{"id":1489,"date":"2012-01-10T11:11:31","date_gmt":"2012-01-10T11:11:31","guid":{"rendered":"http:\/\/www.bezjarzmowie.info.ke\/test\/?p=1489"},"modified":"2013-11-02T21:22:09","modified_gmt":"2013-11-02T20:22:09","slug":"ksztaltowanie-sie-oblicza-polskiego-liberalizmu-4-bronislaw-trentowski-w-poszukiwaniu-zrodel-narodowej-kleski-i-odrodzenia-polski","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/siemysli-ke.info\/de\/ksztaltowanie-sie-oblicza-polskiego-liberalizmu-4-bronislaw-trentowski-w-poszukiwaniu-zrodel-narodowej-kleski-i-odrodzenia-polski\/","title":{"rendered":"Kszta\u0142towanie si\u0119 oblicza polskiego liberalizmu (4). Bronis\u0142aw Trentowski – w poszukiwaniu \u017ar\u00f3de\u0142 narodowej kl\u0119ski i odrodzenia Polski"},"content":{"rendered":"

Powstanie Listopadowe podda\u0142o w w\u0105tpliwo\u015b\u0107 mo\u017cliwo\u015bci na realne odrodzenie polskiej pa\u0144stwowo\u015bci. Z terenu zaboru rosyjskiego emigrowa\u0142a znaczna cz\u0119\u015b\u0107 ludzi \u015bwiat\u0142ych, niekt\u00f3rzy do USA, cz\u0119\u015b\u0107 bli\u017cej \u2013 do Francji czy Belgii. <\/span>Ci\u0119\u017car d\u017awigania odpowiedzialno\u015bci za przysz\u0142o\u015b\u0107 narodu podj\u0119li si\u0119 teraz Polacy z zaboru pruskiego i Niemiec w\u0142a\u015bciwych.<\/span><\/p>\n

Andrzej Walicki zauwa\u017ca, i\u017c \u201e(…) nigdy przedtem ani potem nie wi\u0105zano z filozofi\u0105 tak wielkich nadziei, nigdy przedtem filozofia, i to filozofia najbardziej spekulatywna, nie wywo\u0142ywa\u0142a w Polsce tylu nami\u0119tno\u015bci i nie przyczynia\u0142a si\u0119 w tak wielkim stopniu do wykrystalizowania i u\u015bwiadomienia g\u0142\u00f3wnych konflikt\u00f3w ideologicznych epoki\u201d.[1]<\/a><\/span><\/p>\n

<\/span><\/p>\n

Na ziemiach polskich mieli\u015bmy do czynienia z przenikaniem si\u0119, niekiedy przeciwstawnym, francuskiej filozofii o\u015bwieceniowej i osi\u0105gni\u0119\u0107 niemieckich \u2013 g\u0142\u00f3wnie w postaci dzie\u0142 Kanta i Hegla.<\/span><\/p>\n

G\u0142\u00f3wnie do tych ostatnich nawi\u0105zywa\u0142 \u2013 cho\u0107 w r\u00f3\u017cnym stopniu i w r\u00f3\u017cnych okresach swego \u017cycia Bronis\u0142aw Trentowski [1808-1869].<\/span><\/p>\n

Urodzony na Podlasiu, we wsi Opole nieopodal W\u0142odawy, by\u0142 dzieckiem niezbyt zamo\u017cnej rodziny szlacheckiej. Brak funduszy na kszta\u0142cenie syna i jednoczesna pami\u0119\u0107 o zakonie braci pijar\u00f3w, kt\u00f3rzy w XVIII wieku pomagali w pr\u00f3bach ratowania polskiego bytu pa\u0144stwowego poprzez sie\u0107 plac\u00f3wek dydaktycznych, sk\u0142oni\u0142a rodzic\u00f3w przysz\u0142ego my\u015bliciela do oddania go do zakonnej szko\u0142y w \u0141ukowie. (Warto nadmieni\u0107, \u017ce ojciec filozofa by\u0142 gor\u0105cym zwolennikiem Kanta). Potem studia na powsta\u0142ym w 1816 r. Uniwersytecie Warszawskim i nied\u0142ugi pobyt w Pary\u017cu w celu pog\u0142\u0119bienia wiedzy.<\/span><\/p>\n

Jesieni\u0105 roku 1829 podj\u0105\u0142 prac\u0119 nauczyciela w Szczuczynie k. Augustowa. Na wie\u015b\u0107 o wybuchu Powstania Listopadowego ju\u017c 5. grudnia 1830 r. znalaz\u0142 si\u0119 w stolicy i zaci\u0105gn\u0105\u0142 do wojska w szeregi u\u0142an\u00f3w. Wzi\u0105\u0142 udzia\u0142 w jedenastu bitwach i potyczkach (m.in. Olszynka Grochowska, Ostro\u0142\u0119ka). Ju\u017c jako podporucznik przekroczy\u0142 po upadku insurekcji granice Prus.<\/span><\/p>\n

Prusacy nie byli dla\u0144 zbyt go\u015bcinni, ujawnienie powsta\u0144czej przesz\u0142o\u015bci zmusi\u0142o go do opuszczenia mur\u00f3w Uniwersytetu w Kr\u00f3lewcu. Ostatecznie przygarn\u0119\u0142a go Badenia, gdzie po obronie doktoratu we Fryburgu przeni\u00f3s\u0142 si\u0119 ju\u017c na sta\u0142e. Dzi\u0119ki ma\u0142\u017ce\u0144stwu z Niemk\u0105, Karolin\u0105 Humborger, otrzyma\u0142 obywatelstwo tego miasta.<\/span><\/p>\n

Trentowski nie jest filozofem jednoznacznym. Dotyczy to nie tylko trudno\u015bci interpretacyjnych, zwi\u0105zanych ze stosowan\u0105 terminologi\u0105 (zwyk\u0142 tworzy\u0107 neologizmy, oparte na budowie j\u0119zyka niemieckiego). W r\u00f3\u017cnych okresach swej tw\u00f3rczo\u015bci przejawia\u0142 wci\u0105\u017c inne fascynacje, zmienia\u0142 pogl\u0105dy i rozwija\u0142 dawne pomys\u0142y.<\/span><\/p>\n

Przez d\u0142ugi okres filozofi\u0119 niemieck\u0105 uznawa\u0142 za szczyt mo\u017cliwo\u015bci ludzkiego intelektu; wycofa\u0142 si\u0119 z tego, nie przestaj\u0105c wierzy\u0107 w rol\u0119 filozofii jako takiej. \u201e(…) Trentowski nie waha\u0142 si\u0119 g\u0142osi\u0107, \u017ce w\u0142a\u015bnie filozofom i tylko im nale\u017cy si\u0119 <rz\u0105d dusz>, \u017ce filozofia powinna wyst\u0105pi\u0107 przeciwko roszczeniom poezji do duchowego przyw\u00f3dztwa w narodzie. (…).<\/span><\/p>\n

