\u00a0<\/p>\n
Lektur\u0119 ksi\u0105\u017cki W poszukiwaniu historycznej prawdy <\/em>Henryka F. Sporonia zawdzi\u0119czam Lechowi L. Przychodzkiemu, kt\u00f3ry poprosi\u0142 autora o ofiarowanie mi jednego egzemplarza. Nie wiem<\/strong>, czy pozycja ta, wydana w Lublinie, w og\u00f3le dotar\u0142a do Elbl\u0105ga. Nie s\u0105dz\u0119, jako \u017ce wiem<\/strong>, i\u017c tutejsze ksi\u0119garnie s\u0105 raczej ma\u0142o zainteresowane dystrybucj\u0105 publikacji znacz\u0105cych, acz ma\u0142o popularnych \u2013 o czym ju\u017c na marginesie. W ka\u017cdym razie ksi\u0105\u017cka Sporonia (autora wielu ju\u017c podobnych publikacji) nie nale\u017cy do literatury schlebiaj\u0105cej nadwi\u015bla\u0144skim gustom \u2013 tak bowiem zawsze bywa z literatur\u0105, o\u015bmielaj\u0105c\u0105 si\u0119 podnosi\u0107 prawdy niezbyt popularne, rewidowa\u0107 stereotypy my\u015blowe i budzi\u0107 \u201epolskiego ducha, gdy do starego snu si\u0119 k\u0142adzie\u201d, \u017ce pos\u0142u\u017c\u0119 si\u0119 cytatem z \u017beromskiego.<\/span><\/p>\n <\/span><\/p>\n Rzecz nale\u017cy \u2013 jak brzmi jej autorska klasyfikacja \u2013 do \u201eautobiograficznej literatury faktu\u201d. Stanowi przy tym uciele\u015bnienie zar\u00f3wno idei, jak i metody my\u015blenia wci\u0105\u017c ma\u0142o popularnej na naszej ziemi. M\u00f3wi\u0119 o my\u015bleniu krytycznym, niepokornym, ukierunkowanym ku obiektywizmowi i bezstronno\u015bci, a przeciwstawiaj\u0105cym si\u0119 wszelkim megalomaniom, ksenofobiom i nacjonalizmom, zalegaj\u0105cym pok\u0142ady naszego zbiorowego \u201educha\u201d narodowego i obyczajowo\u015bci. Henryk Sporo\u0144<\/em> \u2013 pisze w recenzji jego ksi\u0105\u017cki pt. Z rodzinnych stron i emigracji<\/em> (1999) Stanis\u0142aw Bieniasz \u2013 jest cz\u0142owiekiem, kt\u00f3ry nie godzi si\u0119 na k\u0142amstwo. D\u0105\u017cenie do prawdy doprowadzi\u0142o do jego internowania w czasie stanu wojennego, gdy w\u0142adza w ten spos\u00f3b stara\u0142a si\u0119 broni\u0107 swoich fa\u0142szerstw<\/em>, w konsekwencji za\u015b \u2013 \u017ce dodam \u2013 spowodowa\u0142o jego trwa\u0142y wyjazd z kraju wraz z rodzin\u0105 do RFN (1983), bez prawa powrotu do ojczyzny. Na zawarto\u015b\u0107 ksi\u0105\u017cki W poszukiwaniu historycznej prawdy<\/em> sk\u0142adaj\u0105 si\u0119 artyku\u0142y Sporonia z lat ostatnich, publikowane w kraju, jak i za granic\u0105, szczeg\u00f3lnie za\u015b korespondencje z czasopismami, redaktorami, publicystami, nierzadko osobisto\u015bciami, jak np. Jerzy Giedroyc czy po prostu znajomymi, nadto listy (niekiedy wybitnych) przyjaci\u00f3\u0142. W publicystyce tej jawi si\u0119 Sporo\u0144 i jako \u017carliwy or\u0119downik pojednania polsko-niemieckiego \u2013 i jako niemal fanatyczny rzecznik prawdy i bezstronno\u015bci, w kt\u00f3rych tkwi lekarstwo na schorzenia \u015bwiadomo\u015bciowe spo\u0142ecze\u0144stw i narod\u00f3w, na irracjonalizmy \u015bwiadomo\u015bciowo-psychologiczne, szkodliwe urazy i kompleksy. W nich bowiem \u2013 przekonuje \u2013 tkwi jedna z przyczyn konflikt\u00f3w i katastrof historycznych, stanowi\u0105cych znami\u0119 naszych r\u00f3wnie\u017c czas\u00f3w. Idea obiektywizmu i bezstronno\u015bci jest dla niego najskuteczniejsz\u0105 drog\u0105 ku przekszta\u0142ceniu \u015bwiadomo\u015bci ludzkiej i w naszym zak\u0105tku Europy \u2013 i na ca\u0142ym globie. Dlatego te\u017c przedmiotem odniesie\u0144, penetracji i weryfikacji s\u0105 dla\u0144 fakty z r\u00f3\u017cnych obszar\u00f3w historycznych, zaciemnione dezinformacj\u0105, mitologia i propagand\u0105, zdarzenia utrwalone w \u015bwiadomo\u015bci ludzkiej tylko w jakiej\u015b jednej, u\u017cytecznej propagandowo wersji.