\u00a0<\/p>\n
Jak zauwa\u017cy\u0142 jeden z polskich libera\u0142\u00f3w mi\u0119dzywojnia, Adam Krzy\u017canowski, to g\u0142\u00f3wnie krytyka lewicy wp\u0142yn\u0119\u0142a na brak zdecydowanych sukces\u00f3w my\u015bli liberalnej\u00a0\u00a0w przededniu odzyskania niepodleg\u0142o\u015bci. \u201eZwyci\u0119stwo my\u015bli socjalistycznej by\u0142o po\u0142owicznym. Jego owocami musia\u0142a si\u0119 podzieli\u0107 z nacjonalizmem, kt\u00f3ry ostatecznie okaza\u0142 si\u0119 najsilniejszy.\u201d[1]<\/a><\/span><\/p>\n <\/span><\/p>\n I wojna zmieni\u0142a porz\u0105dek \u015bwiata \u2013 skala ofiar wojskowych i cywilnych przekroczy\u0142a wszystko, co wcze\u015bniej znano. Jednym ze skutk\u00f3w czteroletnich dzia\u0142a\u0144 zbrojnych (w zrewoltowanej Rosji czy wzd\u0142u\u017c polskich granic rok 1918 nie by\u0142 \u017cadn\u0105 cezur\u0105 przerwania walk) sta\u0142a si\u0119 n\u0119dza. Mniejsza mo\u017ce w pa\u0144stwach zwyci\u0119skich (wszak odbiera\u0142y kontrybucj\u0119), ale i w\u015br\u00f3d nich zdarza\u0142y si\u0119 wyj\u0105tki (W\u0142ochy).<\/span><\/p>\n T\u0142umy by\u0142y g\u0142odne, \u017c\u0105da\u0142y pracy i jedzenia. T\u0142umy by\u0142y gro\u017ane. Jak w Petersburgu. Lenin da\u0142 swoim t\u0142umom komunizm wojenny, Mussolini \u2013 faszyzm. Jedna i druga formacja by\u0142a akulturow\u0105, schlebia\u0142a najni\u017cszym potrzebom, gdy\u017c nawet te nie zosta\u0142y zaspokojone. Nienawi\u015b\u0107 mi\u0119dzy uczestnikami wojny trwa\u0142a, umiej\u0119tnie podsycana przez nacjonalist\u00f3w.<\/span><\/p>\n Wybitny polski socjolog ostrzega\u0142: \u201e(…) pot\u0119\u017cna fala ochlokracji szybko si\u0119 wznosi doko\u0142a nas. Je\u017celi jej nie powstrzymamy (…), zmiecie ona rzeczywistych budowniczych naszej cywilizacji, zniszczy ich plany i pozostawi niedoko\u0144czone dzie\u0142o stopniowemu upadkowi. Wielkie idea\u0142y tw\u00f3rczo\u015bci i rozwoju duchowego b\u0119d\u0105 zast\u0105pione przez zbiorowe wysi\u0142ki, w celu otrzymania maksimum\u00a0 zadowolenia materialnego i powierzchniowego podniecenia\u201d.[2]<\/a><\/span><\/p>\n Spostrze\u017cenia Znanieckiego potwierdzi\u0142a p\u00f3\u017aniejsza nieco diagnoza Ortegi\u00a0y Gasseta i rozw\u00f3j totalitaryzmu w Europie.<\/span><\/p>\n Nacjonalizmy nie by\u0142y li tylko spu\u015bcizn\u0105 po Wielkiej Wojnie. Kszta\u0142towa\u0142y si\u0119 wraz z powstawaniem nowoczesnych pa\u0144stw narodowych, gdzie raptem jedni okazywali si\u0119 gorsi od drugich wy\u0142\u0105cznie ze wzgl\u0119du na inn\u0105 religi\u0119, kultur\u0119 czy j\u0119zyk. W niema\u0142ej mierze sta\u0142y si\u0119 pok\u0142osiem kolonializmu \u2013 w koloniach stosunki spo\u0142eczne od pocz\u0105tku pozbawiono nawet szans na r\u00f3wno\u015b\u0107. XIX-wieczni Francuzi czy Belgowie byli libera\u0142ami we w\u0142asnym kraju,\u00a0\u00a0w zamorskich posiad\u0142o\u015bciach tolerowali wszystko, w\u0142\u0105cznie z formalnych lub cichym niewolnictwem.<\/span><\/p>\n Zabory da si\u0119 okre\u015bli\u0107 jako form\u0119 swoistej kolonii. Silniejsze pa\u0144stwo przejmowa\u0142o terytorium s\u0142abszego, narzuca\u0142o mu sw\u00f3j porz\u0105dek prawny, zape\u0142nia\u0142o szeregi wojska m\u0142odzie\u017c\u0105 podbitego narodu, z czasem stara\u0142o si\u0119 narzuci\u0107 w\u0142asny j\u0119zyk i tradycje kulturowe, ruguj\u0105c lokalno\u015b\u0107.<\/span><\/p>\n Zaborcy byli \u201elepsi\u201d, a jednocze\u015bnie m\u00f3wili innym j\u0119zykiem. Trudno o \u0142atwiejszy zacz\u0105tek postaw nacjonalistycznych. W obie zreszt\u0105 strony. Uwaga Romana Wapi\u0144skiego podziela niniejszy tok rozumowania: \u201e(…) moim zdaniem na og\u00f3\u0142 nie docenia si\u0119 wp\u0142ywu polityki pa\u0144stw zaborczych (i panuj\u0105cych w nich narod\u00f3w) na wyobra\u017cenia i zachowania zamieszkuj\u0105cych je narod\u00f3w. A przecie\u017c \u017cycie i dzia\u0142anie w tych pa\u0144stwach wp\u0142ywa\u0142o na kszta\u0142towanie si\u0119 wzorc\u00f3w post\u0119powania. Inne by\u0142o oddzia\u0142ywanie polityki narodowej Wiednia, w najmniejszym stopniu ska\u017cone nacjonalizmem, a inne Berlina, poddane tak\u017ce\u00a0\u00a0i w swym nurcie liberalnym d\u0105\u017ceniom nacjonalistycznym.\u201d[3]<\/a><\/span><\/p>\n Na terenach zaboru carskiego wa\u017cnym elementem walki o przynale\u017cno\u015b\u0107 narodow\u0105 sta\u0142a si\u0119 religia. Prawos\u0142awie, mistyk\u0105 i obrz\u0119dowo\u015bci\u0105 bardziej trafiaj\u0105ce do ludu, zyskiwa\u0142o sobie na by\u0142ych wschodnich Kresach Rzeczypospolitej du\u017ce rzesze wyznawc\u00f3w. Zale\u017cno\u015b\u0107 Cerkwi prawos\u0142awnej od dworu imperatora, powodowa\u0142a antypolsk\u0105 dzia\u0142alno\u015b\u0107 kleru. Ci, kt\u00f3rzy i tak mieli k\u0142opoty z samookre\u015bleniem, b\u0119d\u0105c zazwyczaj etnicznymi miesza\u0144cami Rusin\u00f3w (dzisiejszych Ukrai\u0144c\u00f3w), Polak\u00f3w, Rosjan, Poleszuk\u00f3w, licznie osiedlanych tam Tatar\u00f3w etc. odrzucali, niezbyt wci\u0105\u017c ugruntowan\u0105, polsko\u015b\u0107, identyfikuj\u0105c si\u0119 z czasem\u00a0z moc\u0105 Imperium Rosyjskiego. B\u0142\u0119dy w polityce dawnych polskich w\u0142adc\u00f3w m\u015bci\u0142y si\u0119 dopiero po wielu latach.