<\/p>\n
\u00a0<\/span><\/p>\n Prawa obywatelskie (zwane te\u017c prawami jednostki) pocz\u0105tek sw\u00f3j bior\u0105 w\u0142a\u015bciwie w wieku XVII. Wcze\u015bniej m\u00f3wi\u0142o si\u0119 o prawach g\u0142\u00f3wnie w kontek\u015bcie zale\u017cno\u015bci stanowych. Ka\u017cdemu przynale\u017ca\u0142 inny zas\u00f3b przywilej\u00f3w, cz\u0142onkowie r\u00f3\u017cnych stan\u00f3w byli te\u017c inaczej traktowani przez prawo.<\/span><\/p>\n O\u015bwiecenie i Wielka Rewolucja Francuska – przynajmniej na gruncie europejskim –\u00a0zapocz\u0105tkowa\u0142y nowe podej\u015bcie, najpierw w postaci rewolucyjnych hase\u0142, p\u00f3\u017aniej w postaci konkretnych regulacji prawnych.<\/span><\/p>\n <\/span><\/p>\n Francja sta\u0142a si\u0119 ojczyzn\u0105 nowego \u0142adu prawnego, stwierdzaj\u0105cego, i\u017c bez wzgl\u0119du na pochodzenie i cenzus maj\u0105tkowy ka\u017cdy cz\u0142owiek od urodzenia jest wolny, r\u00f3wny innym i wolno mu bez przeszk\u00f3d dysponowa\u0107 swoj\u0105 w\u0142asno\u015bci\u0105.<\/span><\/p>\n Andrzej Burda uwa\u017ca\u0142, i\u017c znane dotychczas koncepcje praw obywatelskich da si\u0119 podzieli\u0107 (acz nie jest to podzia\u0142 ostry, bo niekt\u00f3re z nich zwieraj\u0105 pierwiastki obce sobie ideowo) na dwie grupy: nawi\u0105zuj\u0105ce do podej\u015bcia uniwersalistycznego i indywidualistycznego.[1]<\/a><\/span><\/p>\n Wed\u0142ug uj\u0119\u0107 z grupy pierwszej \u2013 zdecydowanie istotniejsz\u0105 rol\u0119 odgrywaj\u0105 cele i interesy zbiorowo\u015bci (czyli Pa\u0144stwa) ni\u017c prawa obywateli. Te s\u0105 tylko instrumentalne.<\/span><\/p>\n Przedstawiciele uj\u0119cia drugiego s\u0105 natomiast zdania, i\u017c instytucja Pa\u0144stwa sama w sobie \u017cadnych cel\u00f3w mie\u0107 nie mo\u017ce. Jego rola jest s\u0142u\u017cebna wobec interes\u00f3w jednostek.\u00a0<\/span><\/p>\n Przy takim rozr\u00f3\u017cnieniu do grupy drugiej wypada w\u0142\u0105czy\u0107 koncepcj\u0119 liberalizmu klasycznego (tak, bior\u0105c pod uwag\u0119 pierwotn\u0105, laick\u0105 jej wersj\u0119, jak p\u00f3\u017aniejsze \u2013 chrze\u015bcija\u0144skie) czy socjalnego pa\u0144stwa prawa.<\/span><\/p>\n Koncepcje totalitarne (znane z islamu, faszyzmu czy azjatyckiej wersji marksizmu \u2013 Pol Pota w Kambod\u017cy chocia\u017cby) to przedstawicielki swoi\u015bcie pojmowanego uniwersalizmu.<\/span><\/p>\n Wojciech Zakrzewski zwraca uwag\u0119 na k\u0142opoty z jednoznaczn\u0105 ocen\u0105 marksizmu: \u201eSk\u0142ada si\u0119 bowiem z dw\u00f3ch element\u00f3w: wizji marksowskiej oraz jej rozwini\u0119cia w doktrynie i praktyce by\u0142ych pa\u0144stw socjalistycznych. W koncepcji marksowskiej punktem wyj\u015bcia i celem jest jednostka. Dla urzeczywistnienia pe\u0142ni praw obywatelskich w opinii Marksa nale\u017ca\u0142o zlikwidowa\u0107 prywatn\u0105 w\u0142asno\u015b\u0107 \u015brodk\u00f3w produkcji. Ograniczenia praw widzia\u0142 jako przejsciowe i odnosz\u0105ce si\u0119 g\u0142\u00f3wnie do sfery ekonomii. Podkre\u015bla\u0142 brak uzasadnienia dla posiadania przez zbiorowo\u015b\u0107 interes\u00f3w niezale\u017cnych od praw jej cz\u0142onk\u00f3w (…). Z koncepcj\u0105 Marksa mo\u017cna si\u0119 nie zgadza\u0107, ale ostrze krytyki wymierzone powinno by\u0107 przede wszystkim w jej utopijno\u015b\u0107, kt\u00f3ra spowodowa\u0142a opaczn\u0105 interpretacj\u0119 i cz\u0119sto totalitarne metody jej urzeczywistnienia.