<\/span><\/p>\n Z uwagi na \u201ezwichni\u0119ty \u015bl\u0105ski \u017cyciorys\u201d Sporonia, do takich nale\u017cy przede wszystkim sprawa powsta\u0144 \u015bl\u0105skich z l. 1919-1921, zatem i Wojciecha Korfantego, dyktatora insurekcji z r. 1921. Argumentacja autora, jak i materia\u0142 dowodowy, z kt\u00f3rego korzysta (a s\u0105 to g\u0142\u00f3wnie opinie autor\u00f3w, wypowiadaj\u0105cych si\u0119 na \u0142amach r\u00f3\u017cnych pism, przewa\u017cnie Jask\u00f3\u0142ki \u015al\u0105skiej<\/em>) zmierzaj\u0105 ku temu, by wykaza\u0107 fa\u0142sze opinii zar\u00f3wno propagandy, jak i przesi\u0105kni\u0119tej jej duchem historiografii (zar\u00f3wno tej mi\u0119dzywojennej, jak i PRL-owskiej), wi\u0119c i id\u0105cych w tym kierunku program\u00f3w edukacji.<\/span><\/p>\n Ot\u00f3\u017c, zgodnie z duchem nacjonalistycznej polityki w\u0142adz polskich, podnoszono zawsze, \u017ce w powstaniach tych wyra\u017ca\u0142a si\u0119 wola jednoznacznej przynale\u017cno\u015bci \u015al\u0105zak\u00f3w (co dotyczy \u015al\u0105ska G\u00f3rnego) do Polski i \u017ce Korfanty wol\u0119 t\u0119 wyrazi\u015bcie uciele\u015bnia\u0142. Tymczasem \u2013 argumentuje Sporo\u0144 \u2013 wi\u0119kszo\u015b\u0107 \u015al\u0105zak\u00f3w podczas plebiscytu z marca 1921 r., przeprowadzonego pod nadzorem Anglii, Francji i W\u0142och (skoro plebiscyt przewidywa\u0142 tylko jedno z dwu rozwi\u0105za\u0144, na czym zreszt\u0105 \u2013 argumentuje \u2013 polega\u0142 jego casus<\/em>) opowiedzia\u0142a si\u0119 za przynale\u017cno\u015bci\u0105 do Niemiec. W zwi\u0105zku z tym stymulowane przez Warszaw\u0119 insurekcje (m. in. wcielanie si\u0142\u0105 do oddzia\u0142\u00f3w powsta\u0144czych) by\u0142y pogwa\u0142ceniem mi\u0119dzynarodowego prawa do samostanowienia i przyczyn\u0105 morderczej, bratob\u00f3jczej walki w\u015br\u00f3d \u015al\u0105zak\u00f3w, za\u015b Korfanty postaci\u0105 zaledwie b\u0142\u0105dz\u0105c\u0105, tragiczn\u0105, gdy\u017c \u201enie do\u015b\u0107, \u017ce zosta\u0142 przekl\u0119ty przez przeciwnik\u00f3w, to jeszcze rodacy dali mu kopniaka, uwi\u0119zili w Berezie Kartuskiej i wyp\u0119dzili z kraju<\/em>\u201d (s. 40).<\/span><\/p>\n Ze wzgl\u0119d\u00f3w, o kt\u00f3rych ju\u017c m\u00f3wi\u0142em, sprawa \u015al\u0105ska przewa\u017ca w polemikach i korespondencjach Sporonia. Nieprzypadkowo te\u017c znajdujemy w jego ksi\u0105\u017cce najwi\u0119cej dobrego s\u0142owa, po\u015bwi\u0119conego dzia\u0142aczowi \u015bl\u0105skiemu, Stanis\u0142awowi Bieniaszowi (zm. 2001). Bieniasz by\u0142 przewodnicz\u0105cym Towarzystwa Polsko-Niemieckiego i rzecznikiem autonomii G\u00f3rnego \u015al\u0105ska, czemu po\u015bwi\u0119ci\u0142 sporo publikacji. Wytyczn\u0105 jego dzia\u0142alno\u015bci stanowi\u0142o przekonanie, \u017ce (cytuj\u0119 za Sporoniem) Europa Narod\u00f3w stopniowo b\u0119dzie odchodzi\u0107 do historii, zast\u0119powana przez Europ\u0119 Region\u00f3w. Badania demograficzne w krajach demokratycznych na ca\u0142ym \u015bwiecie wskazuj\u0105, \u017ce patriotyzm lokalny przewa\u017ca nad pa\u0144stwowym. \u0179le by by\u0142o, gdyby Polska sta\u0142a si\u0119 wyj\u0105tkiem: patriotyzm \u201eog\u00f3lnonarodowy\u201d wsp\u00f3lnie z centralizmem prowadz\u0105 bowiem nieuchronnie do szowinizmu <\/em>(s. 131).<\/span><\/p>\n Chocia\u017c H. Sporo\u0144 podsumowuje ten akapit zdaniem Nic doda\u0107 nic uj\u0105\u0107<\/em>, jest a\u017c nadto oczywiste, \u017ce zar\u00f3wno programowana tu futurologia, jak i wzmiankowana praktyka interpretacji historii \u015al\u0105ska jako materie kontrowersyjne mog\u0105 budzi\u0107 sprzeciwy i wywo\u0142ywa\u0107 polemiki. Sam jako polonista, wi\u0119c cz\u0142owiek o opcji ukszta\u0142towanej przez polsk\u0105, narodow\u0105 tradycj\u0119 historyczn\u0105, j\u0119zykow\u0105 i literack\u0105 oraz mocne poczucie przynale\u017cno\u015bci polskiej przy lekturze ksi\u0105\u017cki W poszukiwaniu historycznej prawdy<\/em> nie szcz\u0119dzi\u0142em tekstowi znak\u00f3w zapytania, stawiaj\u0105c je na marginesach. Nie ulega w\u0105tpliwo\u015bci, \u017ce w pe\u0142ni \u015bwiadom jest takich odruch\u00f3w u swych krajowych czytelnik\u00f3w sam autor, tyle\u017c wiod\u0105c rozrachunki, co i prowokuj\u0105c do my\u015blenia.