<\/span><\/p>\n W Prusach polityka zaborc\u00f3w by\u0142a bardziej urz\u0119dowa. Starano si\u0119 po prostu likwidowa\u0107 \u015bwi\u0105tynie katolickie i rugowa\u0107 z nich ojczysty j\u0119zyk w przekonaniu (s\u0142usznym niekiedy), i\u017c skoro ludowi B\u00f3g jest naprawd\u0119 niezb\u0119dny, poszukaj\u0105 go w pobliskim ko\u015bciele ewangelickim, co stanie si\u0119 pocz\u0105tkiem wynarodowienia. Dodaj\u0105c do tego dziesi\u0105tki innych utrudnie\u0144, Prusacy zarysowali wyra\u017anie nacjonalistyczn\u0105 lini\u0119 podzia\u0142u. O ile jednak niemieccy libera\u0142owie potrafili walczy\u0107 z Otto von Bismarckiem o fundusze na zbrojenia, antypolska polityka \u201e\u017celaznego kanclerza\u201d w niczym im nie przeszkadza\u0142a. R\u00f3wno\u015b\u0107 obywatelska – Polak\u00f3w obejmowa\u0142a jakby w mniejszym stopniu.<\/span><\/p>\n Najbli\u017csza prawdziwemu liberalizmowi wobec poddanych by\u0142a Monarchia Austro-W\u0119gierska. Jeszcze w poprzedzaj\u0105cym j\u0105 Cesarstwie Austriackim zdarza\u0142y si\u0119 (cho\u0107by po Wio\u015bnie Lud\u00f3w) okresy polityki Polakom nieprzychylnej. A je\u015bli nie wszystkim Polakom, to ziemia\u0144stwu z pewno\u015bci\u0105. Zmiana uk\u0142adu politycznego i coraz wi\u0119ksza mozaika kultur\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 i religii, tworz\u0105ca Austro-W\u0119gry, powodowa\u0142a tolerancj\u0119 wobec \u201einno\u015bci\u201d. St\u0105d \u0142agodna cenzura, tworzenie samorz\u0105d\u00f3w krajowych, ograniczenie ingerencji pa\u0144stwa g\u0142\u00f3wnie do regularnego egzekwowania podatk\u00f3w.<\/span><\/p>\n Nie darmo na \u015al\u0105sku Cieszy\u0144skim, zw\u0142aszcza w wioskach, w wielu tradycyjnych domach spotka\u0107 wci\u0105\u017c mo\u017cna jeszcze podniszczone portrety cesarza Franza Josepha. Sentyment do \u201edobrej\u201d, \u201esprawiedliwej\u201d w\u0142adzy – pozosta\u0142.<\/span><\/p>\n Nacjonalizmy wybuch\u0142y z ogromn\u0105 si\u0142\u0105 podczas zawieruchy wojennej lat 1914-1918. Tysi\u0105com ludzi trzeba by\u0142o jako\u015b wyt\u0142umaczy\u0107, dlaczego maj\u0105 do siebie strzela\u0107. Polacy znale\u017ali si\u0119 w po\u0142o\u017ceniu nie do pozazdroszczenia \u2013 ci z zaboru carskiego mieli obowi\u0105zek walki z rodakami spod sztandar\u00f3w Rzeszy Niemieckiej i Austro-W\u0119gier. Niemcy i Austriacy wysy\u0142ali \u201eswoich\u201d Polak\u00f3w przeciw ich braciom z armii carskiej.\u00a0<\/span><\/p>\n Kategoria \u201ewroga\u201d, budowana na warto\u015bciach nacjonalistycznych, w przypadku Polak\u00f3w zazwyczaj zawodzi\u0142a. Ale dla Chorwata, S\u0142owe\u0144ca, Dalmaty\u0144czyka \u2013 polski wojak w mundurze rosyjskim by\u0142 tylko celem bagnet\u00f3w i kul. Liczy\u0142 si\u0119 sztandar, nie j\u0119zyk czy wyznanie przeciwnika. Stawa\u0142y przeciw sobie armie wielonarodowe i etniczne konflikty nak\u0142ada\u0142y si\u0119 z wielk\u0105 si\u0142\u0105 na tworzon\u0105 w\u0142a\u015bnie histori\u0119.<\/span><\/p>\n \u201eSpokojna ewolucja form ustrojowych, jak\u0105 widzieli\u015bmy w ca\u0142ym wieku XIX, zosta\u0142a przerwana. Wielka wojna przerwa\u0142a nagle zwi\u0105zek ustrojowy pomi\u0119dzy wiekiem XIX a XX, rzucaj\u0105c ludzko\u015b\u0107 w odm\u0119ty chaosu (…). Wiek XIX by\u0142 okresem my\u015bli liberalnej jako my\u015bli post\u0119powej, demokratycznej, humanitarnej, pokojowej, indywidualistycznej. (…) Wiek XX jest okresem zwyci\u0119stwa kombinacji dw\u00f3ch wielkich si\u0142, kt\u00f3re wyzwoli\u0142y ogrom kinetycznej energii: nacjonalizmu i socjalizmu.\u201d[4]<\/a><\/span><\/p>\n Traktat Wersalski by\u0142 wyrazem pychy zwyci\u0119zc\u00f3w, mo\u017cna w\u0142a\u015bciwie nazwa\u0107 go Dyktatem Wersalskim.[5]<\/a> Niemcom, kt\u00f3rzy przecie\u017c na Wschodzie pokonali Rosjan, narzucono niezwykle twarde warunki. \u017badna warstwa spo\u0142eczna – ani zrewoltowani robotnicy Berlina, ani silna ju\u017c bur\u017cuazja nie traktowa\u0142y Wersalu jako uk\u0142adu uczciwego. Na bazie roszcze\u0144 rewindykacyjnych Adolf Hitler zbudowa\u0142 pot\u0119g\u0119 NSDAP.<\/span><\/p>\n Polacy o granic\u0119 wschodni\u0105 i zachodni\u0105 (Powstanie Wielkopolskie) musieli walczy\u0107. Ponowne zaistnienie polskiej pa\u0144stwowo\u015bci \u015bwiat co prawda do wiadomo\u015bci przyj\u0105\u0142, ale\u00a0\u00a0w du\u017cej mierze pozostawiono jego obywateli na \u0142asce losu. W walkach o granice zn\u00f3w triumfowa\u0142 nacjonalizm, nie daj\u0105c szans wyrazicielom pogl\u0105d\u00f3w liberalnych.<\/span><\/p>\n \u201e(…) poniewa\u017c konflikty mia\u0142y miejsce pomi\u0119dzy narodami i grupami etnicznymi, kwestia wolno\u015bci jednostki zosta\u0142a w najlepszym wypadku zepchni\u0119ta na margines.