\u201d[2]<\/a><\/span><\/p>\n Libera\u0142owie s\u0105 zdania, i\u017c prawa jednostki s\u0105 niezale\u017cne od istnienia organizmu pa\u0144stwowego, nie pochodz\u0105 z nadania ani w\u0142adzy ani Boga, maj\u0105c charakter przyrodzony i absolutnie niezbywalny. Prawa rudymentarne – podstawowe sk\u0142ada\u0142y si\u0119 z praw osobistych i politycznych oraz prawa nienaruszalnej w\u0142asno\u015bci. Pa\u0144stwo nie powinno ingerowa\u0107 w dzia\u0142ania, wynikaj\u0105ce z w\u0142asnej i dobrowolnej aktywno\u015bci swoich obywateli.<\/span><\/p>\n W wieku XIX ukszta\u0142towa\u0142a si\u0119 i sprawdzi\u0142a w praktyce koncepcja pa\u0144stwa na prawie (ustawy) opartego i przez prawo (kontrola administracji przez niezawis\u0142e s\u0105downictwo) kontrolowanego. Przodowali w tym podej\u015bciu g\u0142\u00f3wnie Brytyjczycy i Niemcy.<\/span><\/p>\n XX wiek to wprowadzanie idei minimum socjalnego dla obywateli. Pr\u00f3cz ustaw pranych wspomaga\u0142o si\u0119 tu pa\u0144stwo dzia\u0142aniami administracyjnymi i stricte<\/em> ekonomicznymi. Idea pa\u0144stwa dobrobytu nie polega\u0142a wszak\u017ce na zapewnieniu realnego dobrobytu wszystkim obywatelom, ale staraniach o zniwelowanie najistotniejszych i najbardziej ra\u017c\u0105cych r\u00f3\u017cnic spo\u0142ecznych. Dzi\u0119ki powstaniu ONZ, EFTY i UE – organizacji mi\u0119dzynarodowych – dostrze\u017cono, i\u017c wymiar ochrony jednostki powinien przeniesiony zosta\u0107 ze sfery opieki poszczeg\u00f3lnych pa\u0144stw w sfer\u0119, obj\u0119t\u0105 ochron\u0105 ponadgraniczn\u0105, o wielkim zasi\u0119gu terytorialnym. Pocz\u0105tkiem na tej drodze by\u0142o uchwalenie w 1948 r. Powszechnej Deklaracji Praw Cz\u0142owieka.[3]<\/a><\/span><\/p>\n Przywo\u0142ywany ju\u017c W. Zakrzewski zauwa\u017ca, i\u017c terminologia u\u017cywana w odniesieniu do nich jest r\u00f3\u017cnorodna. On sam proponuje jako poj\u0119cia podstawowe: prawa cz\u0142owieka, prawa podstawowe, prawa podmiotowe, uprawnienia pojmowane jako prawa i jako wolno\u015bci, gwarancje praw i realizacj\u0119 praw podstawowych.[4]<\/a><\/span><\/p>\n Wykazuje, i\u017c termin \u201eprawa cz\u0142owieka\u201d mo\u017cna rozumie\u0107 jako uniwersalne prawa jednostek (nietykalno\u015b\u0107 osobista np.), wynikaj\u0105ce z postaw prawno-naturalnych, ale te\u017c jako te prawa, jakie precyzuj\u0105 akty mi\u0119dzynarodowe (poszerza owo rozumienie np. o prawa socjalne).<\/span><\/p>\n Prawa podstawowe to wedle kryterium formalnego te, kt\u00f3re zawarte s\u0105 w konstytucji danego kraju, wedle kryterium materialnego \u2013 te z praw, kt\u00f3re dana spo\u0142eczno\u015b\u0107 uwa\u017ca za najistotniejsze dla siebie.<\/span><\/p>\n Prawami podmiotowymi s\u0105 takie prawa, jakie mog\u0105 skutkowa\u0107 \u2013 w przypadku ich z\u0142amania – roszczeniami procesowymi.<\/span><\/p>\n Prawo nie tworzy wolno\u015bci – stwierdza W. Zakrzewski. Ma tylko w miar\u0119 mo\u017cno\u015bci okre\u015bli\u0107 jej granice. W przypadku podejrzenia naruszenia prawa przez obywatela –\u00a0 trzeba to naruszenie granic udowodni\u0107 w oparciu o istniej\u0105ce przepisy prawne.