\u00a0<\/p>\n
Rok 1988 przyni\u00f3s\u0142 Polsce fal\u0119 niezadowolenia spo\u0142ecznego i strajk\u00f3w. Kolejne etapy lansowanej przez KC PZPR reformy doprowadzi\u0142y do nik\u0105d. Do oficjalnego wyst\u0119powania przygotowywa\u0142y si\u0119 zak\u0142adowe struktury zdelegalizowanej w stanie wojennym \u201eSolidarno\u015bci\u201d, jawnie dzia\u0142a\u0142 (cho\u0107 w sporej mierze \u201eprzetkany\u201d pracownikami SB) ruch Wolno\u015b\u0107 i Pok\u00f3j, Kornel Morawiecki nie ukrywa\u0142, i\u017c stoi na czele \u201eSolidarno\u015bci Walcz\u0105cej\u201d, Wybrze\u017ce – od Tr\u00f3jmiasta po Szczecin – by\u0142o sfer\u0105 wp\u0142yw\u00f3w Ruchu Spo\u0142ecze\u0144stwa Alternatywnego (wygrana walka z budow\u0105 elektrowni atomowej w \u017barnowcu), we wrze\u015bniu w stolicy Jacek Szymanderski powo\u0142a\u0142 do \u017cycia Polsk\u0105 Parti\u0119 Ekologiczn\u0105, przekszta\u0142con\u0105 w grudniu w Szklarskiej Por\u0119bie w Polsk\u0105 Parti\u0119 Zielonych. Kraj oczekiwa\u0142 zmian.<\/span><\/p>\n <\/span><\/p>\n W tej atmosferze grupa dzia\u0142aczy opozycyjnych, skupionych wok\u00f3\u0142 Lecha Wa\u0142\u0119sy podj\u0119\u0142a absolutnie tajne negocjacje z tymi dzia\u0142aczami PZPR, kt\u00f3rzy byli gotowi na kompromis. Okre\u015bla si\u0119 ich zazwyczaj jako \u201eludzi Kiszczaka\u201d, gdy\u017c faktycznie posiadaj\u0105ce najwi\u0119cej informacji o rzeczywistej sytuacji spo\u0142ecznej s\u0142u\u017cby specjalne – jako pierwsze dostrzeg\u0142y konieczno\u015b\u0107 rezygnacji z \u201etwardej linii\u201d wobec \u201eSolidarno\u015bci\u201d czy KPN. Nie bez znaczenia by\u0142o tu stanowisko genseka ZSRR \u2013 Michai\u0142a Gorbaczowa. Bez jego zgody PZPR \u017cadnych rozm\u00f3w przeprowadza\u0107 by nie mog\u0142a.<\/span><\/p>\n Obie strony zastarza\u0142ego sporu mia\u0142y swoj\u0105 wizj\u0119 \u201ekompromisu\u201d. PZPR dysponowa\u0142a jednak wci\u0105\u017c aparatem przymusu, o czym nale\u017ca\u0142o pami\u0119ta\u0107, chc\u0105c unikn\u0105\u0107 rozlewu krwi. Negocjacje wst\u0119pne, co ujawnili historycy IPN, prowadzi\u0142 ze strony opozycji m. in. Jacek Kuro\u0144. \u00d3w fakt z \u017cycia wybitnego dzia\u0142acza opinia spo\u0142eczna zdaje si\u0119 teraz pot\u0119pia\u0107, ale \u201eokr\u0105g\u0142y st\u00f3\u0142\u201d nie by\u0142by w og\u00f3le mo\u017cliwy bez wcze\u015bniejszego wzajemnego wybadania stanowisk.<\/span><\/p>\n Nacisk oddolny by\u0142 tak wielki, i\u017c do oficjalnych rozm\u00f3w nale\u017ca\u0142o siada\u0107 z za\u0142o\u017ceniem ich sukcesu. Kl\u0119ska \u201eokr\u0105g\u0142ego sto\u0142u\u201d najprawdopodobniej doprowadzi\u0142aby do wymkni\u0119cia si\u0119 sytuacji spod kontroli, a na tym nie zale\u017ca\u0142o ani pokojowo przekazuj\u0105cym cz\u0119\u015b\u0107 w\u0142adzy politykom obozu komunistycznego, ani opozycjonistom.<\/span><\/p>\n PZPR dysponowa\u0142a w prze\u0142omowym okresie tygodnikiem \u201ePolityka\u201d i codzienn\u0105 \u201eTrybun\u0105 Ludu\u201d. Kr\u0119gi wojskowe, zbli\u017cone do gen. Jaruzelskiego – \u201e\u017bo\u0142nierzem Wolno\u015bci\u201d. Nie jest przypadkiem, i\u017c pocz\u0105wszy od stycznia 1989 roku ka\u017cdy z tych tytu\u0142\u00f3w rozpocz\u0105\u0142 przygotowywanie elektoratu partyjnego do nadchodz\u0105cych zmian. Z lektury wszystkich tych pism da si\u0119 wywnioskowa\u0107, i\u017c najbardziej wywa\u017cone g\u0142osy zamieszcza\u0142a \u201ePolityka\u201d, najmniej reformatorsk\u0105 by\u0142a za\u015b ekipa redakcyjna \u201eTrybuny Ludu\u201d.<\/span><\/p>\n \u00a0Ju\u017c 7. stycznia 1989 r. Jerzy Baczy\u0144ski i Marian Turski opublikowali w \u201ePolityce\u201d wywiad z Lechem Wa\u0142\u0119s\u0105. Co prawda nie rozpoczyna\u0142 si\u0119 na stronie pierwszej (na to by\u0142o za wcze\u015bnie), ale strony 3. i 4. to miejsce absolutnie przyzwoite.