si\u0142a niszcz\u0105ca wsp\u00f3lnoty ma\u0142oojczy\u017anianie – identyczno\u015b\u0107. Bo dzisiejszym ojczyznom – zar\u00f3wno tym wybranym, jak i wykreowanym – zagra\u017ca nie ideologia, nie ekspansywne pa\u0144stwo b\u0105d\u017a mia\u017cd\u017c\u0105cy walec nacjonalizmu, lecz tendencje unifikacyjne. Przegrywaj\u0105 one tedy nie w pojedynku z Histori\u0105, lecz w milcz\u0105cej i niezauwa\u017calnej, pozbawionej krwawych ofiar walce z kultur\u0105 niezr\u00f3\u017cnicowania, kultur\u0105 tego samego: butik\u00f3w, kiosk\u00f3w z kolorowymi pismami, bar\u00f3w McDonald\u2019s, supermarket\u00f3w, jednolitych reklam, obowi\u0105zkowego u\u015bmiechu. Nie ma w tym \u017cadnej opresji, gwa\u0142tu, nakazu, nie ma reglamentowanej wolno\u015bci i zakazanej to\u017csamo\u015bci lokalnej\u2026\u201d[31]<\/a><\/span><\/p>\n \u00a0Kiedy\u015b ojczyzna wybiera\u0142a swoich mieszka\u0144c\u00f3w, z up\u0142ywem czasu jednak mieszka\u0144cy \u015awiata wybieraj\u0105 sobie ojczyzn\u0119. Przemys\u0142aw Czapli\u0144ski podsumowuj\u0105c rozwa\u017cania na temat to\u017csamo\u015bci pisze, \u017ce je\u017celi mo\u017cna sobie wybiera\u0107 ojczyzn\u0119, wtedy \u201eto\u017csamo\u015b\u0107 okazuje si\u0119 wi\u0105zk\u0105 cech, kt\u00f3re mo\u017cna negocjowa\u0107 z rzeczywisto\u015bci\u0105 – konfigurowa\u0107, zmienia\u0107, przemieszcza\u0107\u201d[32]<\/a>.<\/em><\/span><\/p>\n Jak w takim wypadku nale\u017ca\u0142oby okre\u015bli\u0107 poj\u0119cie narodu?<\/span><\/p>\n W Internetowej Encyklopedii Multimedialnej<\/em> zamieszczona jest definicja narodu w\u0142a\u015bciwa dla Europy \u015arodkowej i\u00a0Wschodniej, oparta na literaturze politycznej i\u00a0naukowej: \u201enar\u00f3d jest zbiorowo\u015bci\u0105, kt\u00f3ra by\u0142a zdolna do ukszta\u0142towania (i jest zdolna do kontynuowania i\u00a0rozwoju) w\u0142asnej kultury, w\u00a0jej ramach literatury, sztuki, nauki, norm etycznych i\u00a0estetycznych, zasad porozumiewania si\u0119 i\u00a0wsp\u00f3\u0142\u017cycia, co decyduje o\u00a0tym, \u017ce narody mog\u0105 istnie\u0107 jako odr\u0119bne zbiorowo\u015bci nawet wtedy, gdy s\u0105 pozbawione przez d\u0142u\u017cszy czas w\u0142asnego pa\u0144stwa\u201d[33]<\/a>.<\/span><\/p>\n Poj\u0119cie narodowo\u015bci obszernie bada\u0142 Zbigniew Siemienowicz. Id\u0105c za s\u0142owami angielskiego historyka H. Seton-Watsona pisa\u0142 on, \u017ce \u201enarodowo\u015b\u0107 istnieje wtedy, gdy znacz\u0105ca ilo\u015b\u0107 ludzi uwa\u017ca, \u017ce jest narodowo\u015bci\u0105, a zachowuje si\u0119 tak, jakoby ona by\u0142a ju\u017c ukszta\u0142towana\u201d. Narodowo\u015b\u0107 wed\u0142ug Seton-Watsona – to \u201egrupa ludzi, kt\u00f3ra rozmawia jednym j\u0119zykiem lub dialektem, utrzymuje wsp\u00f3lne dziedzictwo historyczne, a tak\u017ce uwa\u017ca siebie za odr\u0119bn\u0105 jedno\u015b\u0107 kulturow\u0105. Narodowo\u015b\u0107 mo\u017ce istnie\u0107 bez jedno\u015bci politycznej, czyli nie maj\u0105c swego pa\u0144stwa suwerennego\u201d[34]<\/a>.