<\/span><\/p>\n Postawa demistyfikacyjna Sporonia, maj\u0105c sw\u00f3j grunt w niezgodzie na p\u00f3\u0142prawdy, przemilczenia, a tym bardziej k\u0142amstwa, uwidacznia si\u0119 nie tylko w jego szczeg\u00f3lnym uczuleniu na problemy \u015al\u0105ska oraz ksenofobie i szowinizmy, ale te\u017c w znamiennej dla\u0144 wra\u017cliwo\u015bci na wszelkie s\u0105dy nie oparte na faktach. St\u0105d i obszar tematyczny jego polemik do cierpkich i gorzkich uwag dostarcza mu \u0142atwo poddaj\u0105ca si\u0119 mistyfikacjom, mitologiom, stereotypom my\u015blowym i emocjonalnym odruchom natura Polak\u00f3w. Nieustannie wracaj\u0105 w jego tekstach odniesienia do dramatycznych fakt\u00f3w i zdarze\u0144, potwierdzaj\u0105cych sprawcz\u0105 zale\u017cno\u015b\u0107 gwa\u0142t\u00f3w, akt\u00f3w barbarzy\u0144stwa i przemocy od woli niekontrolowanej przez rozum (np. zbrodnia w Jedwabnem). W zwi\u0105zku z tym zdarzeniem i zwi\u0105zanymi z nim sprzecznymi interpretacjami demaskuje sk\u0142onno\u015b\u0107 do manipulowania cyframi dla osi\u0105gni\u0119cia korzy\u015bci propagandowych. Wielokrotnie znajduje sposobno\u015b\u0107, by m\u00f3wi\u0107 o niezbyt zaszczytnej roli polskiego duchowie\u0144stwa w pierwszych latach po wojnie na tzw. Ziemiach Odzyskanych, czyli o bezpardonowym relegowaniu ze stanowisk ko\u015bcielnych duszpasterzy katolickich, pochodzenia niemieckiego. Znaczna cz\u0119\u015b\u0107 zastrze\u017ce\u0144 i polemik dotyczy polityki w\u0142adz ameryka\u0144skich \u2013 i tej wobec Niemc\u00f3w w RFN – i tej wsp\u00f3\u0142czesnej, dotycz\u0105cej \u201eporz\u0105dkowania\u201d globu. Sporo\u0144 wywodzi, \u017ce taktyka wieloletniej, nieustannej gadaniny o Holocau\u015bcie w RFN mia\u0142a by\u0107 w zamierzeniu ameryka\u0144skich w\u0142adz wyrazem d\u0105\u017ce\u0144 reedukacyjnych wobec Niemc\u00f3w, tymczasem obiektywnie przyczyni\u0142a si\u0119 te\u017c do wyzwolenia<\/strong> w spo\u0142ecze\u0144stwie niemieckim samonienawi\u015bci, owocuj\u0105cej w konsekwencji nowymi formami patologii. Sk\u0142onny jest broni\u0107 Wehrmachtu, jako formacji, kt\u00f3rej nie godzi si\u0119 przypisywa\u0107 zbrodni SS. Protestuje te\u017c przeciwko wojnie z Saddamem Husseinem. Czy\u017cby ka\u017cde pa\u0144stwo \u2013 pyta \u2013 mia\u0142o prawo, ot \u2013 tak sobie, wed\u0142ug swego uznania, na drugie napa\u015b\u0107, bo mu si\u0119 jego ustr\u00f3j, jego \u201eporz\u0105dki\u201d nie podobaj\u0105???<\/em> (s. 91). Czemu te\u017c \u2013 oburza si\u0119 w innym miejscu \u2013 prawo g\u0142osu zaraz po wojnie mieli wy\u0142\u0105cznie zwyci\u0119zcy? Niczym bumerang wraca w korespondencji sprawa barbarzy\u0144skiego zbombardowania Drezna przez samoloty alianckie w lutym 1945 r. \u2013 zatem w\u00f3wczas, gdy wojna mia\u0142a si\u0119 ju\u017c ku ko\u0144cowi, a jej wyniki by\u0142y przes\u0105dzone. W wyniku tej akcji, kt\u00f3ra mia\u0142a wszelkie znamiona ludob\u00f3jstwa (mi\u0119dzy 200 a 300 tys. ofiar, podczas gdy liczba zabitych w Hiroszimie wynosi\u0142a 78 tys. a zaginionych 14 tys.) a by\u0142\u0105 ju\u017c to form\u0105 odwetu, ju\u017c to politycznego kaprysu Churchilla, zatem dzia\u0142ania irracjonalnego. Autor wypunktowuje tak\u017ce dziesi\u0105tki r\u00f3\u017cnych insynuacji propagandowych, zwracanych przeciw Niemcom, cho\u0107 daleki jest od obrony Hitlera, hitleryzmu, oboz\u00f3w koncentracyjnych itp. Nie kwestionuje na przyk\u0142ad danych z ksi\u0105\u017cki Holocaust Industrie <\/em>Normana Finkelsteina, \u017ce liczba wszystkich, kt\u00f3rych u\u015bmiercono w obozach koncentracyjnych, wynosi 271 304, za\u015b za fa\u0142sz uwa\u017ca oficjalnie przyj\u0119t\u0105 liczb\u0119 6 milion\u00f3w ofiar Holocaustu, jak i 6 milion\u00f3w polskich ofiar wojny. Do weryfikacji ilo\u015bciowych w