\u00a0\u00a0W dodatku (…) \u017caden z uczestnicz\u0105cych w tych konfliktach narod\u00f3w nie by\u0142 w pe\u0142ni usatysfakcjonowany.\u201d[6]<\/a><\/span><\/p>\n Mechanizm podobny \u2013 niezadowolenie ju\u017c nie stan\u00f3w czy grup spo\u0142ecznych,\u00a0\u00a0a ca\u0142ych narod\u00f3w. Takich \u201enie za\u0142atwionych\u201d na terenie Europy spraw, czy wr\u0119cz porachunk\u00f3w, by\u0142o znacznie wi\u0119cej.\u00a0 Pod koniec lat 30-tych XX wieku zaowocowa\u0142y kolejn\u0105 wojn\u0105 \u015bwiatow\u0105.\u00a0 Najwyra\u017aniej liberalizm I po\u0142owy wieku XX by\u0142 zbyt s\u0142aby, by powstrzyma\u0107 narastaj\u0105c\u0105 fal\u0119 spo\u0142ecznych niepokoj\u00f3w. Zreszt\u0105 nie burzy\u0142y si\u0119 poszczeg\u00f3lne grupy spo\u0142eczne \u2013 burzy\u0142y si\u0119 masy. A te, jak wiadomo, nie sk\u0142adaj\u0105 si\u0119 wy\u0142\u0105cznie ze \u015brodowisk spauperyzowanych.<\/span><\/p>\n Po plebiscytach na G\u00f3rnym \u015al\u0105sku oraz Warmii i Mazurach II Rzeczypospolita ustali\u0142a przebieg granic. Jej politycy, wychowani na walce z zaborcami,\u00a0 musieli teraz okre\u015bli\u0107 si\u0119 w zupe\u0142nie nowej rzeczywisto\u015bci.<\/span><\/p>\n \u201e(…) zaistnia\u0142y [w Polsce] (…) uk\u0142ad si\u0142 politycznych, zdeterminowany ostrymi konfliktami narodowymi i spo\u0142ecznymi, cz\u0119sto wsp\u00f3\u0142bie\u017cnymi, nie stwarza\u0142 pola do dzia\u0142ania zwolennikom idei liberalnych.\u201d[7]<\/a><\/span><\/p>\n Co prawda ju\u017c pod koniec wieku XIX europejscy libera\u0142owie rozpoznali niebezpiecze\u0144stwo nacjonalizmu i pr\u00f3bowali znale\u017a\u0107 \u201etrzeci\u0105 drog\u0119\u201d, w przypadku Rzeszy Niemieckiej d\u0105\u017c\u0105c do pogodzenia interes\u00f3w (zyskiwa\u0142a na tym najbardziej bur\u017cuazja, broni\u0105ca interes\u00f3w kolonialnych i szykuj\u0105ca si\u0119 do wojny) \u2013 by\u0142y to jednak inicjatywy rzadkie. Trudno przecie\u017c pogodzi\u0107 poszanowanie jednostki ludzkiej i jej swob\u00f3d z pogl\u0105dami r\u00f3\u017cnicuj\u0105cymi ludzi etnicznie.<\/span><\/p>\n W dodatku kszta\u0142tuj\u0105ce si\u0119 nacjonalizmy kontynentu zbyt d\u0142ugo by\u0142y przez kr\u0119gi liberalne lekcewa\u017cone. Wiara w post\u0119p i my\u015bl naukow\u0105 kaza\u0142y libera\u0142om idealizowa\u0107 ich poczynania. Przyk\u0142adem jest tu zab\u00f3r carski, gdzie wielu zwolennik\u00f3w \u201edemokratycznego liberalizmu\u201d <pozytywist\u00f3w warszawskich> wykazywa\u0107 pocz\u0119\u0142o coraz wi\u0119ksze zainteresowanie dzia\u0142aniami Narodowej Demokracji.<\/span><\/p>\n Po 7 latach wojny Polacy musieli przede wszystkim zaj\u0105\u0107 si\u0119 unifikacj\u0105 ziem pozaborowych i zrujnowan\u0105 gospodark\u0105 kraju. Op\u00f3r s\u0105siad\u00f3w wobec ustalania granic RP stanowi\u0142 po\u017cywk\u0119 dla polskich nacjonalist\u00f3w (kt\u00f3rym przez lat kilka sprzyja\u0142 przecie\u017c nawet \u015awi\u0119tochowski), z drugiej strony by\u0142 pretekstem do dzia\u0142a\u0144 lewicy.<\/span><\/p>\n Kl\u0119ska bolszewik\u00f3w w wojnie z Polsk\u0105 kaza\u0142a zreszt\u0105 opinii spo\u0142ecznej (w tym, niestety, libera\u0142om) marginalizowa\u0107 rodzimy komunizm, uwa\u017cany za agentur\u0119 ZSRR, a jako wr\u00f3g ideowy jawi\u0142 si\u0119 wyznawcom doktryny Locke\u2019a czy Milla g\u0142\u00f3wnie ruch endecki.<\/span><\/p>\n Libera\u0142owie lekcewa\u017cyli czynnik najistotniejszy \u2013 w\u0142asne rozbicie, chwiejno\u015b\u0107 sytuacji politycznej, rozdarcie ideowe wielu dzia\u0142aczy. \u201e(…) wobec poczucia w\u0142asnej s\u0142abo\u015bci i dystansu wobec ugrupowa\u0144 robotniczych i ch\u0142opskich, szukano oparcia w silnym cz\u0142owieku. (…) Idealnym za\u015b wprost kandydatem do odegrania tej roli by\u0142 J\u00f3zef Pi\u0142sudski, w\u00f3wczas ju\u017c otoczony legend\u0105\u00a0 g\u0142\u00f3wnego tw\u00f3rcy polskiego czynu zbrojnego w latach wielkiej wojny\u00a0i organizatora odradzaj\u0105cego si\u0119 pa\u0144stwa\u201d.[8]<\/a><\/span><\/p>\n W\u00f3dz legion\u00f3w jawi\u0142 si\u0119 postaci\u0105 opatrzno\u015bciow\u0105 r\u00f3wnie\u017c wci\u0105\u017c wp\u0142ywowym polskim karbonariuszom, w\u015br\u00f3d kt\u00f3rych tradycyjnie znajdowa\u0142o si\u0119 wielu libera\u0142\u00f3w. \u201eJak stwierdzono w pi\u015bmie Polskiej Lo\u017cy Narodowej do francuskiego Wielkiego Wschodu\u00a0z 27. stycznia 1921 r.: <my, wolnomularze polscy mamy wyb\u00f3r \u0142atwy \u2013 popieramy zdrowy o\u015brodek demokratyczny narodu, kt\u00f3rego rzecznikiem jest Pi\u0142sudski>.\u201d[9]<\/a><\/span><\/p>\n Liberalizm wspiera\u0142 dot\u0105d rz\u0105dy parlamentarne, nierozerwalnie kojarzone z jego doktryn\u0105. \u015amier\u0107 prezydenta Gabriela Narutowicza wstrz\u0105sn\u0119\u0142a \u015brodowiskiem liberalnym. Od lat, o ile dokonywano na ziemiach polskich zamach\u00f3w, to ofiarami byli przedstawiciele administracji narzuconej przez zdobywc\u0119 \u2013 carat.