[1]<\/a><\/span><\/p>\n Na stron\u0119 pierwsz\u0105 trafi\u0142 za to artyku\u0142 Jacka Syskiego pod znamiennym tytu\u0142em: \u201eSkazani na siebie\u201d. Autor stwierdza w nim: \u201eW kraju, gdzie niemo\u017cliwe staje si\u0119 mo\u017cliwe, a najprostsze rzeczy nagle znajduj\u0105 si\u0119 poza zasi\u0119giem mo\u017cliwo\u015bci – wszelkie uwagi zwi\u0105zane z inicjatyw\u0105 tzw. okr\u0105g\u0142ego sto\u0142u \u0142atwo zamieni\u0107 si\u0119 mog\u0105 w zwyczajne zamawianie albo wr\u00f3\u017cenie z fus\u00f3w. Niemniej poniewa\u017c nie ma i nie mo\u017ce by\u0107 odwrotu czy odwo\u0142ania od proces\u00f3w demokratyzacji systemu spo\u0142ecznego i politycznego w Polsce, chocia\u017cby dlatego, \u017ce jest to jeden z podstawowych warunk\u00f3w koniecznych przemian gospodarczych (nie m\u00f3wi\u0105c ju\u017c o imponderabiliach) – tedy warto mo\u017ce pewne kwestie wyprowadzi\u0107 z cienia i postawi\u0107 \u201ekropki na i\u201d, bo wydaje si\u0119, \u017ce ci\u0105gle jeszcze w tej sprawie za du\u017co niedom\u00f3wie\u0144, eufemizm\u00f3w czy zwyczajnych nieporozumie\u0144\u201d.[2]<\/a><\/span><\/p>\n Po raz pierwszy od lat pojawia si\u0119 r\u00f3wnie\u017c w \u201ePolityce\u201d dawno zapomniany termin: \u201epluralizm\u201d. Pi\u00f3rem Jana Bijaka PZPR przyznaje si\u0119, i\u017c nie uda\u0142o si\u0119 jej uzyska\u0107 spo\u0142ecznej akceptacji w\u0142asnych poczyna\u0144. Kilka miesi\u0119cy wcze\u015bniej g\u0142os taki by\u0142by niemo\u017cliwy do publikacji \u2013 cenzorzy wiedzieli, \u017ce \u201epartia z narodem, nar\u00f3d z parti\u0105\u201d. Oto fragment przywo\u0142ywanego tekstu:\u00a0 \u201eOtwiera si\u0119 nowa karta w naszych dziejach \u2013 patrzymy na ni\u0105 z nadziej\u0105. Po stanie wojennym uda\u0142o si\u0119 ochroni\u0107 nasz\u0105 zagro\u017con\u0105 pa\u0144stwowo\u015b\u0107, nie dopu\u015bci\u0107 do tragedii narodowej, odbudowa\u0107 autorytet mi\u0119dzynarodowy, przywr\u00f3ci\u0107 spok\u00f3j. Ale nie uda\u0142o si\u0119 wystarczaj\u0105co rozrusza\u0107 gospodarki, postawi\u0107 spraw z g\u0142owy na nogi, obroni\u0107 stopy \u017cyciowej, podreperowa\u0107 samopoczucia obywateli. Nie uda\u0142o si\u0119 pozyska\u0107 akceptacji ludno\u015bci dla panuj\u0105cych rozwi\u0105za\u0144 politycznych. Z jedynie s\u0142usznej zasady walki i porozumienia, walka by\u0142a bardziej skuteczna ni\u017c porozumienie. By\u0142a ona konieczna, niezb\u0119dna r\u00f3wnie\u017c dlatego, \u017ce pomog\u0142a uzmys\u0142owi\u0107 obu stronom, i\u017c dojrza\u0142 czas wzajemnych ust\u0119pstw i porozumienia.\u201d[3]<\/a><\/span><\/p>\n Co prawda publicysta \u201ePolityki\u201d sugerowa\u0142, i\u017c niezadowolenie Polak\u00f3w ma za t\u0142o g\u0142\u00f3wnie gospodark\u0119, ale polityczny priorytet ideologii marksistowskiej wci\u0105\u017c obowi\u0105zywa\u0142.<\/span><\/p>\n I oto g\u0142os zabra\u0142 jeden z g\u0142\u00f3wnych ideolog\u00f3w komunistycznych lat 70. ub. stulecia, z ko\u0144cem lat 80. cz\u0142onek Komitetu Centralnego PZPR \u2013 prof. Zdzis\u0142aw Cackowski (UMCS). Zamiast suchej, naukowej oceny sytuacji, mamy tu do czynienia z g\u0142osem raczej osobistym, wskazuj\u0105cym na rozterki duchowe przyw\u00f3dc\u00f3w partyjnego establishmentu<\/em>: \u201e\u017beby doda\u0107 sobie odwagi, zaczn\u0119 od drobnej i w\u0142a\u015bciwie ma\u0142o znacz\u0105cej polemiki z samym premierem, kt\u00f3ry powiedzia\u0142, \u017ce dali\u015bmy sygna\u0142 opozycji, i\u017c si\u0119 <nie boimy>. A tymczasem jest si\u0119 czego ba\u0107. Przyznaj\u0119, \u017ce ja si\u0119 troch\u0119 boj\u0119 tej sytuacji.<\/span><\/p>\n Stoimy wobec pytania <by\u0107 albo nie by\u0107>. By\u0107 musimy i mo\u017cemy. By\u0107 dla Polski i nie tylko by\u0107, ale by\u0107 lepiej wewn\u0119trznie \u2013 ze sob\u0105 i mi\u0119dzy sob\u0105, oraz zewn\u0119trznie \u2013 z s\u0105siadami, ze \u015bwiatem. \u017beby jednak by\u0107 \u2013 trzeba by\u0107 inaczej! Nie ma sposobu, nie mo\u017cna po prostu odpowiedzie\u0107 <by\u0107> bez wskazania innego sposobu bycia.