og\u00f3le przypisuje du\u017c\u0105 wag\u0119. St\u0105d prowadzony w wielu tekstach ksi\u0105\u017cki przew\u00f3d dowodowy, \u017ce oficjalnie, cho\u0107 zawsze hipotetyczne zestawienia ilo\u015bci polskich ofiar wojennych 1939 \u2013 1945 s\u0105 wyssane z palca. Wy\u0142\u0105czaj\u0105c ofiary \u017cydowskie, ilo\u015b\u0107 ta wynosi nie 6 mln. ale ok. 800 000. Osobny i zasobny w szczeg\u00f3\u0142y nurt uprzytomnie\u0144, rozlicze\u0144 i weryfikacji stanowi trwa\u0142a praktyka fa\u0142szerstw propagandowych, w\u0142a\u015bciwych re\u017cimowi sowieckiemu, szczeg\u00f3lnie stalinizmowi, ze zbrodniami niejednokrotnie za\u0107miewaj\u0105cymi dokonania hitleryzmu w tym zakresie. Tytu\u0142em przyczynku wielokrotnie powraca autor do tematu skazywania na \u015bmier\u0107 przez s\u0105dy stalinowskie niemieckich \u017co\u0142nierzy i oficer\u00f3w za rzekomo wykonany przez nich mord katy\u0144ski, podczas gdy by\u0142o oczywiste, kto to zrobi\u0142. Wobec zbrodniczego charakteru rz\u0105d\u00f3w komunistycznych nie podobna nadal uznawa\u0107 dnia 8. maja za Die\u0144 pobiedy<\/em> (a z funkcjonowaniem takiego, nacjonalistyczno\u2013komunistycznego frazesu dzi\u015b jeszcze mo\u017cna si\u0119 spotka\u0107 i to nawet w historiografii), za\u015b prawo pos\u0142ugiwania si\u0119 podobnym stereotypem mog\u0105 mie\u0107 tylko wi\u0119\u017aniowie oboz\u00f3w koncentracyjnych, faktycznie wyzwoleni przez oddzia\u0142y sowieckie.<\/span><\/p>\n W ka\u017cdym razie bogata jest tematyka odniesie\u0144, polemik i propozycji interpretacyjnych w korespondencjach Sporonia. Nie brak w zasi\u0119gu jego uwagi motyw\u00f3w historycznych i literackich, kt\u00f3re wskutek \u2013 jak m\u00f3wi \u2013 nacjonalistycznego mitotw\u00f3rstwa zaci\u0105\u017cy\u0142y na psychice narodu, utrudniaj\u0105c wsp\u00f3\u0142czesny proces pojednania narod\u00f3w. Nie pob\u0142a\u017ca w tym zakresie ani autorowi powie\u015bci Krzy\u017cacy<\/em>, uznaj\u0105c j\u0105 za stek wierutnych, antyniemieckich k\u0142amstw<\/em>, ani Rocie <\/em>Konopnickiej jako utworowi, ziej\u0105cemu nienawi\u015bci\u0105 do Niemc\u00f3w. Tote\u017c przy pomocy rozlicznych zabieg\u00f3w wyperswadowuje polskiemu czytelnikowi urazy, ukszta\u0142towane przez nasz\u0105 \u201enacjonalistyczn\u0105\u201d historiografi\u0119 oraz tak\u0105\u017c edukacj\u0119. Zgodnie te\u017c z ide\u0105 pojednania uk\u0142ada rejestry fakt\u00f3w wsp\u00f3\u0142dzia\u0142ania w przesz\u0142o\u015bci historycznej mi\u0119dzy Niemcami a Polsk\u0105 i przytacza dowody na rzecz wsp\u00f3lnoty los\u00f3w tych narod\u00f3w (O polsko\u2013niemieckiej wsp\u00f3lnocie los\u00f3w<\/em> oraz\u00a0 O polsko\u2013niemieckim s\u0105siedztwie od 1000 lat<\/em>, s. 122 i dalej).<\/span><\/p>\n W\u0142a\u015bnie w rozlicznych uprzytomnieniach, w krytycznym odczytywaniu przez H. Sporonia utwierdzonych przez tradycj\u0119 a funkcjonuj\u0105cych na zasadzie inercji mit\u00f3w i stereotyp\u00f3w, jak i w niestrudzonych zabiegach, by przekszta\u0142ca\u0107 \u201espo\u0142eczno\u015b\u0107 ksenofob\u00f3w\u201d w zbiorowo\u015bci szanuj\u0105ce inno\u015b\u0107 pod niebem europejskiej wsp\u00f3lnoty \u2013 znajduj\u0119 g\u0142\u00f3wn\u0105 warto\u015b\u0107 jego publicystyki. R\u00f3wnie\u017c i etyczne funkcje tego trudu, skoro chce on s\u0142u\u017cy\u0107 organizacji wi\u0119zi mi\u0119dzy narodami, pow\u015bci\u0105ganiu nienawi\u015bci i odruch\u00f3w m\u015bciwo\u015bci, wreszcie wie\u015b\u0107<\/strong> ku ucz\u0142owieczeniu \u015bwiadomo\u015bci ludzkiej oraz kszta\u0142towaniu postaw krytycznych czy autokrytycznych. Wszak spulchnianie gleby ludzkiego m\u00f3zgowia oraz ludzkich serc, tak \u0142atwo \u201ezarastaj\u0105cych b\u0142on\u0105 pod\u0142o\u015bci\u201d \u2013 \u017ce pos\u0142u\u017c\u0119 si\u0119 metafor\u0105 \u017beromskiego \u2013 jest w naszej szeroko\u015bci geograficznej zawsze niezb\u0119dne i