W kszta\u0142towaniu stylu my\u015blenia filozoficznego lat czterdziestych szczeg\u00f3ln\u0105 rol\u0119 odegra\u0142a recepcja filozofii niemieckiej. Jej dzieje rozpoczynaj\u0105 si\u0119, oczywi\u015bcie, w latach przedpowstaniowych (…). Najwi\u0119ksze zafascynowanie filozofi\u0105 niemieck\u0105 przypad\u0142o jednak na lata p\u00f3\u017aniejsze, a wi\u0105za\u0142o si\u0119 z przenikni\u0119ciem do Polski filozofii Hegla. (…). Wp\u0142ywy niemieckie nie zdo\u0142a\u0142y wprawdzie wyprze\u0107 wp\u0142yw\u00f3w francuskich, ale mimo to nale\u017cy podkre\u015bli\u0107, \u017ce lata czterdzieste (…) by\u0142y w Polsce okresem szczeg\u00f3lnego nasilenia germanofilskiej orientacji kulturalnej. Nie ulega za\u015b w\u0105tpliwo\u015bci, \u017ce w\u0142a\u015bnie Trentowski (…) w filozofii niemieckiej, kt\u00f3r\u0105 traktowa\u0142 jako uwie\u0144czenie dzie\u0142a reformacji, widzia\u0142 pot\u0119g\u0119 duchow\u0105 wyra\u017caj\u0105c\u0105 najpe\u0142niej ducha nowych czas\u00f3w, budz\u0105c\u0105 w ludziach poczucie ich bosko\u015bci i wznosz\u0105c\u0105 ich do wy\u017cyn bo\u017cocz\u0142owiecze\u0144stwa. W roku 1839 pisa\u0142 o tym nast\u0119puj\u0105co: <Od czasu wielkiej, godnej og\u00f3lnego b\u0142ogos\u0142awie\u0144stwa reformacji, \u017cyje Niemiec na jawie i leje \u015bwiat\u0142em, jak g\u0142owa otoczona glori\u0105 \u015bwi\u0119tych. Czas \u015bredni nigdy nie powr\u00f3ci, bo si\u0119 rozbije o mury w \u017cyciu narod\u00f3w wzesz\u0142ej, lub wschodz\u0105cej filozofii niemieckiej>. [Trentowski B. F., Listy<\/em>, zebra\u0142 i opr. St. Pigo\u0144, Krak\u00f3w 1937, s. 24]. Nieco p\u00f3\u017aniej, przestawiwszy si\u0119 na pisanie po polsku, wyra\u017ca\u0142 si\u0119 Trentowski o Niemcach z wi\u0119ksz\u0105 ostro\u017cno\u015bci\u0105, podkre\u015bla\u0142 jednostronno\u015b\u0107 my\u015bli \u2013 350 \u2013 niemieckiej i w\u0142a\u015bnie\u00a0 w przezwyci\u0119\u017ceniu tej jednostronno\u015bci upatrywa\u0142 zadanie filozofii polskiej. I w\u00f3wczas jednak traktowa\u0142 on Niemc\u00f3w jako nar\u00f3d, stoj\u0105cy na szczycie swego pos\u0142annictwa, pod ka\u017cdym wzgl\u0119dem przewy\u017cszaj\u0105cy w o\u015bwiacie Francuz\u00f3w, a Polak\u00f3w wyprzedzaj\u0105cy w og\u00f3lnym rozwoju co najmniej o trzy wieki. Lata 1846-48 przynios\u0142y wprawdzie ca\u0142kowite za\u0142amanie germanofilstwa Trentowskiego, ale za\u0142amanie to by\u0142o r\u00f3wnoznaczne z kryzysem i obni\u017ceniem lot\u00f3w jego tw\u00f3rczo\u015bci filozoficznej\u201d.[2]<\/a><\/span><\/p>\n

Tw\u00f3rczo\u015b\u0107 Trentowskiego przypada na rozw\u00f3j polskiego Romantyzmu. Z koncepcjami Mickiewicza, Towia\u0144skiego i Krasi\u0144skiego polemizowa\u0142 niejednokrotnie. Idea romantycznego Polaka-bohatera prowadzi\u0142a wed\u0142ug niego wy\u0142\u0105cznie do nieszcz\u0119\u015b\u0107. Nieszcz\u0119\u015bciem by\u0142a te\u017c rola, jaka polskie spo\u0142ecze\u0144stwo nada\u0142o romantykom. Miejsce \u201ewieszcza\u201d winien zaj\u0105\u0107 filozof. Filozof, wedle Trentowskiego jest najwi\u0119kszym z patriot\u00f3w, poniewa\u017c \u201erozbudza samodzielno\u015b\u0107, w\u0142asne uczucie i bo\u017cocz\u0142owiecze\u0144stwo w ja\u017ani narodowej.\u201d[3]<\/a><\/span><\/p>\n

Jak pisze Andrzej Walicki: \u201eNa tle \u00f3wczesnych uj\u0119\u0107 historii Polski, zw\u0142aszcza na tle <republika\u0144skiej> syntezy Lelewela oraz pogl\u0105d\u00f3w poet\u00f3w-mesjanist\u00f3w, uwidacznia si\u0119 antyromantyczny, o\u015bwieceniowy charakter tej koncepcji. Autorowi <Chowanny><\/em> zupe\u0142nie obcy by\u0142 romantyczny stosunek do ludu i ludowo\u015bci oraz charakterystyczna dla lelewelist\u00f3w idealizacja s\u0142owia\u0144skiego gminow\u0142adztwa i republika\u0144skich zasad demokracji szlacheckiej. W \u015blad za post\u0119powymi my\u015blicielami polskiego o\u015bwiecenia pi\u0119tnowa\u0142 Trentowski sarmatyzm i <z\u0142ot\u0105 wolno\u015b\u0107>, s\u0142abo\u015b\u0107 w\u0142adzy kr\u00f3lewskiej, ucisk ludu i niedorozw\u00f3j miast; podobnie jak oni wierzy\u0142 w pot\u0119g\u0119 o\u015bwiaty, wyolbrzymia\u0142 j\u0105 nawet, przypisuj\u0105c jej znaczenie decyduj\u0105ce\u201d.[4]<\/a><\/span><\/p>\n

W mniej od Chowanny<\/em> znanym dziele \u2013 Stosunku filozofii do cybernetyki<\/em> [Pozna\u0144 1843] \u2013 nakre\u015bli\u0142 Trentowski podstawy pa\u0144stwa polskiego po odzyskaniu przeze\u0144 niepodleg\u0142o\u015bci. Opar\u0142 je na ideach liberalizmu, jako, i\u017c byt pa\u0144stwowy mia\u0142 si\u0119 tym razem opiera\u0107 na wolno\u015bci i samodzielnej egzystencji swoich mieszka\u0144c\u00f3w. Jednostki te, mia\u0142y zdaniem filozofa wszelkie prawa, by korzysta\u0107 z dorobku my\u015bli ludzkiej i przekona\u0144 radykalnych. Na tej podstawie obywatele mieli budowa\u0107 swoj\u0105 przysz\u0142o\u015b\u0107 i post\u0119p ca\u0142ego kraju, sterowanego przez dziedzicznego monarch\u0119. By unikn\u0105\u0107 wa\u015bni religijnych Trentowski czyni\u0142 go g\u0142ow\u0105 wszystkich wyst\u0119puj\u0105cych w pa\u0144stwie wyzna\u0144.<\/span><\/p>\n

\u201eMickiewicz wzywa\u0142 dla ludzko\u015bci pomocy nadprzyrodzonej, podczas gdy Trentowski wierzy\u0142 w jej post\u0119p o w\u0142asnych si\u0142ach i w\u0142a\u015bnie w samodzielno\u015bci widzia\u0142 znami\u0119 wieku dojrza\u0142ego. Upragniona przez niego wewn\u0119trzna reforma \u015bwiadomo\u015bci religijnej mia\u0142a polega\u0107 na jej uracjonalnieniu, ufilozoficznieniu, a nie (jak u Mickiewicza) na irracjonalizacji wiary, rozbudzaniu egzaltacji i entuzjazmu oraz przywo\u0142ywaniu bezpo\u015bredniej ingerencji Boga w sprawy ludzkie\u201d.[5]<\/a><\/span><\/p>\n

Dlaczego libera\u0142 wola\u0142 monarchi\u0119 konstytucyjn\u0105 od republiki? Ot\u00f3\u017c zdaje si\u0119, \u017ce Trentowski obra\u0142 w Stosunku filozofii…<\/em> metod\u0119 Monteskiusza \u2013 liczy\u0142 si\u0119 ze znanymi sobie realiami. \u201eIdea\u0142em politycznym <historyzmu> jest u\u015bwi\u0119cona religijnie monarchia absolutna, idea\u0142em radykalizmu \u2013 republika, oparta na zasadzie suwerenno\u015bci ludu. Idea\u0142 republika\u0144ski jest niezr\u00f3wnanie wy\u017cszy, ale jeszcze niemo\u017cliwy do zrealizowania \u2013 stoi mu na przeszkodzie ciemnota i sobkostwo <przekl\u0119tego gminu>, gminu pojawiaj\u0105cego si\u0119 nie tylko w\u015br\u00f3d ludu, lecz r\u00f3wnie\u017c w\u015br\u00f3d stan\u00f3w wy\u017cszych, wsz\u0119dzie tam, gdzie dzia\u0142a <zwierz-cz\u0142owiek>. Dlatego te\u017c idea\u0142em <filozofii politycznej> jest dziedziczna monarchia konstytucyjna, \u0142\u0105cz\u0105ca siln\u0105 w\u0142adz\u0119 kr\u00f3lewsk\u0105 ze swobodami republika\u0144skimi.\u201d[6]<\/a><\/span><\/p>\n

Ca\u0142kiem swobodnie podszed\u0142 fryburski my\u015bliciel do spraw stanu szlacheckiego. Proponowa\u0142 mianowicie, by szlacht\u0119 dziedziczn\u0105 zast\u0105pi\u0107 do\u017cywotnim uszlachceniem za zas\u0142ugi. Nazwa\u0142 j\u0105 \u201eszlacht\u0105 honorow\u0105\u201d, nie dbaj\u0105c o pochodzenie czy cenzus maj\u0105tkowy uhonorowanych w ten spos\u00f3b. Trentowski nie chcia\u0142, by owa \u201ehonorowa szlachta\u201d by\u0142a jakimkolwiek stanem, uprzywilejowanym w dodatku. Traktowa\u0142 nadanie jako rodzaj nagrody za czyny u\u017cyteczne spo\u0142ecznie. [7]<\/a><\/span><\/p>\n