<\/span><\/p>\n Gwarancje prawne s\u0105 dwojakiego typu: materialne \u2013 to cechy og\u00f3lne, charakteryzuj\u0105ce warunki bytowania w danym kraju. Nale\u017c\u0105 do niech nie tylko ekonomiczne standardy \u017cycia obywateli, ale te\u017c i poziom demokracji czy wr\u0119cz lokalnej kultury politycznej.\u00a0 Drugi typ to gwarancje prawne \u2013 od niezawis\u0142o\u015bci s\u0105d\u00f3w po umo\u017cliwienie dochodzenia prawnego swob\u00f3d obywatelskich.<\/span><\/p>\n Konstytucja tylko prawa zawiera i okre\u015bla w stopniu og\u00f3lnym. Konkretne dzia\u0142ania, podejmowane przez aparat pa\u0144stwa (mog\u0105 to by\u0107 dzia\u0142ania czysto prawne, z zakresu administracji czy ekonomii), kt\u00f3re umo\u017cliwiaj\u0105 jednostkom korzystanie z ich uprawnie\u0144 – s\u0105 nazywane realizacj\u0105 praw podstawowych.<\/span><\/p>\n Mo\u017cna podzieli\u0107 te\u017c prawa i wolno\u015bci na:<\/span><\/p>\n 1.\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 Wolno\u015bci obywatelskie (pocz\u0105wszy od nietykalno\u015bci osobistej, poprzez nienaruszalno\u015b\u0107 w\u0142asno\u015bci i mienia, tajno\u015b\u0107 korespondencji, wolno\u015b\u0107 sumienia i wyznawania wybranej religii, wolno\u015b\u0107 s\u0142owa i druku oraz zgromadze\u0144.<\/span><\/p>\n 2.\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 Prawa spo\u0142eczno-ekonomiczne (prawo do pracy, do wypoczynku, do ochrony zdrowia czy nauki) oraz:<\/span><\/p>\n 3.\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 Prawa polityczne. Tu mo\u017cna wskaza\u0107 prawo do swobodnego zrzeszania si\u0119, prawa wyborcze czy prawo do zg\u0142aszania kandydat\u00f3w na parlamentarzyst\u00f3w.<\/span><\/p>\n Konstytucja RP wprowadza, opr\u00f3cz praw obywatelskich, tak\u017ce prawa cz\u0142owieka. Przy czym uwa\u017ca je za pierwotne wobec instytucji Pa\u0144stwa. W rozdz. II podzielono prawa i wolno\u015bci na:<\/span><\/p>\n 1.\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 Prawa obywatelskie (art. 38.-56.).<\/span><\/p>\n 2.\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 Prawa polityczne (art. 57.-63.).<\/span><\/p>\n 3.\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 Prawa ekonomiczne, spo\u0142eczne i kulturalne (art. 64.-76.),<\/span><\/p>\n poprzedzone wsp\u00f3lnymi zasadami og\u00f3lnymi, uj\u0119tymi w artyku\u0142ach 30.-37.<\/span><\/p>\n Prof. Lech Garlicki omawia temat szczeg\u00f3\u0142owo w swoim wst\u0119pie i opracowaniu tekstu Konstytucji RP.[5]<\/a><\/span><\/p>\n Z trzech zasad, na jakich oparto stosunek do jednostki ludzkiej, rudymentarne znaczenie przywi\u0105zuje Konstytucja RP do zasady godno\u015bci. W jej my\u015bl wszelkie w\u0142adze publiczne musz\u0105 ka\u017cdego obywatela traktowa\u0107, by szanowa\u0107 podstawy jego cz\u0142owiecze\u0144stwa: podmiotowo\u015b\u0107 i autonomi\u0119. M\u00f3wi o tym art. 30.<\/span><\/p>\n Rozumienie zasady wolno\u015bci jednostki w spos\u00f3b bezpo\u015bredni nawi\u0105zuje do s\u0142ynnego francuskiego aktu –<\/em> Deklaracji Praw<\/em>, powsta\u0142ej w roku 1789. W jej my\u015bl jednostka ma mo\u017cliwo\u015b\u0107 czynienia wszystkiego, co nie jest obj\u0119te zakazami prawa. Odwrotnie organy w\u0142adzy \u2013 te mog\u0105 porusza\u0107 si\u0119 wy\u0142\u0105cznie w my\u015bl tego, na co prawo im pozwala.