po\u017cyteczne. Zatem konieczne w tym samym stopniu, co i istota prawdy, budz\u0105cej przecie\u017c tyle spor\u00f3w. Niezale\u017cnie zatem od tego, czy cytowani, wzgl\u0119dnie polecani przez autora publicy\u015bci zas\u0142uguj\u0105 na wiarygodno\u015b\u0107 i formu\u0142owanie na tej podstawie nieraz tak\u017ce kontrowersyjnych uog\u00f3lnie\u0144, ich lektura wraz z komentarzami Sporonia \u2013 acz nie zawsze z nim si\u0119 zgadzam \u2013 bywa pobudzaj\u0105ca. Szczeg\u00f3lnie, gdy narzuca potrzeb\u0119 odczytywania na nowo \u017ar\u00f3de\u0142 \u201eprawdy\u201d i koniecznego sprawdzania przekona\u0144 zle\u017ca\u0142ych. W wyzwalaniu takiej krytycznej, godnej cz\u0142owieka XXI wieku, widz\u0119 misj\u0119 autora W poszukiwaniu historycznej prawdy<\/em>. Z kolei oczytanie Sporonia, niezmiennie trzymaj\u0105cego r\u0119k\u0119 na pulsie zmian (czy zasiedzia\u0142o\u015bci) w interpretowaniu historii, sprawia, \u017ce raz po raz \u0142owimy w nurtach jego rozwa\u017ca\u0144 informacje, reinterpretacje i propozycje my\u015blowe, wobec kt\u00f3rych nie podobna przej\u015b\u0107 oboj\u0119tnie.<\/span><\/p>\n Ali\u015bci nie potrafi\u0119 metody i propozycji my\u015blowych autora W poszukiwaniu…<\/em> przyj\u0105\u0107 bez zastrze\u017ce\u0144. W samej rzeczy misja, jak\u0105 postawi\u0142 przed sob\u0105 (wyzwoli\u0107 przekonanie o konstruktywnej, tw\u00f3rczej roli obiektywizmu oraz bezstronno\u015bci w \u015bwiecie n\u0119kanym urazami, ob\u0142ud\u0105, k\u0142amstwem, nienawi\u015bci\u0105 i m\u015bciwo\u015bci\u0105, tote\u017c i wynikaj\u0105cymi z tych\u017ce konfliktami), ustawicznie zderza si\u0119 z tkwi\u0105cymi w niej przeciwie\u0144stwami i pu\u0142apkami. St\u0105d te\u017c i kilka uwag na ten temat.<\/span><\/p>\n Najpierw sprawa w obecno\u015bci (a tak\u017ce i pod\u015bwiadomo\u015bci) zbiorowej trwalszych alergii, uwra\u017cliwie\u0144, wyobra\u017ce\u0144 i mit\u00f3w. Jak wiadomo, \u017cadna z ludzkich zbiorowo\u015bci nie jest wolna od takowych. Je\u015bli wi\u0119c, oczywi\u015bcie utrzymuj\u0105c nale\u017cyte proporcje, mo\u017cna m\u00f3wi\u0107 o zjawisku ksenofobii tu i tam si\u0119 objawiaj\u0105cej w zachowaniu spo\u0142eczno\u015bci nadwi\u015bla\u0144skiej, nie spos\u00f3b nie stwierdzi\u0107 r\u00f3wnie irracjonalnych (co nie znaczy, \u017ce nie umotywowanych) odruch\u00f3w w\u015br\u00f3d wszystkich innych spo\u0142eczno\u015bci ludzkich naszego globu, nie wy\u0142\u0105czaj\u0105c spo\u0142eczno\u015bci niemieckiej, o czym powszechnie wiadomo. Nie podobna te\u017c przyj\u0105\u0107, i\u017c u ich \u017ar\u00f3de\u0142 tkwi g\u0142\u00f3wnie propaganda, edukacja i dziedziczone atawistyczne sk\u0142onno\u015bci mistyfikacyjne, acz prawd\u0105 jest, \u017ce pod polskim, jak i ka\u017cdym innym niebem nie brak czynnik\u00f3w skorych do wykorzystywania skaz \u015bwiadomo\u015bciowo\u2013psychicznych spo\u0142eczno\u015bci dla w\u0142asnych cel\u00f3w politycznych. Bo przecie\u017c czynnikiem sprawczym uprzedze\u0144, niech\u0119ci, s\u0105 przede wszystkim do\u015bwiadczenia historyczne spo\u0142eczno\u015bci, krzepn\u0105ce w urazy i animozje, zatem i w stereotypy. By im przeciwdzia\u0142a\u0107, nie wystarczy demaskowa\u0107 obustronne fa\u0142szerstwa i k\u0142amstwa. Trzeba si\u0119ga\u0107 ich \u017ar\u00f3de\u0142, a te nie tkwi\u0105, jak zdaje si\u0119 to sugerowa\u0107 Sporo\u0144, ani w przyrodzonej wadzie narodu, ani w za\u0142ganej polityce czynnik\u00f3w manipuluj\u0105cych informacj\u0105. Tkwi\u0105 a\u017c nadto oczywi\u015bcie w odk\u0142adaj\u0105cych si\u0119 do\u015bwiadczeniach spo\u0142eczno\u015bci narodowej, krzepn\u0105cych w prze\u015bwiadczenia, mity i odruchy.