Ministr\u00f3w powo\u0142uje kr\u00f3l w\u0142a\u015bnie spo\u015br\u00f3d \u201eszlachty honorowej\u201d. \u201eTr\u00f3jn\u00f3g w\u0142adzy\u201d w wersji Trentowskiego to w\u0142adze: wykonawcza, ustawodawcza i s\u0105downicza. Czwarta w\u0142adz\u0119 \u2013 wojskow\u0105 powo\u0142ywa\u0107 chcia\u0142 my\u015bliciel tylko w przypadku zagro\u017cenia wojn\u0105. Ministerstwa \u2013 odpowiedzialne przed parlamentem \u2013 nominuje kr\u00f3l. Nad ich pracami czuwa Rada Stanu \u2013 trzech ministr\u00f3w i w\u0142adca jako zwierzchnik. Sejm postrzega\u0142 Trentowski jako jednoizbowy z mo\u017cliwo\u015bci\u0105 powo\u0142ania (przez ca\u0142y nar\u00f3d) izby wy\u017cszej w razie wojny lub rewolucji. Jeden pose\u0142 mia\u0142 by\u0107 wybrany na 50 tys. mieszka\u0144c\u00f3w kraju (przy systemie po\u015brednim). Obowi\u0105zywa\u0142aby ich tajemnica pa\u0144stwowa i przysi\u0119ga.<\/span><\/p>\n

Stosunki mi\u0119dzynarodowe pozostawia filozof kr\u00f3lowi. Nie do ko\u0144ca jednak, bo w\u0142adca ma obowi\u0105zek informowa\u0107 sejm o swych poczynaniach. Nawi\u0105zuj\u0105c do \u201ez\u0142otej wolno\u015bci\u201d Trentowski przywr\u00f3ci\u0142 instytucj\u0119 veta<\/em>. Trzykrotne veto<\/em> sejmowe zamyka\u0142oby w\u0142adcy drog\u0119 do realizacji w\u0105tpliwych postanowie\u0144. Kr\u00f3l musia\u0142by si\u0119 mu podporz\u0105dkowa\u0107 lub… abdykowa\u0107.<\/span><\/p>\n

Tradycja, co dobrze my\u015bliciel rozumia\u0142, wp\u0142ywa na post\u0119powanie ludzi tak\u017ce w dniu dzisiejszym. \u0141\u0105czy\u0142 wi\u0119c liberalizm z przystosowanymi do\u0144 elementami szlacheckiej historii. \u201eNie formy konstytucyjne \u2013 ale duch w nich wiej\u0105cy, a przede wszystkim dzielna ja\u017a\u0144 Narodu, jego \u015bwiat\u0142o, charakter, w\u0142asne uczucia, cnota obywatelska s\u0105 ko\u0142ami, na kt\u00f3rych porusza si\u0119 rydwan pa\u0144stwa\u201d.[8]<\/a><\/span><\/p>\n

Trentowski by\u0142 za ochron\u0105 podstawowych warto\u015bci doktryny liberalnej: wolno\u015bci wyzna\u0144, zgromadze\u0144, druku czy nietykalno\u015bci osobistej. Dla istnienia cenzury przewidzia\u0142 jeden wyj\u0105tek \u2013 dyplomacj\u0119 i zwi\u0105zan\u0105 z ni\u0105 ochron\u0119 tajemnic kraju.<\/span><\/p>\n

Istnieje jeszcze jedna wolno\u015b\u0107, kt\u00f3rej obrona przewija si\u0119 przez wiele dzie\u0142 polskiego my\u015bliciela. Jest ni\u0105 swoista wolno\u015b\u0107 \u201eod Ko\u015bcio\u0142a katolickiego\u201d. Prof. Ryan o tej tendencji w\u015br\u00f3d libera\u0142\u00f3w pisze nast\u0119puj\u0105co: \u201eChodzi (…) o niech\u0119\u0107 libera\u0142\u00f3w do mieszania autorytetu \u015bwieckiego i religijnego oraz o liberaln\u0105 obsesj\u0119 na punkcie wolno\u015bci sumienia. Cz\u0119sto podnoszono, \u017ce po raz pierwszy u\u017cyto terminu \u201eliberalny\u201d w sensie politycznym w kontek\u015bcie antyklerykalnych dzia\u0142a\u0144 politycznych, prowadzonych w Europie w XIX wieku. Dla wielu rzymskich katolik\u00f3w termin \u201eliberalny\u201d, pomijaj\u0105c jego u\u017cycie w odniesieniu do \u201eedukacji\u201d, mia\u0142 obel\u017cywy charakter. (…).<\/span><\/p>\n

Liberalizm zwi\u0105zany by\u0142 z dokonuj\u0105cym si\u0119 w XIX wieku w Europie ruchem idei, zmierzaj\u0105cym do wepchni\u0119cia klina mi\u0119dzy ko\u015bci\u00f3\u0142 a pa\u0144stwo i pozbawienia Ko\u015bcio\u0142a katolickiego wi\u0119kszego wp\u0142ywu na polityk\u0119 pa\u0144stw katolickich, ni\u017c r\u00f3\u017cne ko\u015bcio\u0142y protestanckie mia\u0142y na polityk\u0119 kraj\u00f3w, w kt\u00f3rych funkcjonowa\u0142y. Stosowana przy tym argumentacja by\u0142a w istocie argumentacj\u0105 na rzecz tolerancji religijnej, a przeciwko jakiemukolwiek monopolowi religijnemu\u201d.[9]<\/a><\/span><\/p>\n

W konkretnych warunkach historycznych umiejscawia problem prof. Walicki: \u201eTragiczne konsekwencje kl\u0119ski powstania listopadowego zwi\u0119kszy\u0142y potrzeb\u0119 pociechy religijnej, ale, z drugiej strony, postawa Ko\u015bcio\u0142a, kt\u00f3ry w encyklice <Cum primum> Grzegorza XVI oficjalnie pot\u0119pi\u0142 zryw wolno\u015bciowy Polak\u00f3w, budzi\u0142a rozgoryczenie i stwarza\u0142a podatny grunt do marze\u0144 o wielkiej przemianie, o dog\u0142\u0119bnym zreformowaniu i odrodzeniu \u017cycia religijnego\u201d.[10]<\/a><\/span><\/p>\n

Nie wszyscy libera\u0142owie na ziemiach polskich poparliby atak Trentowskiego na Ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki. W Kr\u00f3lestwie istnia\u0142a przecie\u017c grupa liberalnych konserwatyst\u00f3w, skupiona wok\u00f3\u0142 hr. Andrzeja Zamoyskiego i jego maj\u0105tku w Klemensowie mi\u0119dzy Pu\u0142awami a Lublinem. Najwybitniejsze postaci tego kr\u0119gu, edytuj\u0105cego Roczniki Gospodarstwa Krajowego, <\/em>p\u00f3\u017aniej <\/em>przewodz\u0105ce Towarzystwu Rolniczemu to sam Zamoyski i jego przyjaciel, hr. Tomasz Potocki. \u201ePierwszy twierdzi\u0142, \u017ce u podstaw liberalnej ekonomii stoj\u0105 prawdy religijne; drugi utrzymywa\u0142 nawet, i\u017c ekonomiczne i spo\u0142eczne idee liberalizmu s\u0105 uciele\u015bnieniem warto\u015bci chrze\u015bcija\u0144skich\u201d.[11]<\/a><\/span><\/p>\n

Zgadza si\u0119 to uwag\u0105 W\u0142adys\u0142awa Zajewskiego: \u201eHistoryk francuski Ren\u00e9 R\u00e9mond twierdzi, (…) i\u017c cho\u0107 w zasadzie liberalizm jest antyklerykalny, to w Europie mie\u015bci\u0142 on tak\u017ce warianty religijne, chrze\u015bcija\u0144skie\u201d.[12]<\/a><\/span><\/p>\n

Katolicyzmowi rzymskiemu po\u015bwi\u0119ci\u0142 Trentowski wiele miejsca w najg\u0142o\u015bniejszej swojej pracy \u2013 Chowannie<\/em> [Pozna\u0144 1842].<\/span><\/p>\n

Szukaj\u0105c winnych upadku polskiej niepodleg\u0142o\u015bci \u2013 filozof prymarn\u0105 rol\u0119 w destrukcji przyzna\u0142\u00a0 Ko\u015bcio\u0142owi. \u201eG\u0142\u00f3wnym morderc\u0105 Polski by\u0142, zdaniem Trentowskiego, <papie\u017c z gwardi\u0105 jezuit\u00f3w>. Gdyby Polska przy\u0142\u0105czy\u0142a si\u0119 do reformacji, gdyby stworzy\u0142a odr\u0119bny ko\u015bci\u00f3\u0142 narodowy, gdyby przynajmniej umia\u0142a przedk\u0142ada\u0107 interesy w\u0142asne nad interesy Rzymu, los jej by\u0142by zupe\u0142nie inny\u201d \u2013 pisze Andrzej Walicki.[13]<\/a><\/span><\/p>\n