<\/span><\/p>\n Genez\u0119 powstawania mniejszo\u015bci narodowych opisuje Bogus\u0142aw Gru\u017cewski. Wed\u0142ug niego, w przesz\u0142o\u015bci, w wyniku napi\u0119tych stosunk\u00f3w mi\u0119dzy s\u0105siaduj\u0105cymi pa\u0144stwami, cz\u0119sto dochodzi\u0142o do konflikt\u00f3w. Rezultatem tych wydarze\u0144 by\u0142 fakt powstania mniejszo\u015bci narodowych, kt\u00f3rych stosunek z dominuj\u0105c\u0105 narodowo\u015bci\u0105 cz\u0119sto zale\u017ca\u0142 od stosunk\u00f3w z pa\u0144stwem, gdzie dana mniejszo\u015b\u0107 narodowa by\u0142a wi\u0119kszo\u015bci\u0105[35]<\/a>.<\/span><\/p>\n Siemienowicz uwa\u017ca koncepcje narodowo\u015bci za poj\u0119cie pierwotnie kulturowe i tylko przypadkowo polityczne. W przypadku mniejszo\u015bci polskiej na Wile\u0144szczy\u017anie nale\u017ca\u0142oby si\u0119 wed\u0142ug niego odnie\u015b\u0107 do poj\u0119cia kulturowego narodu<\/em>. Podkre\u015bla on duch spo\u0142ecze\u0144stwa, bazuj\u0105cy na \u201eobiektywnych kryteriach, takich jak wsp\u00f3lne dziedzictwo i j\u0119zyk, okre\u015blony obszar zamieszkania, religia, tradycje i historia, kt\u00f3re nie potrzebuj\u0105 wi\u0119kszej pomocy pa\u0144stwa narodowego lub innych form politycznych\u201d[36]<\/a>. Uznaje on, i\u017c mniejszo\u015b\u0107 polska na Wile\u0144szczy\u017anie jest cz\u0119\u015bci\u0105 polskiego narodu kulturowego, co wynika z jej kultury, historii i j\u0119zyka[37]<\/a>. (cdn.)<\/strong><\/span><\/p>\n <\/p>\n Ewelina Danowska<\/strong><\/strong><\/span><\/p>\n Przypisy:<\/strong><\/span><\/p>\n <\/p>\n [1] <\/em>Redakcja, To\u017csamo\u015b\u0107. Manifest etnopluralistyczny<\/em>, \u201eZakorzenienie\u201d 1998, nr 1;<\/strong><\/p>\n 2 R. Smolski, M. Smolski, E. H. Stadtm\u00fcller, S\u0142ownik Encyklopedyczny Edukacja<\/em> Obywatelska<\/em>, 1999;<\/p>\n 3 A. K\u0142oskowska, Kultury narodowe u korzeni<\/em>, Warszawa, 1996, cyt. za A.Szpoci\u0144ski, To\u017csamo\u015b\u0107 narodowa w perspektywie kulturalistycznej<\/em>, http:\/\/www.orw.poznan.pl\/orw\/archiwum\/20001019;<\/p>\n 4 Tam\u017ce;<\/p>\n 5 S. N. Einsenstadt, B. Giesen, The Construction of Collective Identity<\/em>, Universitat Giessen, 1993, cyt. za A. Szpoci\u0144ski, To\u017csamo\u015b\u0107 narodowa\u2026<\/em>;<\/p>\n 6 B. Skarga, To\u017csamo\u015b\u0107 i r\u00f3\u017cnica. Eseje metafizyczne<\/em>, Krak\u00f3w, 1997, cyt. za A. Szpoci\u0144ski, To\u017csamo\u015b\u0107 narodowa\u2026<\/em>;<\/em><\/p>\n 7 Z. Jasi\u0144ski, To\u017csamo\u015b\u0107 narodowa a plany \u017cyciowe m\u0142odzie\u017cy z pogranicza polsko-czeskiego<\/em>, Opole, 