<\/span><\/p>\n By\u0142bym te\u017c ostro\u017cniejszy w szermowaniu zarzutem nacjonalizmu i ksenofobii, jak i programowaniu \u015bwiata wyzwolonego z wi\u0119z\u00f3w narodowo\u015bci, cho\u0107 lobby opowiadaj\u0105ce si\u0119 za struktur\u0105 wy\u0142\u0105cznie land\u00f3w czy region\u00f3w, ma dzi\u015b coraz wi\u0119cej do powiedzenia. Aczkolwiek tradycje (zatem i mity) narodowe niejednokrotnie dzi\u015b uwieraj\u0105 i utrudniaj\u0105 kontakty mi\u0119dzy zbiorowo\u015bciami, faktem jest przecie\u017c, \u017ce stanowi\u0105 istotne i donios\u0142e spoiwo grup ludzkich, o czym zreszt\u0105 powszechnie wiadomo i czego nie mam zamiaru tu rozwija\u0107. Czy\u017c np. nie jest prawd\u0105, i\u017c walka o autonomi\u0119, wolno\u015b\u0107 i suwerenno\u015b\u0107 przeciwko zagro\u017ceniom ze strony eksploduj\u0105cych ekspansywno\u015bci\u0105 przer\u00f3\u017cnych s\u0105siad\u00f3w (oczywi\u015bcie z wyrastaj\u0105cymi na tym gruncie mitologiami), np. rycerzy teuto\u0144skich, Turk\u00f3w, Szwed\u00f3w, Rosjan, Niemc\u00f3w, nawet Czech\u00f3w etc. etc., by\u0142a istotnym czynnikiem kszta\u0142towania si\u0119 i rozwoju naszej kultury i naszej plemiennej to\u017csamo\u015bci, s\u0142owem tradycji ze wszystkimi jej zar\u00f3wno blaskami, jak i zbakierowaniem? Dlaczego te\u017c godz\u0105c si\u0119 na w\u0142asne miejsce w\u015br\u00f3d tej zbiorowo\u015bci, nie podobna unikn\u0105\u0107 zgody na \u201edobrodziejstwa zwi\u0105zanego z tym inwentarza\u201d. To znaczy zgody gderliwej i krytycznej, skoro mamy ambicje \u017cywszej ni\u017c kiedykolwiek partycypacji w \u017cyciu zbiorowo\u015bci globu. Ale te\u017c i rozumiej\u0105cej, \u017ce nawet przemienieni cywilizacyjnie i kulturowo ko\u0142odzieje nie b\u0119d\u0105 wolni od mit\u00f3w i uroje\u0144.<\/span><\/p>\n Zasada bezstronno\u015bci z r\u00f3wnoczesn\u0105 wol\u0105 odk\u0142amywania historii stosunk\u00f3w narodowych i pa\u0144stwowych, tak dramatycznie przez wieki si\u0119 uk\u0142adaj\u0105cych, jak stosunki polsko-niemieckie, w korespondencji Sporonia jest realizowana g\u0142\u00f3wnie poprzez obron\u0119 (jednak!) opcji niemieckiej przed polsk\u0105, do kt\u00f3rej przywykli\u015bmy w procesie \u201eugniatania\u201d naszej \u015bwiadomo\u015bci przez pa\u0144stwow\u0105 nacjonalistyczn\u0105 propagand\u0119 i tak\u0105\u017c historiografi\u0119. Dlatego te\u017c nie mo\u017ce nie budzi\u0107 kontrowersji, acz robimy wszystko, by sprosta\u0107 jej bezstronno\u015bci. Bo\u0107 przecie\u017c Sporo\u0144 jest w tym samym stopniu przeciwnikiem nazizmu hitlerowskiego, jak i nacjonalizmu polskiego (Jestem przeciwnikiem podgrzewania antypolskich resentyment\u00f3w w Niemczech, jak i antyniemieckich w\u015br\u00f3d Polonii <\/em>\u2013 s. 71). Godzimy si\u0119 z tym, \u017ce uprzedzenia, jakich nie brak w\u015br\u00f3d Polak\u00f3w, kt\u00f3rzy \u2013 o czym \u015bwiadcz\u0105 fakty \u2013 nader cz\u0119sto padali ofiar\u0105 ekspansjonizmu pruskiego i niemieckiego, domagaj\u0105 si\u0119 rewizji i chwa\u0142a autorowi, gdy do tego si\u0119 przyczynia. Cz\u0119sto jednak autor \u2013 wytykaj\u0105c k\u0142amstwa, p\u00f3\u0142prawdy czy fa\u0142szywe uog\u00f3lnienia racjom Polak\u00f3w, zdaje si\u0119 nie pami\u0119ta\u0107, \u017ce przez wieki funkcjonowa\u0142a tak\u017ce propaganda pruska i niemiecka. Nie dopuszcza te\u017c my\u015blenia, \u017ce informatorzy, na kt\u00f3rych teksty si\u0119 powo\u0142uje, mog\u0105 by\u0107 po prostu jej wyrazicielami. I \u017ce wyci\u0105ganie wniosk\u00f3w og\u00f3lnych z do\u015bwiadcze\u0144 jednostkowych, cho\u0107 by\u0107 mo\u017ce autentycznych, nie jest jeszcze postulowanym przez niego dochodzeniem prawdy. Gmachu prawdy nie wznosi si\u0119 z przyczynk\u00f3w, a na ksi\u0105\u017ck\u0119 Sporonia sk\u0142adaj\u0105 si\u0119 relacje g\u0142\u00f3wnie przyczynkarskie. Poza tym nie nale\u017cy zapomina\u0107, \u017ce inne by\u0142y do\u015bwiadczenia okupacyjno-wojenne np. warszawiak\u00f3w, inne za\u015b znacznej cz\u0119\u015bci spo\u0142eczno\u015bci \u015al\u0105ska, jako prowincji wcielonej do Rzeszy i przez Rzesz\u0119 uprzywilejowanej.