\u201d[4]<\/a><\/span><\/p>\n Partyjne \u201eby\u0107 albo nie by\u0107\u201d kaza\u0142o stawia\u0107 jeszcze inne pytania. G\u0142\u00f3wnym z nich sta\u0142o si\u0119 pytanie o w\u0142asny rodow\u00f3d. Wiadomo, \u017ce PZPR powsta\u0142a w grudniu 1948 roku podczas \u201ezjednoczenia\u201d Polskiej Partii Robotniczej i Polskiej Partii Socjalistycznej. Zjednoczenia nakazanego odg\u00f3rnie przez Kreml i polegaj\u0105cego na wch\u0142oni\u0119ciu zas\u0142u\u017conej dla ruchu robotniczego organizacji, jak\u0105 by\u0142a PPS przez za\u0142o\u017con\u0105 podczas II wojny na zlecenie Moskwy – PPR, gdzie zreszt\u0105 toczy\u0142y si\u0119 walki frakcyjne i \u201enacjonali\u015bci\u201d ust\u0105pili akurat pola stalinowskim \u201einternacjonalistom\u201d Bieruta. A\u017c do roku 1989 oficjalnie nikt na gruncie partyjnym podobnych pyta\u0144, publicznie przynajmniej, nie stawia\u0142. \u201eW roku 1989 trzeba po nowemu postawi\u0107 pytanie: do czego nawi\u0105zuje PZPR? Potencja\u0142 ideowy PZPR w momencie jej powstania m\u00f3g\u0142 by\u0107 sum\u0105 przewarto\u015bciowanego dorobku obu partii poprzedniczek. Tymczasem ograniczanie – naszych niemal do wczoraj powtarzanych formu\u0142kach oficjalnych – dorobku odrodzonej PPS tylko do jej nurtu lewicowego jest dowodem, \u017ce cienie stalinizmu znikaj\u0105 z trudem.\u201d[5]<\/a><\/span><\/p>\n Cienie stalinizmu nie znika\u0142y jednak g\u0142\u00f3wnie ze wzgl\u0119du na wewn\u0119trzn\u0105 \u201eskruch\u0119\u201d partyjnych aparatczyk\u00f3w (ci przecie\u017c, zgodnie z powiedzeniem min. J. Urbana mogli \u201ewy\u017cywi\u0107 si\u0119 sami\u201d), ale dzi\u0119ki zaistnieniu na skal\u0119 niemal masow\u0105 opozycji przeciw dzia\u0142aniom PZPR. \u201eJeszcze kilka lat temu s\u0142owo \u201eopozycja\u201d mia\u0142o w Polsce niezbyt jasne odniesienia. Opozycji w sensie ugrupowania politycznego nie przewidywa\u0142y rozwi\u0105zania prawno-ustrojowe, nie mog\u0142a by\u0107 legalna. W propagandowym obiegu by\u0142o okre\u015blenie \u201esi\u0142y (elementy) antysocjalistyczne\u201d, ale szybko si\u0119 zu\u017cy\u0142o. Potem zacz\u0119to rozr\u00f3\u017cnia\u0107 podziemie polityczne, tzn. tych, kt\u00f3rzy czynnie d\u0105\u017cyli do zmian ustrojowych, do odrzucenia socjalizmu – od opozycji wewn\u0105trz-systemowej, wychodz\u0105c z za\u0142o\u017cenia, \u017ce je\u015bli kto\u015b nie aprobuje polityki w\u0142adz, to wolno mu, ale nie musi to oznacza\u0107, \u017ce bojkotuje ustr\u00f3j socjalistyczny.\u201d[6]<\/a><\/span><\/p>\n Tymczasem na \u0142onie samej opozycji zarysowa\u0142y si\u0119 wyra\u017ane podzia\u0142y. R\u00f3\u017cna pocz\u0119\u0142a te\u017c by\u0107, w odr\u00f3\u017cnieniu od sytuacji po 13.XII.1981r., ocena sytuacji. M\u00f3wi Marek Kurzyniec, krakowski dzia\u0142acz WiP i MA: \u201eJe\u015bli kto\u015b chcia\u0142by zrozumie\u0107 przebieg wielu zachodz\u0105cych dzi\u015b zjawisk, musi cofn\u0105\u0107 si\u0119 do Sierpnia \u201980. P\u00f3\u017aniej nie widz\u0119 jakich\u015b moment\u00f3w zwrotnych \u2013 czerwiec 1989 r. nie by\u0142 \u017cadnym prze\u0142omem. Prawdziwym \u017ar\u00f3d\u0142em przemian, gdzie zaznaczy\u0142y si\u0119 najwa\u017cniejsze konflikty i problemy spo\u0142eczne, by\u0142 Sierpie\u0144. Wtedy powsta\u0142 naprawd\u0119 masowy ruch, a stan wojenny by\u0142 wydarzeniem, kt\u00f3re to wszystko zniszczy\u0142o.(\u2026). Dla mnie wa\u017cne by\u0142o jedno: czy mo\u017cna stworzy\u0107 nowy ruch i czy z jego pomoc\u0105 da si\u0119 wykorzysta\u0107 moment, w kt\u00f3rym system gnije? Widzia\u0142em ten proces na w\u0142asne oczy w drugiej po\u0142owie lat 80. \u2013 wsz\u0119dzie inercja, marazm, faktyczna nieobecno\u015b\u0107 \u201eSolidarno\u015bci\u201d jako ruchu robotniczego, masowego, bo wszystkim zaj\u0119\u0142y si\u0119 \u201eelity\u201d. Brakowa\u0142o konceptu: politycznego, spo\u0142ecznego, kt\u00f3ry by o\u017cywi\u0142 atmosfer\u0119. A system przygotowywa\u0142 si\u0119 do zmiany kostiumu. (\u2026). W 1989 r. istnia\u0142o przeczucie, \u017ce demokracja jest niewydolna, \u017ce ten spos\u00f3b realizowania zasady wolno\u015bci spo\u0142ecznej si\u0119 prze\u017cy\u0142. I