<\/span><\/p>\n Zab\u00f3jstwo Narutowicza wi\u0119kszo\u015b\u0107 ugrupowa\u0144 politycznych potraktowa\u0142a jako zagro\u017cenie s\u0142abego rodzimego parlamentaryzmu, trudno si\u0119 te\u017c dziwi\u0107, \u017ce wbrew wyznawanym oficjalnie ideom \u2013 szuka\u0142y one ratunku dla porz\u0105dku konstytucyjnego, wspieraj\u0105c legionowych autorytaryst\u00f3w.<\/span><\/p>\n \u201eDrastyczniej jeszcze dylemat mi\u0119dzy (…) zasadami, a mo\u017cliwo\u015bciami ich realizacji da\u0142 o sobie zna\u0107 w sferze \u017cycia gospodarczego. (…) Relatywnie nieco wi\u0119kszymi mo\u017cliwo\u015bciami wywierania wp\u0142ywu na bieg \u017cycia politycznego dysponowa\u0142y jedynie te \u015brodowiska, kt\u00f3re zwi\u0105zane by\u0142y z masoneri\u0105.\u201d[10]<\/a><\/span><\/p>\n Niepewny by\u0142 nawet los polskiego pieni\u0105dza. W swym expos\u00e9<\/em> z 10. czerwca 1924 roku premier W\u0142adys\u0142aw Grabski m\u00f3wi\u0142: \u201eMamy polskiego z\u0142otego, a \u017cycie gospodarcze pragn\u0119\u0142oby jednak obok z\u0142otego polskiego mie\u0107 jeszcze asygnaty bankowe i asygnaty rz\u0105dowe. I ludzie \u0142ami\u0105 sobie g\u0142owy nad tym, aby stworzy\u0107 nowy surogat pieni\u0105dza. Rz\u0105d musi si\u0119 temu oprze\u0107, bo wszelki surogat pieni\u0105dza, wszelki surogat z\u0142otego polskiego pod t\u0105 lub inn\u0105 postaci\u0105 jest sposobem podkopania si\u0142y z\u0142otego polskiego, polegaj\u0105cej na tym, \u017ce jest on oparty na w\u0142asnej ustawie, kt\u00f3rej nikt nie mo\u017ce os\u0142abi\u0107 ubocznymi dzia\u0142aniami\u201d.[11]<\/a><\/span><\/p>\n Wolny rynek i cena jako jedyny wyznacznik sytuacji gospodarczej w warunkach \u015bwie\u017cej polskiej niepodleg\u0142o\u015bci i wojny celnej z Niemcami nie rokowa\u0142y nadziei na utrzymanie pa\u0144stwowo\u015bci. \u201eRealia gospodarcze uniemo\u017cliwia\u0142y prowadzenie polityki gospodarczej zgodnej z zasadami liberalizmu gospodarczego. Nadal je wprawdzie g\u0142oszono, polemizowano ze zwolennikami znacznego zwi\u0119kszenia roli pa\u0144stwa w \u017cyciu gospodarczym, ale presja potrzeb, pochodnych g\u0142\u00f3wnie od s\u0142abo\u015bci kapita\u0142u prywatnego i konieczno\u015bci obronnych, zmusza\u0142a do odchodzenia od tych zasad i prowadzenia polityki interwencjonistycznej.\u201d[12]<\/a><\/span><\/p>\n Jaki by\u0142 \u201erozk\u0142ad si\u0142 liberalnych\u201d w polityce odrodzonej Rzeczypospolitej? Do roku 1924 najwi\u0119ksza ich liczba reprezentowa\u0142a w sejmie PSL \u201eWyzwolenie\u201d, gdzie liderem frakcji by\u0142 Stanis\u0142aw Thugutt. Dzia\u0142ania liberalne postulowali przynajmniej niekt\u00f3rzy pos\u0142owie Zwi\u0105zku Ludowo-Narodowego z Boles\u0142awem Koskowskim i Polskiej Partii Socjalistycznej. Tu wypada przypomnie\u0107 posta\u0107 Mieczys\u0142awa Niedzia\u0142kowskiego. Partia Pracy nie odgrywa\u0142a niemal \u017cadnej realnej roli opiniotw\u00f3rczej.<\/span><\/p>\n \u201eNajbardziej chyba \u017cywe, mimo nacisk\u00f3w Ko\u015bcio\u0142a i si\u0142 skrajnie nacjonalistycznych, pozosta\u0142y idee liberalne w sferze tw\u00f3rczo\u015bci kulturalnej, ale jej zasi\u0119g oddzia\u0142ywania spo\u0142ecznego by\u0142 nader ograniczony.\u201d[13]<\/a><\/span><\/p>\n Acz i w kulturze najlepiej nie by\u0142o. Przegl\u0105d Wsp\u00f3\u0142czesny<\/em>, wiarygodny sk\u0105din\u0105d tytu\u0142, sw\u0105 popularno\u015b\u0107 ogranicza\u0142 g\u0142\u00f3wnie do terenu by\u0142ej Galicji. Wiadomo\u015bci Literackie<\/em> trafia\u0142y do elit. Brakowa\u0142o pism, podobnych dawnej Prawdzie<\/em> \u015awi\u0119tochowskiego czy Nowej Reformie<\/em> Romanowicza \u2013 dysponuj\u0105cych dobrymi, ci\u0119tymi pi\u00f3rami i docieraj\u0105cych swa publicystyk\u0105 do szerokich rzesz spo\u0142ecznych.<\/span><\/p>\n Brakowa\u0142o te\u017c libera\u0142om Mi\u0119dzywojnia wsp\u00f3lnej p\u0142aszczyzny ideowej. Przed rokiem 1914 przynajmniej w jednym byli zgodni \u2013 nale\u017cy doprowadzi\u0107 do takich zmian\u00a0w \u015bwiadomo\u015bci – przynajmniej decyzyjnych warstw spo\u0142ecznych – by nie utraci\u0107 to\u017csamo\u015bci narodowej i czeka\u0107 momentu, sprzyjaj\u0105cego odbudowie pa\u0144stwowo\u015bci.<\/span><\/p>\n Realistyczny i racjonalny punkt widzenia zajmowa\u0142 Ferdynand Zweig, pisz\u0105c: \u201eLibera\u0142em nazwiemy nie tego, kto g\u0142osi konieczno\u015b\u0107 absolutnej wolno\u015bci gospodarczej\u00a0\u00a0\u00a0i politycznej, ale tego, kto g\u0142osi konieczno\u015b\u0107 najwy\u017cszej wolno\u015bci gospodarczej i politycznej, jaka jest mo\u017cliwa i dopuszczalna w danych warunkach czasu i miejsca. (…).