Jakby tego by\u0142o ma\u0142o \u201e(…) w drugim wydaniu <Chowanny> wyra\u017ca\u0142 solidarno\u015b\u0107 z pogl\u0105dami religijnymi utopijnego komunisty, Ludwika Kr\u00f3likowskiego, i cytuj\u0105c jego s\u0142owa: <Rzymski katolicyzm by\u0142 zawsze k\u0142amc\u0105, oszustem i zb\u00f3jc\u0105>, opatrywa\u0142 je komentarzem: <Acz wyra\u017ca si\u0119 nami\u0119tnie, ma jednak s\u0142uszno\u015b\u0107 (ibid.). W rozprawie <Rzecz o wyjarzmieniu ojczyzny> potraktowa\u0142 Trentowski ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki jako <ostatni \u015bredniowieczny zabytek\u201d, przy czym nie przebiera\u0142 w s\u0142owach i wyra\u017ca\u0142 swe my\u015bli w spos\u00f3b nie mniej gwa\u0142towny i nami\u0119tny ni\u017c Kr\u00f3likowski. Zacytujmy dla przyk\u0142adu: <Ojcze \u015bwi\u0119ty! Hulaj niezmordowanie w ta\u0144cu \u015bwi\u0119tego Wita! Nast\u0105pi wnet, ju\u017c nie francuska, ale europejska rewolucja i sp\u0119dzi z o\u0142tarz\u00f3w twoje obrazy! Lecz by\u0142by to zbyt wielki honor dla trupa. Do\u015b\u0107 na tym, \u017ce zniecierpliwisz monarch\u00f3w, kt\u00f3rzy r\u00f3wnie\u017c jak ty upadaj\u0105, lecz jeszcze zdolni s\u0105 ci\u0119 zabi\u0107>.\u201d[14]<\/a><\/span><\/p>\n

Jan Stachniuk przytacza kolejne cytaty Trentowskiego-antypapisty: \u201eSchowaj\u017ce si\u0119 (…) pod poduszk\u0119 grobow\u0105 z nauk\u0105 twoj\u0105, \u017ce polski a katolicki to jedno!\u201d Za\u015b gdzie indziej: \u201eNie rzymskie ale polskie sumienie mie\u0107 nam potrzeba, inaczej wieczne z nas niewolniki\u201d.[15]<\/a><\/span><\/p>\n

Jednak\u017ce prze\u015bladowania Ko\u015bcio\u0142a przez carat doprowadzi\u0142y filozofa z Fryburga do nieco innej refleksji: \u201eZgoda, \u017ce katolicyzm, kt\u00f3ry Polsk\u0119 swobodn\u0105 zamordowa\u0142, Polski ujarzmionej nie wskrzesi; ale on nabalsamowa\u0142 i strze\u017ce od zgnilizny cia\u0142o tej wielkiej nieboszczki. Zgoda i na to, \u017ce po krajach protestanckich, np. w Anglii i Niemczech, widzisz wsz\u0119dzie pracowito\u015b\u0107, przemys\u0142 i bogactwo, a po katolickich pr\u00f3\u017cniactwo, opilstwo i n\u0119dz\u0119; ale pochodzi to st\u0105d, ze protestantyzm ma na celu bardziej tuteczne, a katolicyzm bardziej tameczne dobra, kt\u00f3rymi s\u0105: prawda, pi\u0119kno\u015b\u0107, cnota, wolno\u015b\u0107, \u015bwi\u0119to\u015b\u0107, prawo i \u015bwiat\u0142o\u201d.[16]<\/a><\/span><\/p>\n

Oczekiwa\u0142 Trentowski na nowe pokolenie kap\u0142an\u00f3w katolickich, kt\u00f3rzy wspomnianym warto\u015bciom nadadz\u0105 g\u0142\u0119bszy narodowo sens, ni\u017c ich skierowani na Rzym poprzednicy.<\/span><\/p>\n

Chowanna<\/em> mia\u0142a przynie\u015b\u0107 odpowied\u017a na pytanie, jak wykszta\u0142ci\u0107 polsk\u0105 m\u0142\u00f3d\u017a, by unikn\u0105\u0107 dotychczasowych b\u0142\u0119d\u00f3w. Rozpoznanie wad przesz\u0142o\u015bci warunkowa\u0142o ow\u0105 napraw\u0119 moraln\u0105. \u201ePod wieloma wzgl\u0119dami dokonana przez Trentowskiego krytyka przesz\u0142o\u015bci narodowej by\u0142a bardziej wszechstronna, bardziej <totalna>, ni\u017c mia\u0142o to miejsce w innych ideologiach epoki. Trentowski krytykowa\u0142 szlacht\u0119, ale nie idealizowa\u0142 tak\u017ce ludu; pot\u0119pia\u0142 wp\u0142yw, kt\u00f3ry wywar\u0142 na Polsk\u0119 rzymski katolicyzm, ale nie wierzy\u0142 tak\u017ce w zbawienno\u015b\u0107 przedchrze\u015bcija\u0144skich pierwiastk\u00f3w rodzimego s\u0142owia\u0144skiego <gminow\u0142adztwa>.\u201d[17]<\/a><\/span><\/p>\n

Edukacja w duchu Chowanny<\/em> znie\u015b\u0107 mia\u0142a wewn\u0119trzne sprzeczno\u015bci pomi\u0119dzy celami, stawianymi przez polityk\u0119 pa\u0144stwa, interesami poszczeg\u00f3lnych stan\u00f3w czy grup spo\u0142ecznych a sam\u0105 moralno\u015bci\u0105.<\/span><\/p>\n

Trentowski pisa\u0142: \u201eNie wychowanie narodowe<\/em> mo\u017ce by\u0107 dzisiejszego szkolnictwa polskiego celem, bo to by\u0142o pi\u0119tnem szk\u00f3\u0142 chi\u0144skich, indyjskich, egipskich, fenickich, greckich, rzymskich, s\u0142owem, staro\u017cytnego czasu. Taki cel straci\u0142by nasze szko\u0142y, a z nimi ca\u0142y nar\u00f3d, na stopie\u0144 w Europie najni\u017cszy. Wy\u0142\u0105czna i jakby od Boga wybrana og\u00f3lno\u015b\u0107<\/em>, tr\u0105ci hebrajszczyzn\u0105 i jest na dzi\u015b niedostateczna. (…). Dzi\u015b wychowywa\u0107 nale\u017cy w ka\u017cdej szkole i szk\u00f3\u0142ce pojedynczo\u015b\u0107<\/em>, tj. ja\u017a\u0144 jednostkow\u0105 wedle jej przyrodzonego usposobienia i objawu bo\u017cego w niej z\u0142o\u017conego\u201d.[18]<\/a><\/span><\/p>\n

\u015awiadomo\u015b\u0107 narodowa stanowi\u0142a dla filozofa zaledwie zesp\u00f3\u0142 wyobra\u017ce\u0144 i warto\u015bci. Nie by\u0142a czym\u015b ju\u017c istniej\u0105cym, danym raz na zawsze. Warto\u015bci wchodzi\u0142y w zale\u017cno\u015bci, relacje, jakby dopiero szuka\u0142y mo\u017cliwo\u015bci \u201ezaprezentowania si\u0119\u201d. Wierz\u0105c w misj\u0119 narod\u00f3w s\u0142owia\u0144skich (Polski r\u00f3wnie\u017c, cho\u0107 by\u0142a to misja cywilizacyjna, a nie rola \u201eChrystusa narod\u00f3w\u201d) \u2013 Trentowski by\u0142 zdania, i\u017c jego system wychowawczy jest jedn\u0105 z wa\u017ckich sk\u0142adowych owej misji.<\/span><\/p>\n

Pedagogika my\u015bliciela skierowana by\u0142a nie na przesz\u0142o\u015b\u0107, ze wszystkimi jej strasznymi przywarami, lecz ku przysz\u0142o\u015bci \u2013 kiedy nar\u00f3d polski odzyska mo\u017cliwo\u015b\u0107 m\u00f3wienia w\u0142asnym g\u0142osem i do\u0142\u0105czy do innych tw\u00f3rc\u00f3w post\u0119pu.<\/span><\/p>\n