to by\u0142a dla wielu herezja, ludzie byli zaaferowani czteroprzymiotnikowymi wyborami, kt\u00f3re mia\u0142y rozwi\u0105za\u0107 wszystkie problemy. P\u00f3\u017aniej si\u0119 okaza\u0142o, \u017ce wybory z czerwca 1989 r., abstrahuj\u0105c od atmosfery, to rzecz dwuznaczna, bo kompromis pojawi\u0142 si\u0119 w momencie dla systemu bardzo niebezpiecznym. W\u0142adza by\u0142a w trakcie przepoczwarzania si\u0119 (gdy zwierz\u0119ta, ludzie i systemy s\u0105 bardziej wra\u017cliwe) i mo\u017cna by\u0142o doko\u0144czy\u0107 zryw mas, a wtedy to wszystko by si\u0119 rozsypa\u0142o. (\u2026). [Ludzi z m\u0142odego pokolenia \u201eS\u201d] wyci\u0119to w 1989 r., a powyci\u0105gano stare mumie, kt\u00f3re teraz \u015bwietnie si\u0119 czuj\u0105: Gila, Handzlika, Nowaka, wszystkie te figury z 1980\/81 roku. I wszystko po to, by przyci\u0105\u0107 skrzyd\u0142a takim jak Szewczukaniec, jak g\u00f3rnicy z kopalni \u201eManifest Lipcowy\u201d, jak ludzie z Jastrz\u0119bia-Zdroju.\u201d[7]<\/a><\/span><\/p>\n Nawet wewn\u0105trz WiP-u sytuacja nie by\u0142a klarowna, tak przed, jak po negocjacjach w Warszawie. Oto, co pisze dr Eryk Krasucki ze szczeci\u0144skiego oddzia\u0142u IPN: \u201eOpisywane \u015brodowiska przyjmowa\u0142y porozumienia [Okr\u0105g\u0142ego Sto\u0142u] w odmienny spos\u00f3b. W WiP-ie nast\u0105pi\u0142 na tym tle wyra\u017any roz\u0142am. Dzia\u0142acze z r\u00f3\u017cnych miast przyj\u0119li odmienne stanowiska w zale\u017cno\u015bci od tego, jaka \u201efrakcja\u201d mia\u0142a w tym momencie wi\u0119kszo\u015b\u0107. Szczeci\u0144ski WiP popar\u0142 wyra\u017anie porozumienie. Bliska wsp\u00f3\u0142praca z solidarno\u015bciow\u0105 opozycj\u0105 rozpocz\u0119\u0142a si\u0119 zreszt\u0105 nieco wcze\u015bniej \u2013 w trakcie strajk\u00f3w sierpniowych 1988 r. (\u2026) tu\u017c przed wyborami z czerwca 1989 r. szczeci\u0144ski WiP tak okre\u015bla\u0142 swoje stanowisko: Uznajemy, \u017ce dokonuj\u0105cy si\u0119 obecnie w Polsce proces g\u0142\u0119bokich reform\u00a0 politycznych, oparty na kompromisie i dialogu, jest zbie\u017cny z ideami programowymi ruchu WiP. Ustalenia, zawarte w toku obrad \u201eokr\u0105g\u0142ego sto\u0142u\u201d gwarantuj\u0105 nam po raz pierwszy od 1947 roku uczciwy udzia\u0142 w zbli\u017caj\u0105cych si\u0119 wyborach do Sejmu i Senatu. (\u2026).<\/span><\/p>\n W diametralnie inny spos\u00f3b zareagowa\u0142 Ruch Spo\u0142ecze\u0144stwa Alternatywnego, uznaj\u0105c porozumienie mi\u0119dzy w\u0142adz\u0105 a opozycj\u0105 za zdrad\u0119 idea\u0142\u00f3w. W kwietniowym numerze wydawanego w Gda\u0144sku pisma \u201eHomek\u201d czytamy: \u201eKo\u0144czy si\u0119 okr\u0105g\u0142y st\u00f3\u0142. System, kt\u00f3ry wy\u0142ania si\u0119 porozumienia elit to krzy\u017c\u00f3wka komunistycznego ucisku i kapitalistycznego wyzysku. Pozostan\u0105 uk\u0142ady i przywileje, A z wolnego rynku rywalizacja i bieda tych, kt\u00f3rzy s\u0105 poza uk\u0142adem. (\u2026). Celem porozumienia jest spokojne korzystanie elit z przywilej\u00f3w w\u0142adzy nad nami. Opozycj\u0119 dopu\u015bci si\u0119 do wsp\u00f3\u0142rz\u0105dzenia, za co b\u0119dzie ona uspokaja\u0107 masy. W tym celu elity w\u0142adzy i opozycji chc\u0105 uchodzi\u0107 za reprezentacj\u0119 ca\u0142ego narodu i wzajemnie si\u0119 w tej roli zalegalizowa\u0107, licz\u0105c na to, \u017ce wi\u0119kszo\u015b\u0107 uwierzy w slogany, a \u201eekstrem\u0119\u201d (m\u0142odzie\u017c i radyka\u0142\u00f3w z \u201eS\u201d) pobije si\u0119 przy biernej postawie mas i z b\u0142ogos\u0142awie\u0144stwem elit (tak partyjno-rz\u0105dowych, jak i opozycyjno-ko\u015bcielnych).