<\/span><\/p>\n W wielu szkicach wskazywa\u0142em, i\u017c dla pe\u0142nego liberalizmu konieczne s\u0105 pewne przes\u0142anki natury obyczajowej, gospodarczej, technicznej, socjalnej, politycznej itd. Je\u015bli\u00a0\u00a0w danych krajach czy w danym okresie czasu warunk\u00f3w tych nie ma, czy znaczy to, \u017ce liberalizm nale\u017cy odrzuci\u0107 w ca\u0142o\u015bci? Nie, to znaczy tylko, \u017ce nale\u017cy zastosowa\u0107 pewien l\u017cejszy rozczyn liberalizmu, liberalizm mniej skoncentrowany.\u201d[14]<\/a><\/span><\/p>\n Ci\u0105g\u0142a postawa obronna m\u0142odej republiki nie pozwala\u0142a przyj\u0105\u0107 tw\u00f3rcom jej podstaw ekonomicznych, w tym Grabskiemu, znanej (i wielce liberalnej) tezy Davida Hume\u2019a, i\u017c dobrobyt pa\u0144stw z Polsk\u0105 s\u0105siaduj\u0105cych bezpo\u015brednio wp\u0142ywa tak\u017ce i na stan naszej gospodarki. My\u015bl Hume\u2019a, zgodna z zasad\u0105 mi\u0119dzynarodowego pokoju i wsp\u00f3\u0142pracy (nim liberalni ekonomi\u015bci nie dostrzegli wielkich zysk\u00f3w p\u0142yn\u0105cych ze zbroje\u0144, uwa\u017cali, i\u017c wojny rozregulowuj\u0105 rynek i zak\u0142\u00f3caj\u0105 funkcjonowanie jego praw), jawi si\u0119 jako przeciwwaga dzia\u0142a\u0144 nacjonalistycznych.<\/span><\/p>\n Ekonomia sta\u0142a si\u0119 w wieku XX zdecydowanie bardziej wsp\u00f3\u0142zale\u017cna z polityk\u0105, ni\u017c w okresie najwi\u0119kszych sukces\u00f3w doktryny liberalnej, czyli wieku XIX. Bur\u017cuazja zd\u0105\u017cy\u0142a si\u0119 zreszt\u0105 na zachodzie kontynentu wykszta\u0142ci\u0107 i \u2013 by przetrwa\u0107 – poczyna\u0107 sobie pocz\u0119\u0142a, niczym wcze\u015bniej feuda\u0142owie (widmo Wielkiej Socjalistycznej Rewolucji Pa\u017adziernikowej straszy do dzi\u015b) \u2013 dostosowywa\u0142a rzeczywisto\u015b\u0107 (g\u0142\u00f3wnie ekonomiczn\u0105) do w\u0142asnych potrzeb.<\/span><\/p>\n Idealizm teoretyk\u00f3w by\u0142 i jest tej grupie wybitnie \u201epo drodze\u201d. \u201eCudowno\u015b\u0107\u201d praw gospodarki t\u0142umaczy zbyt wiele, by wyt\u0142umaczy\u0107 racjonalnie cokolwiek. Libera\u0142owie polskiego XX-lecia, wierz\u0105c (bo jest to rodzaj wiary) w samonap\u0119dzaj\u0105ce si\u0119 funkcjonowanie rynku, oddali pole tym, kt\u00f3rzy tej wiary nie podzielali, wybieraj\u0105c gospodark\u0119 nakazow\u0105.<\/span><\/p>\n Tak, jak Zweig, mo\u017cna by\u0142o pisa\u0107 jeszcze przed przewrotem Pi\u0142sudskiego, potem ju\u017c nie: \u201eZasadniczym teoretycznym pogl\u0105dem jest teoria automatyzmu gospodarczego [Smith, David Ricardo]. Gospodarstwo spo\u0142eczne podlega pewnym naturalnym prawom, kt\u00f3re automatycznie reguluj\u0105 wszystkie procesy gospodarcze. Wsz\u0119dzie w \u017cyciu gospodarczym widzimy autoregulacj\u0119 \u2013 istnieje taki cudowny mechanizm, kt\u00f3ry sam wszystko reguluje, w kt\u00f3rym nie ma potrzeby nic zmienia\u0107 ani manipulowa\u0107. (…) Zadaniem automatyzmu, zwartego w prawie popytu i poda\u017cy, jest utrzymanie r\u00f3wnowagi, jest czuwanie nad realizacj\u0105 idealnego harmonijnego uk\u0142adu naturalnego.\u201d [15]<\/a><\/span><\/p>\n Prawa ekonomii w wydaniu Ricardo, kt\u00f3rego Zweig by\u0142 pocz\u0105tkowo gor\u0105cym zwolennikiem, zwalniaj\u0105 niejako od odpowiedzialno\u015bci system pa\u0144stwowy. Liberalizm \u201eodnosi si\u0119 sceptycznie do si\u0142y rozumu ludzkiego w zakresie organizacji \u017cycia spo\u0142eczno-gospodarczego. Przemy\u015blno\u015b\u0107 ludzka niewiele potrafi w zakresie tak skomplikowanego mechanizmu, jakim jest mechanizm zjawisk gospodarczych. (…).<\/span><\/p>\n To stanowisko prowadzi do ograniczenia roli pa\u0144stwa do minimum. Pa\u0144stwo ma rol\u0119 producenta prawa, stwarzaj\u0105cego prawne warunki wsp\u00f3\u0142zawodnictwa i gwarantuj\u0105cego pok\u00f3j na zewn\u0105trz i wewn\u0105trz.\u201d[16]<\/a><\/span><\/p>\n Widz\u0105c niebezpiecze\u0144stwo g\u0142\u00f3wnie w endekach, libera\u0142owie w zasadzie mi\u0119dzy 1926 a 1930 rokiem popierali skutki Zamachu Majowego. Tym samym zgodzili si\u0119 na legionowy etatyzm ekipy Marsza\u0142ka, kt\u00f3ry zaprzecza\u0142 g\u0142oszonym przez nich pogl\u0105dom, uderzaj\u0105c w podzia\u0142 pracy czy zr\u00f3\u017cnicowanie spo\u0142eczne.<\/span><\/p>\n Krytykiem etatyzmu legionowego z pozycji libera\u0142a, by\u0142 w Polsce g\u0142\u00f3wnie przywo\u0142ywany ju\u017c Adam Krzy\u017canowski.<\/span><\/p>\n Niew\u0105tpliwie jego rozpoznanie sytuacji by\u0142o niezwykle trafne: \u201eEtatyzm mo\u017cna metaforycznie okre\u015bli\u0107 jako cz\u0119\u015bciowe wch\u0142anianie jednostki przez pa\u0144stwo, a wi\u0119c jako zacieranie usi\u0142owa\u0144 liberalnych zr\u00f3\u017cnicowania tych dw\u00f3ch zjawisk.\u201d[17]<\/a><\/span><\/p>\n Autorytarni przyw\u00f3dcy obieraj\u0105 przy tym r\u00f3\u017cne modele wprowadzania w obieg polityczny swych pomys\u0142\u00f3w.<\/span><\/p>\n \u201eZdarza si\u0119, \u017ce w\u0142adcy, kt\u00f3rzy wprowadzaj\u0105 etatystyczny porz\u0105dek rzeczy, r\u00f3wnocze\u015bnie znosz\u0105 parlament (Rosja sowiecka). W innym uk\u0142adzie si\u0142 polityczno-gospodarczych etatyzm doprowadza do ograniczenia parlamentaryzmu i podzia\u0142u w\u0142adz, tak \u015bci\u015ble z parlamentaryzmem zwi\u0105zanego. Wykonawc\u0105 tego ograniczenia bywaj\u0105 niejednokrotnie w pa\u0144stwach nowoczesnych dyktatury etatystyczne, jawne lub ukryte, r\u00f3\u017cnego pokroju i nat\u0119\u017cenia, mniej lub wi\u0119cej militarne.