\u201ePedagogika narodowa to taka pedagogika, kt\u00f3rej celem jest nie <wychowanie narodowe> (w sensie <staro\u017cytnym>) lecz wychowanie narodu<\/em>, jego reedukacja, przygotowanie go do spe\u0142nienia stoj\u0105cych przed nim zada\u0144, to\u017csamych z zadaniami og\u00f3lnoludzkiego post\u0119pu. Nar\u00f3d, w tej postaci, w jakiej ukszta\u0142towa\u0142a go przesz\u0142o\u015b\u0107, nie jest i nie powinien by\u0107 kolektywnym wychowawc\u0105; jest on raczej przedmiotem<\/em> wychowania, kolektywnym wychowankiem, kt\u00f3rego indywidualno\u015b\u0107 oraz swoiste potrzeby i warunki bytu powinny by\u0107 uwzgl\u0119dnione w programie wychowawczym\u201d.[19]<\/a><\/span><\/p>\n

By jednostka naprawd\u0119 sta\u0142a si\u0119 tw\u00f3rcz\u0105 i mog\u0142a tworzy\u0107 sw\u00f3j indywidualny post\u0119p, musi szanowa\u0107 wszystkie pozosta\u0142e indywidua. Inaczej zrywa harmonijn\u0105 wi\u0119\u017a z otoczeniem. \u201e(…) odr\u0119bno\u015b\u0107 ka\u017cdej ludzkiej jednostki nie znosi wcale zwi\u0105zku naszego z ludzko\u015bci\u0105, \u015bwiatem i Bogiem. Jednostka ludzka jest wszak\u017ce osobowo\u015bci\u0105 i obowi\u0105zkiem jej jest uznanie ka\u017cdej innej jednostki, a wi\u0119c ca\u0142ej ludzko\u015bci, stanie si\u0119 osobowo\u015bci\u0105, wi\u0105\u017c\u0105c\u0105 nas z ca\u0142o\u015bci\u0105 istnienia\u201d.[20]<\/a><\/span><\/p>\n

W przeciwie\u0144stwie do postheglowskich idealist\u00f3w \u2013 Trentowski wykazywa\u0107 si\u0119 zdawa\u0142 konkretniejsze osadzenie w realiach. Dotyczy\u0142o to ju\u017c Stosunku filozofii…<\/em>, podobne podej\u015bcie zdawa\u0142 si\u0119 (niekiedy) wykazywa\u0107 w Chowannie<\/em>. \u201eDobro jest r\u00f3\u017cnojedni\u0105 po\u017cytku ze szlachetno\u015bci\u0105; w\u0142a\u015bciwym celem pedagogiki powinno by\u0107 wychowanie cz\u0142owieka rzeczywistego<\/em>, umiej\u0105cego \u0142\u0105czy\u0107 szlachetno\u015b\u0107 pobudek z zimn\u0105, trze\u017aw\u0105 kalkulacj\u0105 korzy\u015bci.\u201d[21]<\/a><\/span><\/p>\n

Zreszt\u0105 w podobnym celu zaanektowa\u0142 poj\u0119cie \u201ecybernetyki\u201d, poprzez kt\u00f3r\u0105 pojmowa\u0142 \u201epolityczny pragmatyzm, gi\u0119tk\u0105 i skuteczna technik\u0119<\/em> dzia\u0142ania politycznego, sztuk\u0119 umiej\u0119tnego dopasowywania \u015brodk\u00f3w i form dzia\u0142ania do zmiennych okoliczno\u015bci historycznych\u201d.[22]<\/a><\/span><\/p>\n

Nic dziwnego, \u017ce rewolucj\u0119 pot\u0119pia\u0142, jako spadkobierczyni\u0119 szlacheckiej samowoli i lekkomy\u015blno\u015bci, a i romantyzm by\u0142 mu ideowo odleg\u0142y.<\/span><\/p>\n

\u201eZestawienie w\u0105tk\u00f3w o\u015bwieceniowych, tak wyra\u017anie wyst\u0119puj\u0105cych w historiozoficznych i politycznych pogl\u0105dach Trentowskiego, nasuwa wniosek, \u017ce by\u0142 on libera\u0142em o\u015bwieceniowym, wrogim zar\u00f3wno romantycznemu konserwatyzmowi, jak charakterystycznej dla post\u0119powego romantyzmu <mierz\u0105cej si\u0142y na zamiary> postawie heroistycznej. (…) Prze\u0142om romantyczny w poezji polskiej ocenia\u0142 bez entuzjazmu, stwierdzaj\u0105c, \u017ce poeci-romantycy rozpowszechnili w Polsce <poj\u0119cia fa\u0142szywe, a nawet zabobonne>, po\u015bwi\u0119cili prawd\u0119 rozkosznym urojeniom i dlatego <wi\u0119cej przynie\u015bli narodowi szkody ni\u017c po\u017cytku>\u201d.[23]<\/a><\/span><\/p>\n

My\u015bl Trentowskiego w swoisty spos\u00f3b \u0142\u0105czy jednak niemiecki idealizm romantyczny (cho\u0107by dorobek Friedricha Wilhelma Josepha von Schellinga i jego has\u0142o \u201epocz\u0105tkiem i ko\u0144cem wszelkiej filozofii jest wolno\u015b\u0107\u201d [1795]) z wyra\u017anie zaznaczonym nurtem o\u015bwieceniowym. Odrzuca\u0142 zreszt\u0105 g\u0142\u00f3wnie romantyzm polski.<\/span><\/p>\n

Jednocze\u015bnie liberalizm interesowa\u0142 Trentowskiego jako no\u015bnik idei post\u0119pu. Zawi\u00f3d\u0142 si\u0119 co prawda srodze postaw\u0105 wyznawc\u00f3w doktryny podczas Wiosny Lud\u00f3w, kiedy to libera\u0142owie zwalczali nie tylko dzia\u0142ania powsta\u0144cze, ale te\u017c przeciwni byli wprowadzeniu masowego prawa wyborczego, nie przeszkodzi\u0142o mu to jednak zaufa\u0107 nadal rodz\u0105cej si\u0119 w coraz wi\u0119kszej ilo\u015bci europejskich pa\u0144stw bur\u017cuazji.<\/span><\/p>\n

\u201eTrentowski nie tylko solidaryzowa\u0142 si\u0119 z antyfeudalnym, bur\u017cuazyjnym post\u0119pem czas\u00f3w nowo\u017cytnych, lecz by\u0142, mo\u017cna powiedzie\u0107, jego apologet\u0105; nie dostrzega\u0142 jego sprzeczno\u015bci i nie wykazywa\u0142 \u017cadnego zrozumienia dla jego krytyki ani z socjalistycznego, ani z konserwatywnego stanowiska. (…) Od\u017cegnywa\u0142 si\u0119 wprawdzie od radykalizmu (…), ale podobnie jak lewica heglowska uto\u017csamia\u0142 ducha czas\u00f3w nowo\u017cytnych z duchem reformacji oraz proklamowa\u0142 ide\u0119 religijnego i politycznego wyzwolenia jednostki. Opowiedzenie si\u0119 za programem reformistycznym nie przeszkodzi\u0142o mu doceni\u0107 ogromnego znaczenia rewolucji francuskiej oraz negatywnie ustosunkowa\u0107 si\u0119 do Napoleona, kt\u00f3ry <sromotnie zdradzi\u0142 rewolucj\u0119> i omal nie zaprzepa\u015bci\u0142 jej wynik\u00f3w\u201d.[24]<\/a><\/span><\/p>\n

Trentowski nade wszystko ceni\u0142 sobie my\u015bl ludzk\u0105, jako sprawczyni\u0119 post\u0119pu. Tymczasem to g\u0142\u00f3wnie w\u015br\u00f3d mieszczan poj\u0119cie \u201ezdolno\u015bci\u201d (z fr. capacit\u00e9s<\/em>) zyskuje w\u00f3wczas prawo bytu, otwieraj\u0105c wielu utalentowanym jednostkom drog\u0119 do awansu spo\u0142ecznego. Szlachta, im gorzej jej si\u0119 wiedzie, tym bardziej staje si\u0119 zamkni\u0119t\u0105.<\/span><\/p>\n

Droga tw\u00f3rcza by\u0142ego u\u0142ana usi\u0142owa\u0142a dowie\u015b\u0107 realnej mo\u017cliwo\u015bci wsp\u00f3\u0142istnienia (i wsp\u00f3\u0142pracy) nurtu konserwatywnego i radykalnego. Niekiedy by\u0142 Trentowski bli\u017cszy pierwszemu z nich, cz\u0119\u015bciej drugiemu.<\/span><\/p>\n

Jego liberalizm ma rysy wyra\u017anie wolno\u015bciowe \u2013 projektuj\u0105ce \u0142ad w odrodzonej Polsce a nawet Rzeszy Wszechs\u0142owia\u0144skiej (antidotum na przewag\u0119 \u015bwiata germa\u0144skiego i roma\u0144skiego w Europie) i w tym zbli\u017cony jest do \u201edojrza\u0142ych\u201d braci Niemojowskich.<\/span><\/p>\n