\u201d[8]<\/a><\/span><\/p>\n W samej \u201eSolidarno\u015bci\u201d r\u00f3wnie\u017c zarysowa\u0142 si\u0119 roz\u0142am. Tak widzia\u0142 go po latach Andrzej Gwiazda: \u201eJu\u017c w styczniu 1989 roku Wa\u0142\u0119sa zapowiedzia\u0142 powo\u0142anie \u201enowej Solidarno\u015bci\u201d. Pierwszemu publicznemu o\u015bwiadczeniu nadano doskona\u0142\u0105 pod wzgl\u0119dem socjotechnicznym form\u0119. Zorganizowano telewizyjn\u0105 \u201edebat\u0119\u201d mi\u0119dzy Miodowiczem, przewodnicz\u0105cym zwi\u0105zk\u00f3w zawodowych, powo\u0142anych w stanie wojennym. Pozwoli\u0142o to Wa\u0142\u0119sie z\u0142o\u017cy\u0107 publiczne deklaracje – nowa \u201eSolidarno\u015b\u0107\u201d b\u0119dzie zupe\u0142nie inna ni\u017c ta z 80. roku, wejd\u0105 o niej zupe\u0142nie nowi ludzie, \u201eb\u0119dziemy pracowa\u0107 za misk\u0119 zupy\u201d. Telewidzowie skupili uwag\u0119 na tym, kto \u201elepiej wypadnie\u201d i wa\u017cne politycznie deklaracje przyj\u0119li bez refleksji nad ich sensem i konsekwencjami. 17. kwietnia w wyniku umowy okr\u0105g\u0142ego sto\u0142u s\u0105d zarejestrowa\u0142 now\u0105 \u201eSolidarno\u015b\u0107\u201d.<\/span><\/p>\n Pierwsz\u0105 i drug\u0105 \u201eSolidarno\u015b\u0107\u201d \u0142\u0105czy\u0142a tylko nazwa: zarejestrowano zmieniony statut (zmiany dotyczy\u0142y paragraf\u00f3w: 5, 11, 19, 23, 24, 33 i 34).<\/span><\/p>\n Zmiany statutu zosta\u0142y zatajone przed cz\u0142onkami. Do dzisiaj nie wiadomo, kto tych zmian dokona\u0142. Wa\u0142\u0119sa og\u0142osi\u0142, \u017ce w czasie stanu wojennego wygas\u0142y mandaty cz\u0142onk\u00f3w KK, jak i wszystkich innych w\u0142adz Zwi\u0105zku, z wyj\u0105tkiem mandatu przewodnicz\u0105cego KK. Administracja przyznawa\u0142a status legalno\u015bci (np. lokal na dzia\u0142alno\u015b\u0107 tylko strukturom, organizowanym przez ludzi wyznaczonych przez Wa\u0142\u0119s\u0119. Kto nie godzi\u0142 si\u0119 z brakiem demokracji, mia\u0142 tylko jedno wyj\u015bcie \u2013 m\u00f3g\u0142 si\u0119 do Zwi\u0105zku nie zapisa\u0107. Wed\u0142ug r\u00f3\u017cnych szacunk\u00f3w do drugiej \u201eSolidarno\u015bci\u201d zapisa\u0142o si\u0119 od jednej czwartej do jednej trzeciej cz\u0142onk\u00f3w pierwszej. Na Zjazd nie zaproszono cz\u0142onk\u00f3w Komisji Krajowej i Komisji Rewizyjnej (paragraf 18. statutu – \u201eDo kompetencji Zjazdu nale\u017cy rozpatrywanie sprawozda\u0144 Komisji Krajowej i Komisji Rewizyjnej\u201d).<\/span><\/p>\n Nie podj\u0119to \u017cadnej pr\u00f3by legalizacji samowolnych dzia\u0142a\u0144 Wa\u0142\u0119sy dla zachowania cho\u0107by formalne ci\u0105g\u0142o\u015bci z pierwsz\u0105 \u201eSolidarno\u015bci\u0105\u201d. Mimo to I Zjazd nowej organizacji nazwano II Zjazdem \u201eSolidarno\u015bci\u201d. Popularno\u015b\u0107 Wa\u0142\u0119sy, poparcie jakiego udzieli\u0142y mu w\u0142adze PRL, Ko\u015bci\u00f3\u0142 i demokratyczny Zach\u00f3d pozwoli\u0142y mu z\u0142ama\u0107 statut i podepta\u0107 demokracj\u0119. \u201eSolidarno\u015b\u0107\u201d przesta\u0142a istnie\u0107, nawet nie zosta\u0142a zgodnie ze statutem rozwi\u0105zana.\u201d[9]<\/a><\/span><\/p>\n Tymczasem PZPR usi\u0142owa\u0142a pokaza\u0107 spo\u0142ecze\u0144stwu \u201enow\u0105 twarz\u201d. Dobrotliwy wizerunek ludzi Jaruzelskiego i Rakowskiego kreowa\u0142a g\u0142\u00f3wnie \u201eTrybuna Ludu\u201d: \u201eWraz z grupkami m\u0142odzie\u017cy, kt\u00f3re w pi\u0105tek 6 bm. Pojawi\u0142y si\u0119 na p\u00f3\u0142 godziny przed spotkaniem wchodzimy do gmachu KC po prostu zwyczajnie. Nikt nie \u017c\u0105da okazania dokument\u00f3w, nie wypisuje przepustki, okre\u015blaj\u0105cej dok\u0142adnie, na kt\u00f3re pi\u0119tro i w jakim celu. Po wyczyszczeniu fasady Domu Partii, co mia\u0142o by\u0107 zwyk\u0142ym zabiegiem remontowym, a zaczyna urasta\u0107 do rangi symbolu, kolejny to symptom zmieniaj\u0105cych si\u0119 czas\u00f3w.<\/span><\/p>\n Za po\u015brednictwem prasy, radia i telewizji nowo wybrany sekretarz KC PZPR, Leszek Miller wystosowa\u0142 zaproszenie do wszystkich m\u0142odych ludzi, kt\u00f3rzy chc\u0105 dyskutowa\u0107 o partii, jej dylematach, zachodz\u0105cych przemianach i udziale w nich m\u0142odzie\u017cy. Formu\u0142a klubu – zapowiadano – jest otwarta – na spotkanie mo\u017ce przyj\u015b\u0107 ka\u017cdy m\u0142ody cz\u0142owiek – niezale\u017cnie od swojej przynale\u017cno\u015bci partyjnej, organizacyjnej czy postawy \u015bwiatopogl\u0105dowej.