<\/span><\/p>\n Nie wolno tak\u017ce zmusza\u0107 \u017cadnego obywatela do czynienia tego, czego prawo mu w danym momencie nie nakazuje. Jednocze\u015bnie ka\u017cda jednostka musi szanowa\u0107 nie tylko w\u0142asne prawa i wolno\u015bci, ale te\u017c prawa i wolno\u015bci wszystkich innych, sk\u0142adaj\u0105cych si\u0119 na spo\u0142ecze\u0144stwo.<\/span><\/p>\n Wolno\u015b\u0107 jednostki mo\u017cna prawnie ograniczy\u0107 (w uzasadnionych wypadkach). Ale nawet w\u00f3wczas nie wolno odbiera\u0107 obywatelowi jego godno\u015bci.<\/span><\/p>\n R\u00f3wno\u015b\u0107 w prawie jest kategorycznym nakazem to\u017csamego traktowania podobnych do siebie podmiot\u00f3w podczas samego procesu stanowienia prawa, za\u015b r\u00f3wno\u015b\u0107 wobec prawa oznacza podobne traktowanie w chwili stosowania jego przepis\u00f3w.<\/span><\/p>\n Odst\u0105pi\u0107 od tej zasady mo\u017cna wy\u0142\u0105cznie w\u00f3wczas, gdy istniej\u0105 argumenty konstytucyjne i proporcjonalno\u015b\u0107 mi\u0119dzy ograniczeniami, a celem, jakim maj\u0105 s\u0142u\u017cy\u0107.<\/span><\/p>\n R\u00f3wno\u015b\u0107 dzia\u0142a zar\u00f3wno w stron\u0119 zakazu bezzasadnej dyskryminacji jak nieuzasadnionego uprzywilejowania os\u00f3b lub grup zawodowych czy spo\u0142ecznych. Konstytucja RP podnosi te\u017c problem r\u00f3wno\u015bci p\u0142ci, r\u00f3wnej ochrony praw do w\u0142asno\u015bci czy r\u00f3wno\u015bci praw wyborczych.<\/span><\/p>\n \u201eKonstytucja m\u00f3wi o wolno\u015bciach i prawach \u201ecz\u0142owieka i obywatela\u201d, co oznacza, \u017ce ich podmiotami s\u0105 przede wszystkim osoby fizyczne. Zarazem uznaje si\u0119, \u017ce wiele praw i wolno\u015bci mo\u017ce te\u017c przys\u0142ugiwa\u0107 osobom prawnym (podmiotom zbiorowym; zreszt\u0105 o wielu z nich – np. ko\u015bcio\u0142y, partie polityczne, zwi\u0105zki zawodowe) konstytucja m\u00f3wi bezpo\u015brednio. Rozr\u00f3\u017cnienie statusu \u201ecz\u0142owieka\u201d i \u201eobywatela\u201d wyznaczone jest posiadaniem obywatelstwa polskiego (art. 34.), pewna grupa praw politycznych i socjalnych jest zastrze\u017cona tylko dla obywateli RP.\u201d[6]<\/a><\/span><\/p>\n Wolno\u015bci i prawa, gwarantowane przez Konstytucj\u0119 RP adresowane s\u0105 do wszystkich podmiot\u00f3w (pa\u0144stwowych i samorz\u0105dowych) uczestnicz\u0105cych lub sprawuj\u0105cych kompetencje w\u0142adzy.<\/span><\/p>\n Przestrzeganie Konstytucji RP musi by\u0107 g\u0142\u00f3wnym wyznacznikiem ich post\u0119powania wobec obywateli. \u017baden akt prawny, wydany w Polsce, nie mo\u017ce by\u0107 sprzeczny z liter\u0105 i duchem Konstytucji RP. St\u0105d wszelkie konstytucje nazywa si\u0119 ustawami zasadniczymi lub ustawami nadrz\u0119dnymi. (cdn.)<\/strong><\/span><\/p>\n \u00a0<\/span><\/p>\n Klara Woli\u0144ska<\/span><\/strong><\/p>\n [1]<\/a> Andrzej Burda, Polskie prawo pa\u0144stwowe<\/em>, PWN, Warszawa 1978;<\/p>\n<\/div>\n [2]<\/a> Wojciech Zakrzewski, Prawa i wolno\u015bci obywateli RP<\/em>, (w:) Skrzyd\u0142o W., (red.) Prawo konstytucyjne<\/em>, Lubelskie Towarzystwo Naukowe, Lublin 1994, ss. 188-189;<\/p>\n<\/div>\n
\n