Jest tak\u017ce zdecydowanie bardziej od nich radykalny \u2013 Kaliszan nie oskar\u017cano o bezbo\u017cnictwo. Wizja porz\u0105dku europejskiego, kre\u015blona przez Trentowskiego mia\u0142a przynie\u015b\u0107 \u0142ad bez konieczno\u015bci u\u017cywania przymusu, r\u00f3wnie\u017c rewolucyjnego. Filozof nie precyzowa\u0142, jaki czas potrzebny jest Polsce, by silna duchowo udowodni\u0142a racj\u0119 swego narodowego bytu. Rozumia\u0142 jak wiele jest do zrobienia i zdawa\u0142 sobie tak\u017ce spraw\u0119, i\u017c rz\u0105dy zaborcze uczyni\u0105 wszystko, by post\u0119p na ziemiach polskich op\u00f3\u017ani\u0107.<\/span><\/p>\n

Stawianie na bur\u017cuazj\u0119 to w tym przypadku zimna kalkulacja szans \u2013 nie szlachta, nie ch\u0142opstwo kraj\u00f3w zaborczych wprowadz\u0105 na ziemie polskie nowe metody gospodarowania i uprzemys\u0142owi\u0105 je. Mo\u017ce to uczyni\u0107 rosyjska, pruska czy austriacka bur\u017cuazja, kt\u00f3re wcze\u015bniej czy p\u00f3\u017aniej powstan\u0105 i poszukaj\u0105 nad Wis\u0142\u0105 szans dla pomno\u017cenia swych maj\u0105tk\u00f3w. Tym samym przyspiesz\u0105 post\u0119p. Reszta zale\u017ce\u0107 mia\u0142a od samych Polak\u00f3w. (cdn.)<\/strong><\/span><\/p>\n

Klara Woli\u0144ska<\/span><\/h1>\n

\u00a0<\/span><\/p>\n

<\/p>\n
\n
\n

[1]<\/a> Walicki A., Bronis\u0142aw Trentowski<\/em>, (w:) Polska my\u015bl filozoficzna i spo\u0142eczna<\/em>, t. I., KiW, Warszawa 1973, wyd. I, s. 348.<\/p>\n

[2]<\/a> Walicki A., Bronis\u0142aw Trentowski<\/em>, (w:) Polska my\u015bl filozoficzna i spo\u0142eczna<\/em>, t. I., KiW, Warszawa 1973, wyd. I, s. 349;<\/p>\n<\/div>\n

\n

[3]<\/a> Trentowski B. F., O wyjarzmieniu ojczyzny<\/em>, Pary\u017c 1847, s. 460;<\/p>\n<\/div>\n

\n

[4] Walicki A., Bronis\u0142aw Trentowski<\/em>, (w:) Polska my\u015bl filozoficzna i spo\u0142eczna<\/em>, t. I., KiW, Warszawa 1973, wyd. I, s. 383.<\/p>\n<\/div>\n

\n

[5]<\/a> Walicki A., Bronis\u0142aw Trentowski<\/em>, (w:) Polska my\u015bl filozoficzna i spo\u0142eczna<\/em>, t. I., KiW, Warszawa 1973, wyd. I, s. 369;<\/p>\n<\/div>\n

\n

[6] ibid., s. 376;<\/p>\n<\/div>\n

\n

[7] Trentowski B. F., Stosunek filozofii do cybernetyki<\/em>, Pozna\u0144 1843, s. 162.<\/p>\n<\/div>\n

\n

[8]<\/a> Trentowski B. F., Stosunek filozofii do cybernetyki<\/em>, Pozna\u0144 1843, s. 178;<\/p>\n<\/div>\n

\n

[9]<\/a> Ryan A., Liberalizm<\/em>, t\u0142um. Por\u0119ba M., (w:) Goodin R. E. & Pettit P. (red.), Przewodnik po wsp\u00f3\u0142czesnej my\u015bli politycznej<\/em>, KiW, Warszawa 1998, s. 391;<\/p>\n<\/div>\n

\n

[10] Walicki A., Bronis\u0142aw Trentowski<\/em>, (w:) Polska my\u015bl filozoficzna i spo\u0142eczna<\/em>, t.1, KiW, Warszawa 1973, wyd. I, s. 351.<\/p>\n<\/div>\n

\n

[11]<\/a> Kizwalter T., Libera\u0142owie czy konserwaty\u015bci? <\/strong>Ziemia\u0144ski liberalizm w Polsce I po\u0142owy XIX wieku<\/em>, (w:) Tradycje liberalne w Polsce. Sympozjum historyczne<\/em>, Friedrich-Naumann-Stiftung, Warszawa 2004, wyd. II, s. 46;<\/p>\n<\/div>\n

\n

[12] Zajewski W., Kaliszanie<\/em> (w:) Tradycje liberalne w Polsce. Sympozjum historyczne<\/em>, Friedrich-Naumann-Stiftung, Warszawa 2004, wyd. II, s. 84;<\/p>\n<\/div>\n

\n

[13] Walicki A., Bronis\u0142aw Trentowski<\/em>, (w:) Polska my\u015bl filozoficzna i spo\u0142eczna<\/em>, t. I., KiW, Warszawa 1973, wyd. I, s. 383;<\/p>\n<\/div>\n

\n

[14] ibid. s. 368.<\/p>\n<\/div>\n

\n

[15]<\/a> Stachniuk J, Cz\u0142owiecze\u0144stwo a kultura<\/em>, Wyd. Toporze\u0142, Wroc\u0142aw 2005, s. 42;<\/p>\n<\/div>\n

\n

[16] Trentowski B. F., Listy naukowe o Florianie Bochwicu, Janie Bukantym i Eleonorze Ziemi\u0119ckiej<\/em>, \u201eOr\u0119downik\u201d, Pozna\u0144 1843, s. 275;<\/p>\n<\/div>\n

\n

[17] Walicki A., Bronis\u0142aw Trentowski<\/em>, (w:) Polska my\u015bl filozoficzna i spo\u0142eczna<\/em>, t. I., KiW, Warszawa 1973, wyd. I, s. 383.<\/p>\n<\/div>\n

\n

[18]<\/a> Trentowski B. F., Chowanna<\/em>, t. I., Pozna\u0144 1842, s. 653;<\/p>\n<\/div>\n

\n

[19] Walicki A., Bronis\u0142aw Trentowski<\/em>, (w:) Polska my\u015bl filozoficzna i spo\u0142eczna<\/em>, t. I., KiW, Warszawa 1973, wyd. I, s. 374;<\/p>\n<\/div>\n

\n

[20] Trentowski B. F., Chowanna<\/em>, t. I., Pozna\u0144 1842, s. 500.<\/p>\n<\/div>\n

\n

[21] Walicki A., Bronis\u0142aw Trentowski<\/em>, (w:) Polska my\u015bl filozoficzna i spo\u0142eczna<\/em>, t. I., KiW, Warszawa 1973, wyd. I, s. 375;<\/p>\n<\/div>\n