\u201d[10]<\/a>\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0<\/span><\/p>\n Pr\u00f3cz tego rodzaju dzia\u0142a\u0144 \u201ebezpo\u015brednich\u201d \u201eTrybuna Ludu\u201d lansowa\u0142a obraz PZPR, jako organizacji prze\u0142amuj\u0105cej schematy z w\u0142asnej woli. W dodatku wci\u0105\u017c nie widzia\u0142a dla niej innej, ni\u017ali \u201ecentralnej\u201d (czym to si\u0119 r\u00f3\u017cni od wcze\u015bniejszej \u2013 \u201eprzewodniej\u201d?) roli w \u017cyciu Polski. \u201eW ostatnich latach PZPR sta\u0142a si\u0119 bardziej podatna na akceptacj\u0119 tendencji reformatorskich w sferze politycznej, spo\u0142ecznej i gospodarczej. Nadal jednak ci\u0105\u017c\u0105 stare struktury organizacyjne i model partii dyspozycyjnej. Dzia\u0142ania administracyjne dominuj\u0105 nad politycznymi. Ukszta\u0142towane historycznie struktury, mechanizmy funkcjonowania, procedury i metody dzia\u0142ania powoduj\u0105, \u017ce partia w zbyt ma\u0142ym stopniu zorientowana jest tylko na inspirowanie przemian, ale i na uczestniczenie w nich jako g\u0142\u00f3wny podmiot. Partia znalaz\u0142a si\u0119 w obliczu nowych wyzwa\u0144 i nieodwracalnego procesu przemian, a chodzi o to, by znalaz\u0142a si\u0119 w ich centrum.\u201d[11]<\/a><\/span><\/p>\n 6. lutego 1989 r. obrady \u201eokr\u0105g\u0142ego sto\u0142u\u201d rozpocz\u0119to. Ich miejscem by\u0142a Sala Kolumnowa Pa\u0142acu Rady Ministr\u00f3w. Wok\u00f3\u0142 sto\u0142u zasiad\u0142o 57 os\u00f3b. Przem\u00f3wili do zebranych m. in. Czes\u0142aw Kiszczak, Lech Wa\u0142\u0119sa, Alfred Miodowicz i J\u00f3zef \u015alisz. \u017bycie Polski skoncentrowa\u0142o si\u0119 w\u00f3wczas naprawd\u0119 w stolicy.<\/span><\/p>\n Obie \u201ewysokie, umawiaj\u0105ce si\u0119 strony\u201d nie wiedzia\u0142y, jak d\u0142ugo przyjdzie im debatowa\u0107. Pesymi\u015bci m\u00f3wili nawet o d\u0142ugich miesi\u0105cach negocjacji. Cokolwiek zreszt\u0105 ustalono ju\u017c wcze\u015bniej. Wed\u0142ug Andrzeja Gwiazdy strona rz\u0105dowa wykazywa\u0142a wi\u0119ksze zdecydowanie: \u201e(\u2026) pierwsza \u201eSolidarno\u015b\u0107\u201d znik\u0142a i zast\u0105pi\u0142a j\u0105 druga \u201eSolidarno\u015b\u0107\u201d. Niewielu ju\u017c ludzi w Polsce jest jeszcze w stanie upiera\u0107 si\u0119, \u017ce jest to kontynuacja. Druga \u201eSolidarno\u015b\u0107\u201d powsta\u0142a na zasadzie ekskluzji. Elita, pewna ograniczona grupa w \u201eSolidarno\u015bci\u201d, wy\u0142\u0105czy\u0142a inn\u0105 grup\u0119 i to nie tylko wy\u0142\u0105czy\u0142a j\u0105 formalnie, fizycznie, ale wy\u0142\u0105czy\u0142a jej cele, ca\u0142y tzw. etos. Historia powstania tej drugiej organizacji o nazwie \u201eSolidarno\u015b\u0107\u201d zacz\u0119\u0142a si\u0119 w Magdalence. Na nie\u015bmia\u0142e propozycje grupy tzw. solidarno\u015bciowej, aby pan genera\u0142 Kiszczak zgodzi\u0142 si\u0119 na reaktywowanie \u201eSolidarno\u015bci\u201d na szczeblu Komisji Zak\u0142adowych, genera\u0142, po wys\u0142uchaniu wszystkich argument\u00f3w, zdenerwowa\u0142 si\u0119, wsta\u0142 i powiedzia\u0142: \u201ePanowie, albo \u201eSolidarno\u015b\u0107\u201d b\u0119dzie od razu z krajow\u0105 czap\u0105, albo nie b\u0119dzie jej wcale.\u201d Nie wiem, czy dok\u0142adnie tak wygl\u0105da\u0142y \u201enegocjacje\u201d, poniewa\u017c znam to z przeciek\u00f3w. Na zako\u0144czenie obrad doradca inkluzyjny Mazowiecki (inkluzja \u2013 obce wtr\u0105cenie) zapyta\u0142 Kiszczaka: \u201eA kto b\u0119dzie podmiotem porozumie\u0144?\u201d. Kiszczak odpowiedzia\u0142: \u201ePodmiotem porozumie\u0144 b\u0119d\u0105 sygnatariusze\u201d.<\/span><\/p>\n Czy mo\u017cna tu m\u00f3wi\u0107 o elicie?! Czy mo\u017cna nazywa\u0107 elit\u0105 jak\u0105\u015b grup\u0119, kt\u00f3rej prominentny przedstawiciel stwierdzi\u0142: \u201eJe\u017celi nie mo\u017cemy pom\u00f3c 30 milionom, to pom\u00f3\u017cmy przynajmniej 3 tysi\u0105com\u201d? Jest to dos\u0142owny cytat opinii jednego z przyw\u00f3dc\u00f3w gda\u0144skiego podziemia w okresie obrad \u201eokr\u0105g\u0142ego sto\u0142u\u201d.