<\/span><\/p>\n W dziesi\u0105tkach przypadk\u00f3w w\u0142a\u015bciwej H. Sporoniowi metodzie odk\u0142amywania prawdy, wi\u0119c te\u017c i znajdywania \u015bwiadectw oraz opinii, rewiduj\u0105cych dotychczasowe ustalenia, nale\u017cy przyzna\u0107 racj\u0119. Mimo to nie poleca\u0142bym jego publikacji m\u0142odzie\u017cy czy czytelnikom \u015bwiadomo\u015bciowo ma\u0142o dojrza\u0142ym, tzn. ma\u0142o odpornym na \u201erewelacjonizmy\u201d. Nie podobna np. bez zastrze\u017ce\u0144 przysta\u0107 na niekt\u00f3re jego uog\u00f3lnienia, wychodz\u0105ce poza \u201ekonwencjonalne obrazoburstwo\u201d. Do takich nale\u017cy np. obrona Monachium (wrzesie\u0144 1938) jako uk\u0142adu sprawiedliwego, jak i krytyka nie uznaj\u0105cych tego uk\u0142adu. Mo\u017cna si\u0119 zgodzi\u0107 ze Sporoniem, \u017ce nadu\u017cyciami s\u0105 zwi\u0105zki frazeologiczne w rodzaju \u201edroga us\u0142ana trupami\u201d czy \u201emarsze \u015bmierci\u201d, ale autor snuje dowody, \u017ce nadu\u017cyciem jest tak\u017ce wyssana z palca kategoria \u201eDrang nach Osten\u201d, wyra\u017caj\u0105ca ducha niemieckiego (oczywi\u015bcie niegdysiejszego, bo nie inaczej) imperializmu. Przyczyny I wojny \u015bwiatowej by\u0142y wielorakie, nie podobna jednak, zdaniem Sporonia, casus belli<\/em> tej wojny przypisywa\u0107 Niemcom, gdy\u017c to serbski zamachowiec, dzia\u0142aj\u0105cy z inspiracji carskiej ochrany dostarczy\u0142 powodu, zabijaj\u0105c w Sarajewie nast\u0119pc\u0119 tronu austriackiego. Zdumienie (czyli z punktu widzenia autora tej ksi\u0105\u017cki odruch par excellence<\/em> nacjonalistyczny) budzi stwierdzenie, jak zd\u0105\u017caj\u0105ce za nim dowodzenie, \u017ce nie by\u0142o oboz\u00f3w zag\u0142ady, jedynie obozy dla izolowania os\u00f3b zagra\u017caj\u0105cych Rzeszy, gdy\u017c do zag\u0142ady Niemcy nie potrzebowali wznoszenia oboz\u00f3w. Nadto te\u017c \u201edowody\u201d (nie brak id\u0105cych w tym kierunku wspominkarzy), i\u017c wi\u0119\u017aniowie oboz\u00f3w koncentracyjnych, nie wy\u0142\u0105czaj\u0105c Auschwitz, byli traktowani zupe\u0142nie po ludzku. Osobiste trzy grosze m\u00f3g\u0142bym wtr\u0105ci\u0107 w spraw\u0119 przesiedlania Niemc\u00f3w za Odr\u0119 w l. 1945-1953. Rozwa\u017caj\u0105c dokumentacj\u0119 z tym zwi\u0105zan\u0105, H. Sporo\u0144 w imi\u0119 bezstronnej i obiektywnej prawdy przypomina zarzuty, kierowane przez stron\u0119 niemieck\u0105 za po\u015brednictwem Polskiej Misji Wojskowej w Berlinie do Ministerstwa Spraw Zagranicznych. Jeden z nich brzmia\u0142: Wysy\u0142ani Niemcy nie byli badani pod wzgl\u0119dem zdrowotnym, nie byli dezynfekowani, wysy\u0142ano ludzi chorych zaka\u017anie oraz ci\u0119\u017carne kobiety<\/em>. Nie podobna kwestionowa\u0107 tego zarzutu, gdy\u017c \u2013 o czym \u015bwiadcz\u0105 fakty, podobne zjawiska mia\u0142y r\u00f3wnie\u017c miejsce. Ali\u015bci, zgodnie z postulowan\u0105 przez autora zasad\u0105 bezstronno\u015bci, wi\u0119c i formu\u0142owania uog\u00f3lnie\u0144 na podstawie jednostkowych przypadk\u00f3w, godzi\u0142oby si\u0119 w tym miejscu zauwa\u017cy\u0107, \u017ce zarzut to w szeregu wypadk\u00f3w bezpodstawny. Nie potwierdzaj\u0105 go na przyk\u0142ad \u015bwiadectwa lekarzy elbl\u0105skich, kt\u00f3rzy nadzorowali ewakuacj\u0119 Niemc\u00f3w z Elbl\u0105ga do punktu zbornego w Gda\u0144sku. Przeciwnie \u2013 tu zrobiono wszystko, co by\u0142o mo\u017cliwe, by sprosta\u0107 dyrektywom w tym wzgl\u0119dzie. A \u017ce uda\u0142o si\u0119 przemyca\u0107 do transportu tak\u017ce osobom chorym, by\u0142a to konsekwencja niepowstrzymanej woli wyjazdu wszystkich, kt\u00f3rzy czuli si\u0119 Niemcami. Materia\u0142 taki, podpisany przez znanego starszym elb\u0105\u017canom dra Tadeusza \u017baka, by\u0142 drukowany na \u0142amach \u201eTygla\u201d, 1991 nr 3, ss. 43-44. Przypomn\u0119, \u017ce potwierdzaj\u0105cy powy\u017csze materia\u0142, autorstwa J. J. Kolendy opublikowano na \u0142amach \u201eRocznika Elbl\u0105skiego\u201d z. 4, 1969 (ss. 169-201). Dodam, \u017ce ferowanie podobnych opinii w podobnie dra\u017cliwych sprawach wymaga warsztatu historyka, nie za\u015b wyboru przypadkowych materia\u0142\u00f3w wspomnieniowych, za kt\u00f3rymi zawsze stoi czyja\u015b okre\u015blona intencja.