\n

[22] ibid., s. 377;<\/p>\n<\/div>\n

\n

[23] ibid., s. 384.<\/p>\n<\/div>\n

\n

[24]<\/a> Walicki A., Bronis\u0142aw Trentowski<\/em>, (w:) Polska my\u015bl filozoficzna i spo\u0142eczna<\/em>, t. I., KiW, Warszawa 1973, wyd. I, s. 381.<\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Powstanie Listopadowe podda\u0142o w w\u0105tpliwo\u015b\u0107 mo\u017cliwo\u015bci na realne odrodzenie polskiej pa\u0144stwowo\u015bci. Z terenu zaboru rosyjskiego emigrowa\u0142a znaczna cz\u0119\u015b\u0107 ludzi \u015bwiat\u0142ych,<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"colormag_page_layout":"default_layout","footnotes":""},"categories":[143],"tags":[],"class_list":["post-1489","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-inne"],"yoast_head":"\nKszta\u0142towanie si\u0119 oblicza polskiego liberalizmu (4). Bronis\u0142aw Trentowski - w poszukiwaniu \u017ar\u00f3de\u0142 narodowej kl\u0119ski i odrodzenia Polski - SI\u0118 MY\u015aLI<\/title>\n<meta name=\"robots\" content=\"index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1\" \/>\n<link rel=\"canonical\" href=\"https:\/\/siemysli-ke.info\/de\/ksztaltowanie-sie-oblicza-polskiego-liberalizmu-4-bronislaw-trentowski-w-poszukiwaniu-zrodel-narodowej-kleski-i-odrodzenia-polski\/\" \/>\n<meta property=\"og:locale\" content=\"de_DE\" \/>\n<meta property=\"og:type\" content=\"article\" \/>\n<meta property=\"og:title\" content=\"Kszta\u0142towanie si\u0119 oblicza polskiego liberalizmu (4). Bronis\u0142aw Trentowski - w poszukiwaniu \u017ar\u00f3de\u0142 narodowej kl\u0119ski i odrodzenia Polski - SI\u0118 MY\u015aLI\" \/>\n<meta property=\"og:description\" content=\"Powstanie Listopadowe podda\u0142o w w\u0105tpliwo\u015b\u0107 mo\u017cliwo\u015bci na realne odrodzenie polskiej pa\u0144stwowo\u015bci. Z terenu zaboru rosyjskiego emigrowa\u0142a znaczna cz\u0119\u015b\u0107 ludzi \u015bwiat\u0142ych,\" \/>\n<meta property=\"og:url\" content=\"https:\/\/siemysli-ke.info\/de\/ksztaltowanie-sie-oblicza-polskiego-liberalizmu-4-bronislaw-trentowski-w-poszukiwaniu-zrodel-narodowej-kleski-i-odrodzenia-polski\/\" \/>\n<meta property=\"og:site_name\" content=\"SI\u0118 MY\u015aLI\" \/>\n<meta property=\"article:published_time\" content=\"2012-01-10T11:11:31+00:00\" \/>\n<meta property=\"article:modified_time\" content=\"2013-11-02T20:22:09+00:00\" \/>\n<meta name=\"author\" content=\"admin\" \/>\n<meta name=\"twitter:label1\" content=\"Verfasst von\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data1\" content=\"admin\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:label2\" content=\"Gesch\u00e4tzte Lesezeit\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data2\" content=\"20\u00a0Minuten\" \/>\n<script type=\"application\/ld+json\" class=\"yoast-schema-graph\">{\"@context\":\"https:\/\/schema.org\",\"@graph\":[{\"@type\":\"Article\",\"@id\":\"https:\/\/siemysli-ke.info\/de\/ksztaltowanie-sie-oblicza-polskiego-liberalizmu-4-bronislaw-trentowski-w-poszukiwaniu-zrodel-narodowej-kleski-i-odrodzenia-polski\/#article\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\/\/siemysli-ke.info\/de\/ksztaltowanie-sie-oblicza-polskiego-liberalizmu-4-bronislaw-trentowski-w-poszukiwaniu-zrodel-narodowej-kleski-i-odrodzenia-polski\/\"},\"author\":{\"name\":\"admin\",\"@id\":\"https:\/\/siemysli-ke.info\/#\/schema\/person\/048295918d7858e90e57d1a2c2b5da74\"},\"headline\":\"Kszta\u0142towanie si\u0119 oblicza polskiego liberalizmu (4). Bronis\u0142aw Trentowski – w poszukiwaniu \u017ar\u00f3de\u0142 narodowej kl\u0119ski i odrodzenia Polski\",\"datePublished\":\"2012-01-10T11:11:31+00:00\",\"dateModified\":\"2013-11-02T20:22:09+00:00\",\"mainEntityOfPage\":{\"@id\":\"https:\/\/siemysli-ke.info\/de\/ksztaltowanie-sie-oblicza-polskiego-liberalizmu-4-bronislaw-trentowski-w-poszukiwaniu-zrodel-narodowej-kleski-i-odrodzenia-polski\/\"},\"wordCount\":4043,\"commentCount\":0,\"publisher\":{\"@id\":\"https:\/\/siemysli-ke.info\/#organization\"},\"articleSection\":[\"Inne\"],\"inLanguage\":\"de\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"CommentAction\",\"name\":\"Comment\",\"target\":[\"https:\/\/siemysli-ke.info\/de\/ksztaltowanie-sie-oblicza-polskiego-liberalizmu-4-bronislaw-trentowski-w-poszukiwaniu-zrodel-narodowej-kleski-i-odrodzenia-polski\/#respond\"]}]},{\"@type\":\"WebPage\",\"@id\":\"https:\/\/siemysli-ke.info\/de\/ksztaltowanie-sie-oblicza-polskiego-liberalizmu-4-bronislaw-trentowski-w-poszukiwaniu-zrodel-narodowej-kleski-i-odrodzenia-polski\/\",\"url\":\"https:\/\/siemysli-ke.info\/de\/ksztaltowanie-sie-oblicza-polskiego-liberalizmu-4-bronislaw-trentowski-w-poszukiwaniu-zrodel-narodowej-kleski-i-odrodzenia-polski\/\",\"name\":\"Kszta\u0142towanie si\u0119 oblicza polskiego liberalizmu (4). Bronis\u0142aw Trentowski - w poszukiwaniu \u017ar\u00f3de\u0142 narodowej kl\u0119ski i odrodzenia Polski - SI\u0118 MY\u015aLI\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\/\/siemysli-ke.info\/de\/#website\"},\"datePublished\":\"2012-01-10T11:11:31+00:00\",\"dateModified\":\"2013-11-02T20:22:09+00:00\",\"breadcrumb\":{\"@id\":\"https:\/\/siemysli-ke.info\/de\/ksztaltowanie-sie-oblicza-polskiego-liberalizmu-4-bronislaw-trentowski-w-poszukiwaniu-zrodel-narodowej-kleski-i-odrodzenia-polski\/#breadcrumb\"},\"inLanguage\":\"de\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"ReadAction\",\"target\":[[\"https:\/\/siemysli-ke.info\/de\/ksztaltowanie-sie-oblicza-polskiego-liberalizmu-4-bronislaw-trentowski-w-poszukiwaniu-zrodel-narodowej-kleski-i-odrodzenia-polski\/\"]]}]},{\"@type\":\"BreadcrumbList\",\"@id\":\"https:\/\/siemysli-ke.info\/de\/ksztaltowanie-sie-oblicza-polskiego-liberalizmu-4-bronislaw-trentowski-w-poszukiwaniu-zrodel-narodowej-kleski-i-odrodzenia-polski\/#breadcrumb\",\"itemListElement\":[{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":1,\"name\":\"Home\",\"item\":\"https:\/\/siemysli-ke.info\/de\/\"},{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":2,\"name\":\"Kszta\u0142towanie si\u0119 oblicza polskiego liberalizmu (4). Bronis\u0142aw Trentowski – w poszukiwaniu \u017ar\u00f3de\u0142 narodowej kl\u0119ski i odrodzenia Polski\"}]},{\"@type\":\"WebSite\",\"@id\":\"https:\/\/siemysli-ke.info\/de\/#website\",\"url\":\"https:\/\/siemysli-ke.info\/de\/\",\"name\":\"SI\u0118 MY\u015aLI\",\"description\":\"\",\"publisher\":{\"@id\":\"https:\/\/siemysli-ke.info\/de\/#organization\"},\"potentialAction\":[{\"@type\":\"SearchAction\",\"target\":{\"@type\":\"EntryPoint\",\"urlTemplate\":\"https:\/\/siemysli-ke.info\/de\/?s={search_term_string}\"},\"query-input\":{\"@type\":\"PropertyValueSpecification\",\"valueRequired\":true,\"valueName\":\"search_term_string\"}}],\"inLanguage\":\"de\"},{\"@type\":\"Organization\",\"@id\":\"https:\/\/siemysli-ke.info\/de\/#organization\",\"name\":\"SI\u0118 MY\u015aLI\",\"url\":\"https:\/\/siemysli-ke.info\/de\/\",\"logo\":{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"de\",\"@id\":\"https:\/\/siemysli-ke.info\/de\/#\/schema\/logo\/image\/\",\"url\":\"https:\/\/siemysli-ke.info\/wp-content\/uploads\/2025\/05\/99.png\",\"contentUrl\":\"https:\/\/siemysli-ke.info\/wp-content\/uploads\/2025\/05\/99.png\",\"width\":270,\"height\":204,\"caption\":\"SI\u0118 MY\u015aLI\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\/\/siemysli-ke.info\/de\/#\/schema\/logo\/image\/\"}},{\"@type\":\"Person\",\"@id\":\"https:\/\/siemysli-ke.info\/#\/schema\/person\/048295918d7858e90e57d1a2c2b5da74\",\"name\":\"admin\",\"image\":{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"de\",\"@id\":\"https:\/\/siemysli-ke.info\/de\/#\/schema\/person\/image\/\",\"url\":\"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/9acf729117e1cff813c07ba085b25a76702049ffb5efe3425388cd1a019577de?s=96&d=mm&r=g\",\"contentUrl\":\"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/9acf729117e1cff813c07ba085b25a76702049ffb5efe3425388cd1a019577de?s=96&d=mm&r=g\",\"caption\":\"admin\"},\"url\":\"https:\/\/siemysli-ke.info\/de\/author\/admin\/\"}]}<\/script>\n<!