\u201d[12]<\/a><\/span><\/p>\n Przem\u00f3wienie gen. Czes\u0142awa Kiszczaka, otwieraj\u0105cego obrady, zacytowa\u0142 w ca\u0142o\u015bci \u201e\u017bo\u0142nierz Wolno\u015bci\u201d:<\/span><\/p>\n \u201eSZANOWNI PA\u0143STWO!<\/span><\/p>\n Spo\u0142ecze\u0144stwo polskie oczekuje od \u201eokr\u0105g\u0142ego sto\u0142u\u201d pomy\u015blnych wie\u015bci a przede wszystkim \u2013 wymiernych efekt\u00f3w jego obrad. Dzi\u015b my\u015ble\u0107 musimy szczeg\u00f3lnie o tych, kt\u00f3rym \u017cyje si\u0119 najtrudniej. To oni w\u0142a\u015bnie spogl\u0105daj\u0105 na nas z najwi\u0119ksz\u0105 nadziej\u0105, oczekuj\u0105c odczuwalnych skutk\u00f3w porozumienia. Nie wolno nam tych nadziei zawie\u015b\u0107. Nie wolno nam r\u00f3wnie\u017c ani na chwil\u0119 zapomnie\u0107 o tych, kt\u00f3rzy ca\u0142e swe pracowite \u017cycie po\u015bwi\u0119cili Polsce ani o tych, kt\u00f3rzy s\u0105 jej przysz\u0142o\u015bci\u0105 \u2013 o m\u0142odym pokoleniu Polak\u00f3w. Maj\u0105c to na uwadze, szanujemy czas, aby jak najszybciej rozpocz\u0105\u0107 prac\u0119 w zespo\u0142ach i podzespo\u0142ach, aby podj\u0119ta przez nas misja znalaz\u0142a pozytywny wyraz w skuteczno\u015bci praktycznych dzia\u0142a\u0144.<\/span><\/p>\n Ze swej strony jeste\u015bmy do tego gotowi. Mamy jasno sprecyzowan\u0105 wizj\u0119 Polski jutra – wielkiej swym historycznym dorobkiem, \u015bmia\u0142o\u015bci\u0105 wsp\u00f3\u0142czesnych rozwi\u0105za\u0144, zjednoczeniem narodu wok\u00f3\u0142 nadrz\u0119dnych cel\u00f3w.<\/span><\/p>\n Nie kierujemy si\u0119 pytaniem \u201ekto kogo?, lecz kto z kim?\u201d. Pragniemy, aby przemiany, do kt\u00f3rych d\u0105\u017cymy, by\u0142y nasz\u0105 wsp\u00f3ln\u0105 narodow\u0105 spraw\u0105. Nikt jednak nie wyposa\u017cy\u0142 nas w magiczn\u0105 moc stanowienia o polskiej rzeczywisto\u015bci. Nie powinni\u015bmy ulega\u0107 takiemu z\u0142udzeniu. Efektem naszej pracy mo\u017ce by\u0107 tylko zaczyn program\u00f3w dzia\u0142ania oraz uzyskanie spo\u0142ecznej opinii, aprobaty i wsparcia.<\/span><\/p>\n B\u0119dzie to mo\u017ce ma\u0142o, lecz zarazem jak\u017ce wiele. Wszystko zale\u017cy od poczucia odpowiedzialno\u015bci, kultury politycznej, odwagi i konsekwencji w dalszej wsp\u00f3\u0142pracy, nacechowanej patriotyczn\u0105 trosk\u0105 o losy kraju, o dobro wszystkich Polak\u00f3w. Dzi\u0119kuj\u0119 za uwag\u0119.\u201d[13]<\/a><\/span><\/p>\n \u00a0Ju\u017c podczas obrad \u201erz\u0105dowa\u201d \u201ePolityka\u201d wyra\u017anie stara\u0142a si\u0119 wesprze\u0107 porozumienie i t\u0119 cz\u0119\u015b\u0107 opozycji, kt\u00f3ra zasiad\u0142a do sto\u0142u rozm\u00f3w. W Jastrz\u0119biu\u2013Zdroju, o kt\u00f3rego dzia\u0142aczach m\u00f3wi\u0142 ju\u017c Marek Kurzyniec, niezadowoleni z rozwoju sytuacji i spodziewanego zbyt du\u017cego dla siebie kompromisu – ludzie opozycji zorganizowali kontr-spotkanie.<\/span><\/p>\n \u201eW Warszawie ko\u0144czy si\u0119 trzeci tydzie\u0144 \u201eokr\u0105g\u0142ego sto\u0142u\u201d, w Jastrz\u0119biu rozpoczyna spotkanie opozycyjnych grup i organizacji przeciwnych – jak powiedzia\u0142 jeden z dyskutant\u00f3w – \u201eokr\u0105g\u0142osto\u0142owemu\u201d szanta\u017cowi wobec narodu\u2026 Nazwa: Kongres opozycji antyustrojowej. Wiod\u0105ce has\u0142o: przeciwko dogadywaniu si\u0119 elity w\u0142adzy i tzw. opozycji konstruktywnej. Cel: wsp\u00f3lny front dzia\u0142a\u0144 na rzecz zmiany ustroju w nowych warunkach spo\u0142eczno-politycznych, w kt\u00f3rych – kolejna teza z dyskusji – cz\u0119\u015b\u0107 \u201eSolidarno\u015bci\u201d anga\u017cuje si\u0119 w podtrzymywanie komuny.\u201d[14]<\/a><\/span><\/p>\n Do Jastrz\u0119bia nie przyjecha\u0142y ekipy RSA i niekt\u00f3rych ogniw WiP-u. S\u0142u\u017cba Bezpiecze\u0144stwa zatrzyma\u0142a ok. 120 os\u00f3b. Tym samym dokonano podzia\u0142u na opozycj\u0119 \u201ekonstruktywn\u0105\u201d (t\u0119, rozmawiaj\u0105c\u0105 w stolicy) i \u201eniekonstruktywn\u0105\u201d (t\u0119 z Jastrz\u0119bia-Zdroju), kt\u00f3ry to podzia\u0142 owocuje negatywnie do dzi\u015b dnia (podw\u00f3jne obchody 25-lecia NSZZ \u201eSolidarno\u015b\u0107\u201d).