1999, http:\/\/www.miramex.com.pl\/sympozja\/SEJMIK\/Jasin.HTM<\/a><\/em>;<\/em><\/p>\n 8 Tam\u017ce;<\/p>\n 9 A. Szpoci\u0144ski, To\u017csamo\u015b\u0107 narodowa\u2026<\/em>;<\/p>\n 10 L. Ko\u0142akowski, Moje s\u0142uszne pogl\u0105dy na wszystko<\/em>, Krak\u00f3w, 2000, cyt. za A. Szpoci\u0144ski, To\u017csamo\u015b\u0107 narodowa\u2026<\/em>;<\/p>\n 11 Z. Jasi\u0144ski, To\u017csamo\u015b\u0107 narodowa\u2026<\/em>;<\/em><\/p>\n 12 Jest to wed\u0142ug Zenona Jasi\u0144skiego aspekt organizacyjno-czynno\u015bciowy to\u017csamo\u015bci;<\/p>\n 13 Z. Jasi\u0144ski, To\u017csamo\u015b\u0107 narodowa\u2026<\/em>;<\/p>\n 14 P. Czapli\u0144ski, \u00a0Literatura ma\u0142ych ojczyzn wobec problemu to\u017csamo\u015bci,<\/em> http:\/\/www.orw.poznan.pl\/orw\/archiwum\/20001019\/Czaplinski.html<\/a>;<\/p>\n 15 T. Zi\u00f3\u0142ka, J\u0119zyk jako narz\u0119dzie kreowania to\u017csamo\u015bci\u2026<\/em>;<\/p>\n 16 Tam\u017ce;<\/p>\n 16A. Szpoci\u0144ski, To\u017csamo\u015b\u0107 narodowa\u2026<\/em>;<\/p>\n 17 B. Skarga, To\u017csamo\u015b\u0107\u2026, <\/em>cyt. za A. Szpoci\u0144ski, To\u017csamo\u015b\u0107 narodowa\u2026<\/em>;<\/p>\n 18 P. Czapli\u0144ski, \u00a0Literatura ma\u0142ych ojczyzn\u2026<\/em>;<\/em><\/p>\n 20 Tam\u017ce;<\/p>\n 21 Tam\u017ce;<\/p>\n 22 Przemys\u0142aw Czapli\u0144ski wyja\u015bnia, \u017ce w literaturze tej poczucie to\u017csamo\u015bci wi\u0105za\u0142o si\u0119 \u201ez poczuciem zakorzenienia, tj. wiedz\u0105 o posiadaniu swego miejsca w \u015bwiecie, odniesie\u0144 do przesz\u0142o\u015bci daj\u0105cych poczucie kontynuacji\u201d, pisz\u0105c za H. Goskiem, A gdy to wszystko zapomn\u0119… Szkice o polskim pisarstwie emigracyjnym XX wieku,<\/em>\u015awiat Literacki, Izabelin 1995, s. 7;<\/p>\n 23 E. Wiegandt, Powie\u015b\u0107 o dojrzewaniu do dzieci\u0144stwa. <\/em>[w tej\u017ce:] Austria Felix czyli o micie Galicji w polskiej prozie wsp\u00f3\u0142czesnej. <\/em>Pozna\u0144, 1988, cyt. za: P. Czapli\u0144ski Literatura ma\u0142ych ojczyzn\u2026<\/em>;<\/p>\n 24 <\/sup>P. Czapli\u0144ski, \u00a0Literatura ma\u0142ych ojczyzn\u2026<\/em>;<\/p>\n 25 M. A. Potocka, Antyto\u017csamo\u015b\u0107<\/em>, http:\/\/www.orw.poznan.pl\/orw\/archiwum\/20001019\/<\/a>;<\/p>\n 26 Tam\u017ce;<\/p>\n 27 Tam\u017ce;<\/p>\n 28 A. Szpoci\u0144ski, To\u017csamo\u015b\u0107 narodowa\u2026<\/em>;<\/p>\n 29 M. A. Potocka, Antyto\u017csamo\u015b\u0107<\/em>\u2026;<\/p>\n 30 T. Zi\u00f3\u0142ka, J\u0119zyk jako narz\u0119dzie\u2026<\/em>;<\/p>\n 31 P. Czapli\u0144ski, \u00a0Literatura ma\u0142ych ojczyzn\u2026<\/em>;<\/p>\n 32 Tam\u017ce;<\/p>\n 33 Wielka Internetowa Encyklopedia Multimedialna WIEM, www.onet.pl<\/a>;<\/p>\n 34 Z. Siemienowicz<\/a>, Asymilacja czy integracja. J\u0119zyk, narodowo\u015b\u0107, pa\u0144stwo<\/em>, www%2enajmici%2eorg%2fasymila%2ehtm<\/a>;<\/p>\n