\u201d[18]<\/a><\/span><\/p>\n W przypadku Polski do w\u0142adzy dosz\u0142a ekipa, kt\u00f3rej kompetencje mog\u0142y si\u0119 sprawdzi\u0107 w koszarach wojskowych czy na poligonie. Pochodz\u0105cy g\u0142\u00f3wnie ze sfer ziemia\u0144skich oficerowie Pi\u0142sudskiego widzieli kraj, jako folwark do zagospodarowania. Zapominaj\u0105c o dziel\u0105cych wci\u0105\u017c ziemie trzech zabor\u00f3w r\u00f3\u017cnicach (tak\u017ce mentalnych) usi\u0142owali \u0142\u0105czy\u0107 elementy wielu strategii gospodarczych, uto\u017csamiaj\u0105c w\u0142asn\u0105 dzia\u0142alno\u015b\u0107 (dalekie pok\u0142osie Romantyzmu) z \u201eratunkiem dla kraju\u201d.<\/span><\/p>\n Nawet Zweig nie mia\u0142 ju\u017c z\u0142udze\u0144: \u201eKombatanci powojenni reprezentuj\u0105 (…) specjalny typ w polityce ekonomicznej. Nie s\u0105 to komuni\u015bci czy kolektywi\u015bci typu sowieckiego. Nie s\u0105 to socjali\u015bci w rozumieniu klasycznej ekonomii. S\u0105 to <socjali\u015bci typu wojskowego> , kt\u00f3rzy rozkazodawstwo wojskowe przenosz\u0105 w dziedzin\u0119 gospodarki, kt\u00f3rzy chcieliby \u017cycie gospodarcze przemieni\u0107 w ob\u00f3z wojskowy, w jedn\u0105 wielk\u0105 intendentur\u0119.\u201d[19]<\/a><\/span><\/p>\n Intendentura znaczy tyle, co dziesi\u0105tki sztywnych przepis\u00f3w, regulamin\u00f3w. Tymczasem praworz\u0105dno\u015b\u0107 da si\u0119 najpe\u0142niej stosowa\u0107 tam, gdzie pa\u0144stwo unika kodyfikowania zbyt wielu dziedzin \u017cycia. O to walczyli XIX-wieczni przedstawiciele my\u015bli liberalnej.<\/span><\/p>\n Pi\u0142sudczycy stworzyli swego rodzaju praktyczny paradoks. Kodyfikuj\u0105c byt spo\u0142eczny chcieli odrzuci\u0107 formalne oblicze sprawiedliwo\u015bci. \u201eIdea\u0142 sprawiedliwo\u015bci liberalizmu jest po\u0142\u0105czeniem sprawiedliwo\u015bci materialnej, ziszczonej przestrzeganiem zasad liberalnych i sprawiedliwo\u015bci formalnej, zawartej w postulacie praworz\u0105dno\u015bci. Zwolennicy etatyzmu wsp\u00f3\u0142czesnego uwa\u017caj\u0105 sprawiedliwo\u015b\u0107 materialn\u0105, wyra\u017caj\u0105c\u0105 si\u0119 w ustroju liberalnym (…) ju\u017c to za pokrzywdzenie warstw biedniejszych, ju\u017c to za lekcewa\u017cenie interesu og\u00f3lnego, kt\u00f3ry uto\u017csamiaj\u0105 z dobrem pa\u0144stwa jako takiego. W\u0142a\u015bnie dlatego widz\u0105 w swym systemie politycznym urzeczywistnienie sprawiedliwo\u015bci materialnej, uwarunkowane odrzuceniem formalnej. Prawnik\u00f3w niech\u0119tnie powo\u0142uj\u0105 do rz\u0105d\u00f3w.\u201d[20]<\/a><\/span><\/p>\n Ograniczenie przez libera\u0142\u00f3w funkcji, sprawowanych przez pa\u0144stwo, mia\u0142o nie tylko przyczyny doktrynalne. W du\u017cym stopniu przemawia\u0142 przez tw\u00f3rc\u00f3w doktryny praktycyzm. Im mniejszy zasi\u0119g oddzia\u0142ywania administracji, tym \u0142atwiej parlamentarzystom zarz\u0105dza\u0107 krajem.<\/span><\/p>\n \u201eRozszerzenie zakresu dzia\u0142ania pa\u0144stwa uniemo\u017cliwia parlamentowi wykonywanie w\u0142a\u015bciwych mu funkcji r\u00f3wnowa\u017cenia i nadzorowania biurokracji. (…).<\/span><\/p>\n Parlament m\u00f3g\u0142 uchwala\u0107 bud\u017cet w spos\u00f3b zapewniaj\u0105cy rzeczywisty wgl\u0105d w jego szczeg\u00f3\u0142y i t\u0105 drog\u0105 wykonywa\u0107 kontrol\u0119 ca\u0142ej administracji, p\u00f3ki rodzaje dochod\u00f3w\u00a0\u00a0i wydatk\u00f3w by\u0142y nieliczne. Z chwil\u0105 zwyci\u0119stwa pr\u0105d\u00f3w etatystycznych mno\u017c\u0105 si\u0119 kategorie dochod\u00f3w i wydatk\u00f3w, obejmuj\u0105 najr\u00f3\u017cnorodniejsze dziedziny. Bud\u017cet i ca\u0142a administracja staj\u0105 si\u0119 zjawiskiem zawi\u0142ym i nieprzejrzystym. (…) Etatyzm rozsadza ramy parlamentaryzmu, kt\u00f3re sta\u0142y si\u0119 dla niego za ciasne.\u201d[21]<\/a><\/span><\/p>\n Zasadnicz\u0105 kwesti\u0105 pozostaje wi\u0119c zakres, jaki pozostawiony zostaje w kompetencji pa\u0144stwa. Libera\u0142owie chcieliby zmniejszy\u0107 go jak najbardziej, licz\u0105c na inwencj\u0119 w\u0142asn\u0105 obywateli, kt\u00f3rym wed\u0142ug nich \u201ewystarczy nie przeszkadza\u0107\u201d.<\/span><\/p>\n Prawa ekonomii zderzy\u0142y si\u0119 w przypadku Polski Niepodleg\u0142ej z prawami historii. Zbyt wiele zasz\u0142o\u015bci trzeba by\u0142o nadrobi\u0107 w szybkim tempie, by dogoni\u0107 zn\u00f3w uciekaj\u0105c\u0105 Polsce gospodarczo i politycznie Europ\u0119. Pole do dzia\u0142ania pozostawa\u0142o ogromne i \u017cadna inwencja spo\u0142eczna nie zdo\u0142a\u0142aby go wype\u0142ni\u0107, zw\u0142aszcza wobec ro\u015bni\u0119cia w si\u0142\u0119 dwu gro\u017anych s\u0105siad\u00f3w \u2013 stabilizuj\u0105cej si\u0119 w swym totalitaryzmie sowieckiej Rosji i ulegaj\u0105cym faszyzmowi landom niemieckim.