-- \/ Yoast SEO plugin. -->","yoast_head_json":{"title":"Kszta\u0142towanie si\u0119 oblicza polskiego liberalizmu (4). Bronis\u0142aw Trentowski - w poszukiwaniu \u017ar\u00f3de\u0142 narodowej kl\u0119ski i odrodzenia Polski - SI\u0118 MY\u015aLI","robots":{"index":"index","follow":"follow","max-snippet":"max-snippet:-1","max-image-preview":"max-image-preview:large","max-video-preview":"max-video-preview:-1"},"canonical":"https:\/\/siemysli-ke.info\/de\/ksztaltowanie-sie-oblicza-polskiego-liberalizmu-4-bronislaw-trentowski-w-poszukiwaniu-zrodel-narodowej-kleski-i-odrodzenia-polski\/","og_locale":"de_DE","og_type":"article","og_title":"Kszta\u0142towanie si\u0119 oblicza polskiego liberalizmu (4). Bronis\u0142aw Trentowski - w poszukiwaniu \u017ar\u00f3de\u0142 narodowej kl\u0119ski i odrodzenia Polski - SI\u0118 MY\u015aLI","og_description":"Powstanie Listopadowe podda\u0142o w w\u0105tpliwo\u015b\u0107 mo\u017cliwo\u015bci na realne odrodzenie polskiej pa\u0144stwowo\u015bci. Z terenu zaboru rosyjskiego emigrowa\u0142a znaczna cz\u0119\u015b\u0107 ludzi \u015bwiat\u0142ych,","og_url":"https:\/\/siemysli-ke.info\/de\/ksztaltowanie-sie-oblicza-polskiego-liberalizmu-4-bronislaw-trentowski-w-poszukiwaniu-zrodel-narodowej-kleski-i-odrodzenia-polski\/","og_site_name":"SI\u0118 MY\u015aLI","article_published_time":"2012-01-10T11:11:31+00:00","article_modified_time":"2013-11-02T20:22:09+00:00","author":"admin","twitter_misc":{"Verfasst von":"admin","Gesch\u00e4tzte Lesezeit":"20\u00a0Minuten"},"schema":{"@context":"https:\/\/schema.org","@graph":[{"@type":"Article","@id":"https:\/\/siemysli-ke.info\/de\/ksztaltowanie-sie-oblicza-polskiego-liberalizmu-4-bronislaw-trentowski-w-poszukiwaniu-zrodel-narodowej-kleski-i-odrodzenia-polski\/#article","isPartOf":{"@id":"https:\/\/siemysli-ke.info\/de\/ksztaltowanie-sie-oblicza-polskiego-liberalizmu-4-bronislaw-trentowski-w-poszukiwaniu-zrodel-narodowej-kleski-i-odrodzenia-polski\/"},"author":{"name":"admin","@id":"https:\/\/siemysli-ke.info\/#\/schema\/person\/048295918d7858e90e57d1a2c2b5da74"},"headline":"Kszta\u0142towanie si\u0119 oblicza polskiego liberalizmu (4). Bronis\u0142aw Trentowski – w poszukiwaniu \u017ar\u00f3de\u0142 narodowej kl\u0119ski i odrodzenia Polski","datePublished":"2012-01-10T11:11:31+00:00","dateModified":"2013-11-02T20:22:09+00:00","mainEntityOfPage":{"@id":"https:\/\/siemysli-ke.info\/de\/ksztaltowanie-sie-oblicza-polskiego-liberalizmu-4-bronislaw-trentowski-w-poszukiwaniu-zrodel-narodowej-kleski-i-odrodzenia-polski\/"},"wordCount":4043,"commentCount":0,"publisher":{"@id":"https:\/\/siemysli-ke.info\/#organization"},"articleSection":["Inne"],"inLanguage":"de","potentialAction":[{"@type":"CommentAction","name":"Comment","target":["https:\/\/siemysli-ke.info\/de\/ksztaltowanie-sie-oblicza-polskiego-liberalizmu-4-bronislaw-trentowski-w-poszukiwaniu-zrodel-narodowej-kleski-i-odrodzenia-polski\/#respond"]}]},{"@type":"WebPage","@id":"https:\/\/siemysli-ke.info\/de\/ksztaltowanie-sie-oblicza-polskiego-liberalizmu-4-bronislaw-trentowski-w-poszukiwaniu-zrodel-narodowej-kleski-i-odrodzenia-polski\/","url":"https:\/\/siemysli-ke.info\/de\/ksztaltowanie-sie-oblicza-polskiego-liberalizmu-4-bronislaw-trentowski-w-poszukiwaniu-zrodel-narodowej-kleski-i-odrodzenia-polski\/","name":"Kszta\u0142towanie si\u0119 oblicza polskiego liberalizmu (4). Bronis\u0142aw Trentowski - w poszukiwaniu \u017ar\u00f3de\u0142 narodowej kl\u0119ski i odrodzenia Polski - SI\u0118 MY\u015aLI","isPartOf":{"@id":"https:\/\/siemysli-ke.info\/de\/#website"},"datePublished":"2012-01-10T11:11:31+00:00","dateModified":"2013-11-02T20:22:09+00:00","breadcrumb":{"@id":"https:\/\/siemysli-ke.info\/de\/ksztaltowanie-sie-oblicza-polskiego-liberalizmu-4-bronislaw-trentowski-w-poszukiwaniu-zrodel-narodowej-kleski-i-odrodzenia-polski\/#breadcrumb"},"inLanguage":"de","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":[["https:\/\/siemysli-ke.info\/de\/ksztaltowanie-sie-oblicza-polskiego-liberalizmu-4-bronislaw-trentowski-w-poszukiwaniu-zrodel-narodowej-kleski-i-odrodzenia-polski\/"]]}]},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https:\/\/siemysli-ke.info\/de\/ksztaltowanie-sie-oblicza-polskiego-liberalizmu-4-bronislaw-trentowski-w-poszukiwaniu-zrodel-narodowej-kleski-i-odrodzenia-polski\/#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Home","item":"https:\/\/siemysli-ke.info\/de\/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"Kszta\u0142towanie si\u0119 oblicza polskiego liberalizmu (4). Bronis\u0142aw Trentowski – w poszukiwaniu \u017ar\u00f3de\u0142 narodowej kl\u0119ski i odrodzenia Polski"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https:\/\/siemysli-ke.info\/de\/#website","url":"https:\/\/siemysli-ke.info\/de\/","name":"SI\u0118 MY\u015aLI","description":"","publisher":{"@id":"https:\/\/siemysli-ke.info\/de\/#organization"},"potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https:\/\/siemysli-ke.info\/de\/?s={search_term_string}"},"query-input":{"@type":"PropertyValueSpecification","valueRequired":true,"valueName":"search_term_string"}}],"inLanguage":"de"},{"@type":"Organization","@id":"https:\/\/siemysli-ke.info\/de\/#organization","name":"SI\u0118 MY\u015aLI","url":"https:\/\/siemysli-ke.info\/de\/","logo":{"@type":"ImageObject","inLanguage":"de","@id":"https:\/\/siemysli-ke.info\/de\/#\/schema\/logo\/image\/","url":"https:\/\/siemysli-ke.info\/wp-content\/uploads\/2025\/05\/99.png","contentUrl":"https:\/\/siemysli-ke.info\/wp-content\/uploads\/2025\/05\/99.png","width":270,"height":204,"caption":"SI\u0118 MY\u015aLI"},"image":{"@id":"https:\/\/siemysli-ke.info\/de\/#\/schema\/logo\/image\/"}},{"@type":"Person","@id":"https:\/\/siemysli-ke.info\/#\/schema\/person\/048295918d7858e90e57d1a2c2b5da74","name":"admin","image":{"@type":"ImageObject","inLanguage":"de","@id":"https:\/\/siemysli-ke.info\/de\/#\/schema\/person\/image\/","url":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/9acf729117e1cff813c07ba085b25a76702049ffb5efe3425388cd1a019577de?s=96&d=mm&r=g","contentUrl":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/9acf729117e1cff813c07ba085b25a76702049ffb5efe3425388cd1a019577de?s=96&d=mm&r=g","caption":"admin"},"url":"https:\/\/siemysli-ke.info\/de\/author\/admin\/"}]}},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/siemysli-ke.info\/de\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1489","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/siemysli-ke.info\/de\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/siemysli-ke.info\/de\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/siemysli-ke.info\/de\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/siemysli-ke.info\/de\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=1489"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/siemysli-ke.info\/de\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1489\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/siemysli-ke.info\/de\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=1489"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/siemysli-ke.info\/de\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=1489"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/siemysli-ke.info\/de\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=1489"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}