<\/span><\/p>\n Nie wypada nie solidaryzowa\u0107 si\u0119 z podstawami etycznymi, do kt\u00f3rych niezmiennie odwo\u0142uje si\u0119 H. Sporo\u0144, przy ocenie fakt\u00f3w i zdarze\u0144. Mam tu na my\u015bli postulat pot\u0119pienia nade wszystko zemsty, m\u015bciwo\u015bci \u2013 jako czynnika uwalniaj\u0105cego barbarzy\u0144skie instynkty. Tote\u017c trudno si\u0119 nie dziwi\u0107, \u017ce autor, odrzucaj\u0105c takie i inne akcje jako zbrodnicze, i\u017c b\u0119d\u0105ce przejawami zemsty, o kryterium tym zdaje si\u0119 niekiedy zapomina\u0107 w interpretacji zbrodni, dokonanych przez stron\u0119 niemieck\u0105. Wr\u0119cz usprawiedliwieniem niemieckiej akcji odwetowej z 10.-12. wrze\u015bnia 1939 roku, gdy Niemcy rozstrzelali 100 mieszka\u0144c\u00f3w Bydgoszczy, jest dla niego zbrodnia, kt\u00f3rej wcze\u015bniej dopu\u015bci\u0142y si\u0119 na Niemcach \u017cywio\u0142y polskie. M\u00f3wi: nale\u017cy co najmniej wspomnie\u0107 o (…) przyczynie, czyli o 600 niemieckich cywilach, zabitych w krwaw\u0105 niedziel\u0119 przez bydgosko-nacjonalistyczny mot\u0142och<\/em>. Z kolei jego moralna wra\u017cliwo\u015b\u0107 o\u017cywa, gdy przychodzi mu m\u00f3wi\u0107 o zabijaniu wi\u0119\u017ani\u00f3w niemieckich przez oddzia\u0142y alianckie i gwa\u0142ceniu tym sposobem prawa mi\u0119dzynarodowego czy o obozach dla je\u0144c\u00f3w niemieckich na terytorium Polski czy ZSRR. Jako \u201ewyssane z palca\u201d traktuje te\u017c informacje np. o strzelaniu przez pilot\u00f3w niemieckich do ludno\u015bci cywilnej. Relacje na ten temat kwituje w spos\u00f3b nieskomplikowany: … wiem z w\u0142asnych obserwacji, bo mia\u0142em w\u00f3wczas 13 lat oraz z opowiada\u0144 krewnych i znajomych, kt\u00f3rzy wr\u00f3cili do dom\u00f3w z niemieckiej niewoli, \u017ce tak by\u0142o<\/em> (s. 78).<\/span><\/p>\n Ma Henryk Sporo\u0144 niew\u0105tpliw\u0105 racj\u0119, i\u017c wychowanie antyniemieckie na progu XXI wieku trzeba zlikwidowa\u0107 i \u017ce dla dobra ducha porozumienia w nowej Europie nale\u017cy podj\u0105\u0107 i rozszerzy\u0107 trud demistyfikacji i odk\u0142amywania przesz\u0142o\u015bci po obu stronach Odry. Zgoda jednak, \u017ce zako\u0144cz\u0119 truizmem, nie mo\u017ce \u017c\u0105da\u0107 niepami\u0119ci czy nowych uproszcze\u0144 w konstruowaniu obrazu przesz\u0142o\u015bci. Ma te\u017c racj\u0119, domagaj\u0105c si\u0119 bezstronnej postawy badawczej wobec przesz\u0142o\u015bci i staraj\u0105c si\u0119 samemu spe\u0142nia\u0107 taki postulat, poprzez zagl\u0105danie \u201epod podszewk\u0119\u201d ustale\u0144 oraz kruszenie stereotyp\u00f3w. Pytanie, czy taki postulat jest w pe\u0142ni wykonalny jest r\u00f3wnoznaczne z pytaniem, czy mo\u017cna ludzi przekszta\u0142ci\u0107 w anio\u0142\u00f3w. Teksty H. Sporonia dowodz\u0105, \u017ce nie jest to \u0142atwe. Zniewalaj\u0105 jednak do dyskusji na ten temat, prowokuj\u0105, a budz\u0105c niekiedy i zastrze\u017cenia \u2013 wytr\u0105caj\u0105 z inercji.<\/span><\/p>\n \u00a0<\/span><\/p>\n \u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0Ryszard Tomczyk<\/strong><\/span><\/p>\n <\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" \u00a0 Lektur\u0119 ksi\u0105\u017cki W poszukiwaniu historycznej prawdy Henryka F. Sporonia zawdzi\u0119czam Lechowi L. Przychodzkiemu, kt\u00f3ry poprosi\u0142 autora o ofiarowanie mi<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"colormag_page_layout":"default_layout","footnotes":""},"categories":[143],"tags":[],"class_list":["post-2650","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-inne"],"yoast_head":"\n