<\/span><\/p>\n Tworzenie jednego prawa tam, gdzie przed rokiem 1918 obowi\u0105zywa\u0142y trzy systemy i konieczno\u015b\u0107 operowania w zbyt wielu dziedzinach jednocze\u015bnie, wymaga\u0142y od polskiego parlamentu wyt\u0119\u017conej dzia\u0142alno\u015bci ustawodawczej.<\/span><\/p>\n \u201eJe\u015bli etatyzm chce to zadanie [wydawanie wielu d\u0142ugich ustaw] wype\u0142ni\u0107, musi doprowadzi\u0107 w tej czy innej formie do, cho\u0107by cz\u0119\u015bciowego, odebrania parlamentom ich w\u0142adzy ustawodawczej. Urz\u0119dnicy staj\u0105 si\u0119 ustawodawcami, obywatele poddanymi. Podzia\u0142 w\u0142adz, zalecany przez liberalizm, przestaje obowi\u0105zywa\u0107.\u201d[22]<\/a><\/span><\/p>\n Zbyt szybkie rozszerzanie pola pa\u0144stwowej ingerencji skutkowa\u0142o parali\u017cem parlamentu. Etatyzm, sprzeczny z ideami demokracji, powoli przejmowa\u0142 jego funkcje, odsuwaj\u0105c obywateli w ten spos\u00f3b od wp\u0142ywu na losy kraju.<\/span><\/p>\n Sytuacja polityczno-gospodarcza skutkowa\u0142a negatywnie wobec morale polskich obywateli. \u201eZ chwil\u0105, gdy zasi\u0119g przymusu pa\u0144stwowego niepomiernie wzrasta, kurczy si\u0119 mo\u017cliwo\u015b\u0107 post\u0119powania moralnie warto\u015bciowego, albowiem jest wielce prawdopodobne, \u017ce zasi\u0119g dobrowolnego podporz\u0105dkowania si\u0119 woli ustawodawcy wzrasta znacznie wolniej. Warto\u015bci moralne post\u0119powania niewolnik\u00f3w s\u0105 wysoce problematyczne. Zast\u0105pienie wolno\u015bci przymusem oznacza moralne obni\u017cenie lot\u00f3w.\u201d[23]<\/a><\/span><\/p>\n Wzloty i upadki parlamentaryzmu, gwarantuj\u0105cego zr\u00f3wnowa\u017cony byt spo\u0142eczny, mia\u0142y si\u0119 nijak do oczekiwa\u0144 Trentowskiego czy \u015awi\u0119tochowskiego, dotycz\u0105cych \u201enowych\u201d obywateli. Ci \u201enowi\u201d nie byli lepsi od \u201estarych\u201d, a ba\u0142agan prawodawczy zwi\u0119ksza\u0142 pole przest\u0119pczo\u015bci.<\/span><\/p>\n \u201e(…) przewa\u017cna cz\u0119\u015b\u0107 ludzi na og\u00f3\u0142 ch\u0119tnie poddaje si\u0119 zarz\u0105dzeniom pa\u0144stwa, a\u017ceby unikn\u0105\u0107 ujemnych nast\u0119pstw oporu. Je\u015bli mimo tego w kr\u00f3tkim przeci\u0105gu czasu wielu ludzi zmienia tryb swego post\u0119powania, je\u015bli mno\u017c\u0105 si\u0119 przekroczenia ustaw pa\u0144stwa, b\u0142\u0119dem by\u0142oby szuka\u0107 przyczyny tego przewrotu w nag\u0142ej zmianie natury ludzkiej. Przewr\u00f3t moralny jest w\u00f3wczas niew\u0105tpliwie uwarunkowany zmianami politycznymi i ich nast\u0119pstwami ekonomicznymi, sk\u0142aniaj\u0105cymi ludzi do rewizji swego ustosunkowania si\u0119 do pa\u0144stwa.\u201d[24]<\/a><\/span><\/p>\n Analiza prof. Krzy\u017canowskiego powstawa\u0142a nie bez odniesie\u0144 do sytuacji w krajach s\u0105siaduj\u0105cych z Polsk\u0105. Strach przed pa\u0144stwem totalnym, do kt\u00f3rego pe\u0142nej realizacji Hitlerowi i Stalinowi zabrak\u0142o np. dzisiejszych system\u00f3w informatycznych, by\u0142 jednocze\u015bnie strachem przed konfrontacj\u0105 rozchwianego rodzimego parlamentaryzmu z bezduszn\u0105, biurokratyczn\u0105 machin\u0105, rodz\u0105cych si\u0119 narodowych socjalizm\u00f3w.<\/span><\/p>\n \u201eW zesz\u0142ym stuleciu spo\u0142ecze\u0144stwa ludzkie \u017cy\u0142y w ramach ustroju wybitnie liberalnego. Dzi\u015b pa\u0144stwo totalne, s\u0142usznie tak nazwane, poniewa\u017c d\u0105\u017cy do podporz\u0105dkowania swej wszechw\u0142adzy ca\u0142ego jestestwa fizycznego i duchowego ludzi zamieszka\u0142ych w jego granicach lub pa\u0144stwo, zbli\u017cone do totalnego, obj\u0119\u0142o spadek po liberalizmie. Obywatele pa\u0144stwa stali si\u0119 jego poddanymi tam, gdzie wypadki potoczy\u0142y si\u0119 tym torem\u201d.[25]<\/a><\/span><\/p>\n Autorytaryzm legionowy wymuszony by\u0142 niejako przez totalitaryzm ZSRR i Rzeszy Niemieckiej. Polscy politycy poszukiwali rozwi\u0105za\u0144, kt\u00f3re mog\u0142yby sprawnie przeciwstawi\u0107 si\u0119 gro\u017abie s\u0105siad\u00f3w. Niestety, miast nawi\u0105zywa\u0107 do najcenniejszych osi\u0105gni\u0119\u0107 my\u015bli humanistycznej, bo takimi s\u0105 na pewno prace Locke\u2019a czy Milla, konstruowali sw\u00f3j model zarz\u0105dzania pa\u0144stwem, zapo\u015bredniczaj\u0105c go u modeli nacjonal-socjalistycznych.<\/span><\/p>\n Zweig wieszczy\u0142 w roku 1923 koniec liberalizmu: \u201eLiberalizm, rozbijaj\u0105c spo\u0142ecze\u0144stwo na sum\u0119 jednostek, nie m\u00f3g\u0142 znale\u017a\u0107 innego kryterium dla oceny zjawisk politycznych, socjalnych i gospodarczych, jak tylko kryterium arytmetycznej wi\u0119kszo\u015bci. I to w\u0142a\u015bnie stanowi punkt styczny liberalizmu z socjalizmem. Na tej platformie w\u0142a\u015bnie liberalizm doprowadzi w konsekwencji do socjalizmu.\u201d[26]<\/a><\/span><\/p>\n Je\u015bli mia\u0142 na my\u015bli \u201ewojskowy socjalizm\u201d ekipy Marsza\u0142ka, to nie myli\u0142 si\u0119 wcale.