<\/span><\/p>\n W Warszawie tak\u017ce nie rozmawia\u0142o si\u0119 zbyt \u0142atwo. R\u00f3\u017cne pomys\u0142y na zmian\u0119 status quo<\/em> mieli nie tylko przedstawiciele strony rz\u0105dowej, ale te\u017c opozycjoni\u015bci. W jednej kwestii opozycja znalaz\u0142a sojusznika w ekonomi\u015bcie partyjnym \u2013 doc. Grzegorz Ko\u0142odko popar\u0142 odwleczenie przez ust\u0119puj\u0105cy rz\u0105d operacji urynkowienia gospodarki.[15]<\/a> \u201e\u2013 W\u015br\u00f3d uczestnik\u00f3w okr\u0105g\u0142ego sto\u0142u dostrzegam go\u0142\u0119bie i jastrz\u0119bie. Okna w Sali obrad s\u0105 zamkni\u0119te, wi\u0119c ani jedni, ani drudzy nie wyfrun\u0105. O go\u0142\u0119biach mo\u017cna powiedzie\u0107 wiele dobrego. S\u0105 to ludzie o wysokim poziomie wiedzy profesjonalnej, a takich ceni\u0119 wysoko. Rozumiej\u0105 procesy, kt\u00f3re zachodz\u0105\u00a0 w kraju, wiedz\u0105, w jakim stanie jest nasza gospodarka i czym mo\u017ce si\u0119 to sko\u0144czy\u0107. Gotowi s\u0105 t\u0142umaczy\u0107 swoj\u0105 wiedz\u0119 na j\u0119zyk porozumienia. Ale gdy porozumienie wydaje si\u0119 by\u0107 w zasi\u0119gu r\u0119ki, w\u00f3wczas unosz\u0105 si\u0119 jastrz\u0119bie i m\u00f3wi\u0105: chwileczk\u0119, jeszcze jest ta sprawa, jeszcze tamten problem! Takie dzia\u0142anie uwa\u017cam za przejaw z\u0142ej woli – m\u00f3wi doc. dr Grzegorz W. Ko\u0142odko, specjalista w zakresie polityki gospodarczej, przedstawiciel strony rz\u0105dowo-koalicyjnej w grupie roboczej ds. indeksacji p\u0142ac i dochod\u00f3w, wy\u0142onionej z zespo\u0142u ds. gospodarki i polityki spo\u0142ecznej.\u201d[16]<\/a> (cdn.)<\/strong><\/span><\/p>\n \u00a0<\/span><\/p>\n Kamil Soroka<\/span><\/strong><\/p>\n [1]<\/a> Dlatego musimy si\u0119 dogada\u0107<\/em> \u2013 z Lechem Wa\u0142\u0119s\u0105 rozmawiaj\u0105 Jerzy Baczy\u0144ski i Marian Turski,\u00a0 \u201ePolityka\u201d, nr 1, Warszawa, 7.I.1989 r., ss. 3-4;<\/p>\n<\/div>\n [2]<\/a> Syski J., Skazani na siebie<\/em>, \u201ePolityka\u201d, nr 1, Warszawa, 7.I.1989 r., s. 1;<\/p>\n<\/div>\n [3]<\/a> Bijak J., Pluralizm rozs\u0105dnych<\/em>, \u201ePolityka\u201d, nr 3, 21.I.1989 r., s. 6;<\/p>\n<\/div>\n [4]<\/a> Cackowski Z., Spok\u00f3j jest, ale nietrwa\u0142y. Atuty i s\u0142abo\u015bci<\/em>, \u201ePolityka\u201d, nr 4, 28.I.1989 r., s. 1;<\/p>\n<\/div>\n [5]<\/a> Kurz A., Odnawia\u0107 socjalizm czy tworzy\u0107 nowy. Do czego nawi\u0105zujemy?<\/em>, \u201ePolityka\u201d, nr 8, 25.II.1989 r., s. 4;<\/p>\n<\/div>\n [6]<\/a> Kwiatkowski S., Opinie o opozycji<\/em>, \u201ePolityka\u201d, nr 9, 4.III.1989 r., s. 1;\u00a0<\/p>\n<\/div>\n [7]<\/a> Docisn\u0105\u0107 System<\/em>, Krzysztof Wo\u0142od\u017ako rozmawia z Markiem Kurzy\u0144cem, \u201eObywatel\u201d, nr 5 (31)\/2006, ss. 5-6;\u00a0<\/p>\n [8]<\/a> Krasucki E., Alternatywne ruchy m\u0142odzie\u017cowe wobec zmian spo\u0142eczno-politycznych ko\u0144ca lat 80-tych \u2013 zarys problematyki ze szczeg\u00f3lnym uwzgl\u0119dnieniem obszaru Pomorza Zachodniego,<\/em> \u201e<\/strong>Ulica Wszystkich \u015awi\u0119tych\u201d, nr 6 (78), 29.VI.2006, s. 18;\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0<\/p>\n<\/div>\n [9]<\/a> Gwiazda\u00a0 A., List otwarty do Parlamentu Europejskiego<\/em>, w: \u201eUlica Wszystkich \u015awi\u0119tych\u201d, nr 12 (66), 29.XI.2004, ss.\u00a0 7-8;<\/p>\n<\/div>\n [10]<\/a> Sowi\u0144ska M., Mik\u0142aszewicz A., M\u0142odzie\u0144cza niecierpliwo\u015b\u0107, temperament i troska. Partia popiera wszystkich, kt\u00f3rzy chc\u0105 zmian na lepsze<\/em>, \u201eTrybuna Ludu\u201d, nr 7, 9.I.1989 r., s. 5;<\/p>\n<\/div>\n [11]<\/a> Kuczy\u0144ski M., Tematy X Plenum \u2013 pogl\u0105dy i dyskusje. W obliczu nowych wyzwa\u0144<\/em>, \u201eTrybuna Ludu\u201d, nr 1, Warszawa, 2. stycznia 1989 r., s. 4;<\/p>\n [12]<\/a> Gwiazda\u00a0 A., Elity \u201eSolidarno\u015bci\u201d<\/em>, \u201eObywatel\u201d, nr 4 (30)\/2006, s.\u00a0 29;<\/p>\n<\/div>\n
\n