<\/span><\/p>\n Ocena Zweiga pomija\u0142a inn\u0105 interpretacj\u0119 kryterium arytmetycznego. \u201eWi\u0119kszo\u015b\u0107\u201d to ju\u017c niebezpiecznie blisko poj\u0119cia \u201emas\u201d. Ani socjalizm sowiecki, ani narodowy socjalizm NSDAP nie osi\u0105gn\u0119\u0142yby niczego, gdyby nie sterowanie masami. Nie wodzowie partyjni byli \u017ar\u00f3d\u0142em sukces\u00f3w Niemiec i ZSRR, a manipulowane przez nich masy. A z masami przecie\u017c \u017caden liberalizm do czynienia mie\u0107 nie chce (chyba, i\u017c szykuje rewolucj\u0119).<\/span><\/p>\n Gdyby rzeczywi\u015bcie socjalizm w prostej linii wywodzi\u0142 si\u0119 z liberalizmu (a tak nie jest) \u2013 by\u0142aby to kl\u0119ska idei Spencera. O tego rodzaju ewolucji socjolog raczej nie my\u015bla\u0142.<\/span><\/p>\n Etatystom stara\u0142 si\u0119 przeciwstawi\u0107 nawet Roman Dmowski: \u201eW dzisiejszych czasach nie mo\u017cna my\u015ble\u0107 o innym sta\u0142ym ustroju pa\u0144stwa, po\u0142o\u017conego w Europie, jak\u00a0\u00a0o opartym na systemie reprezentacyjnym, w kt\u00f3rym przedstawicielstwo kraju posiada (…) prawa zasadnicze. Wszelki inny ustr\u00f3j by\u0142by przez nar\u00f3d uwa\u017cany za stan bezprawny\u201d.[27]<\/a><\/span><\/p>\n Bra\u0142o si\u0119 to jednak u Dmowskiego raczej z og\u00f3lnej niech\u0119ci wobec wszechw\u0142adzy pa\u0144stwa, kt\u00f3r\u0105 uwa\u017ca\u0142 za cech\u0119 wschodniego zap\u00f3\u017anienia kulturowego, ni\u017ali z popierania liberalizmu.<\/span><\/p>\n Dlaczego XX-lecie mi\u0119dzywojenne tak bardzo rozproszy\u0142o dzia\u0142aczy liberalnych?<\/span><\/p>\n Ot\u00f3\u017c, p\u00f3ki ich dzia\u0142alno\u015b\u0107 publicystyczna, filozoficzna i spo\u0142ecznikowska w XIX w. niezbyt odbiega\u0142a od sfery projektowania – humanistyczne has\u0142a wolno\u015bci jednostki, post\u0119pu, r\u00f3wno\u015bci \u2013 by\u0142y tylko godn\u0105 polecenia ide\u0105. Polska Odrodzona da\u0142a mo\u017cliwo\u015b\u0107 ich realizacji.<\/span><\/p>\n Okaza\u0142o si\u0119 w\u00f3wczas, i\u017c bez idei przewodniej (odzyskanie samostanowienia)\u00a0\u00a0i w \u015bwiecie nie do poznania zmienionym po I wojnie \u015bwiatowej \u2013 parlamentaryzm w wydaniu liberalnym nie mia\u0142 szans na skuteczne przeprowadzenie. Z powojennej perspektywy nale\u017ca\u0142o spojrze\u0107 inaczej \u2013 rz\u0105dy prawa, opartego na konstytucji i swobodach obywateli sta\u0142y si\u0119 teraz mo\u017cliwe tylko w stabilnym spo\u0142ecze\u0144stwie, niezagro\u017conym od wewn\u0105trz, ani przez wrog\u00f3w zewn\u0119trznych. W rzeczywisto\u015bci labilnej, wymagaj\u0105cej szybkiego reagowania i o niepewnym jutrze \u2013 liberalizm m\u00f3g\u0142 sta\u0107 si\u0119 tylko \u201edostarczycielem\u201d pewnych idei, selektywnie traktowanych przez polityk\u00f3w.<\/span><\/p>\n O jego powodzeniu decyduje dzi\u015b nie zaanga\u017cowanie dzia\u0142aczy, a sytuacja gospodarcza. Doktryny liberalne maj\u0105 po do\u015bwiadczeniach I wojny szanse albo w krajach rozwijaj\u0105cych si\u0119 i walcz\u0105cych z re\u017cimami u w\u0142adzy (jak w Polsce) , albo tam, gdzie nic z\u0142ego zdarzy\u0107 si\u0119 nie powinno i obywatele mog\u0105 sobie pozwoli\u0107 na lepsze traktowanie bli\u017anich.<\/span><\/p>\n W 1939 roku rozpocz\u0119\u0142y si\u0119 w Europie kolejne zmagania zbrojne. II wojna\u00a0\u00a0i Manifest PKWN na kolejne dekady odsun\u0119\u0142y od ziem polskich mo\u017cliwo\u015b\u0107 realizacji praw liberalizmu. Zak\u0142adaj\u0105c, rzecz jasna, i\u017c owe prawa istniej\u0105, a nie zosta\u0142y wymy\u015blone w\u0142\u0105cznie po to, by zapewni\u0107 pelne konta bankowe grupie bezwzgl\u0119dnych przedsi\u0119biorc\u00f3w.<\/span><\/p>\n <\/strong>\u00a0<\/p>\n Klara Woli\u0144ska<\/span><\/strong><\/p>\n <\/strong>\u00a0<\/p>\n [1]\u00a0Krzy\u017canowski A., Polityka i gospodarstwo. Pisma pomniejsze oraz przem\u00f3wienia 1920-31<\/em>, Krak\u00f3w 1931, s. 33;<\/p>\n [2]<\/a> Znaniecki F., Upadek cywilizacji zachodniej<\/em>, (w:) Pisma filozoficzne<\/em>, t. II, Warszawa 1991,\u00a0\u00a0s. 1023<\/p>\n<\/div>\n [3]<\/a> Wapi\u0144ski R., Miejsce \u015brodowisk i tendencji liberalnych w \u017cyciu politycznym Polski odrodzonej 1918-1939<\/em>, (w:) Tradycje liberalne w Polsce. Sympozjum historyczne<\/em>, Friedrich-Naumann-Stiftung, Warszawa 2004, wyd. II, s. 71;<\/p>\n [4]<\/a> Zweig F., Zmierzch czy odrodzenie liberalizmu<\/em>, Lw\u00f3w 1938, s. 8;<\/p>\n<\/div>\n [5] Por. Nieszporek B., Konferencja wersalska i jej skutki<\/em>, \u201eUlica Wszystkich \u015awi\u0119tych\u201d 2002,\u00a0\u00a0nr 10 (36), ss. 4-7.<\/p>\n<\/div>\n [6]<\/a> Wapi\u0144ski R., Miejsce \u015brodowisk i tendencji liberalnych w \u017cyciu politycznym Polski odrodzonej 1918-1939<\/em>, (w:) Tradycje liberalne w Polsce. Sympozjum historyczne<\/em>, Friedrich-Naumann-Stiftung, Warszawa 2004, wyd. II, s. 73;<\/p>\n<\/div>\n [7] ibid., s. 74;<\/p>\n<\/div>\n