{"id":1242,"date":"2011-12-22T18:37:05","date_gmt":"2011-12-22T18:37:05","guid":{"rendered":"http:\/\/www.bezjarzmowie.info.ke\/test\/?p=1242"},"modified":"2013-11-02T21:22:25","modified_gmt":"2013-11-02T20:22:25","slug":"ksztaltowanie-sie-oblicza-polskiego-liberalizmu-wiek-xix-i-okres-do-roku-1939-1","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/siemysli-ke.info\/de\/ksztaltowanie-sie-oblicza-polskiego-liberalizmu-wiek-xix-i-okres-do-roku-1939-1\/","title":{"rendered":"Kszta\u0142towanie si\u0119 oblicza polskiego liberalizmu. Wiek XIX i okres do roku 1939 (1)"},"content":{"rendered":"

Wprowadzenie<\/strong><\/span><\/p>\n

\u201eNietrudno wyliczy\u0107 s\u0142ynnych libera\u0142\u00f3w; trudniej powiedzie\u0107, co ich \u0142\u0105czy\u201d. Tak rozpoczyna sw\u00f3j, po\u015bwi\u0119cony liberalizmowi, wyk\u0142ad Alan Ryan[1]<\/a>.<\/span><\/p>\n

Trudno nie zgodzi\u0107 si\u0119 z prof. Ryanem \u2013 niemal ka\u017cdy autor, zajmuj\u0105cy si\u0119 genez\u0105 i rozwojem my\u015bli politycznej, stosuje w\u0142asn\u0105 typologi\u0119 tego pr\u0105du umys\u0142owego, innym te\u017c (pr\u00f3cz \u201eklasyk\u00f3w\u201d) my\u015blicielom nadaje miano \u201elibera\u0142\u00f3w\u201d lub \u201eos\u00f3b zbli\u017conych do liberalizmu\u201d.<\/span><\/p>\n

<\/span><\/p>\n

W dodatku badacze XX-wieczni (cho\u0107by Szwajcar, Raymond Oberl\u00e9 [1912 \u2013 2007]), korzystaj\u0105c z perspektywy czasowej, dostrzegli wewn\u0105trz liberalizmu wyra\u017ane zr\u00f3\u017cnicowanie. Ju\u017c polski wyk\u0142adowca ekonomii z Uniwersytetu Jagiello\u0144skiego (od 1935 r. profesor), Ferdynand Zweig, sygnalizowa\u0142 \u00f3w problem w swej, wydanej w 1938, ksi\u0105\u017cce pt. \u201eZmierzch czy odrodzenie liberalizmu\u201d. Pisa\u0142 w niej m.in. tak: \u201e(…) poj\u0119cie liberalizmu ulega ewolucji, (…) tre\u015b\u0107 tego poj\u0119cia zmienia si\u0119 i przesuwa w ci\u0105gu dziej\u00f3w. (…)<\/span><\/p>\n

Nie wolno trzyma\u0107 si\u0119 (…) skostnia\u0142ej, wytworzonej w danym czasokresie tre\u015bci \u2013 raczej trzyma\u0107 si\u0119 nale\u017cy pewnych nastawie\u0144 \u015bwiatopogl\u0105dowych, pewnych metod dzia\u0142ania i reagowania na zjawiska rz\u0105dzenia i gospodarowania\u201d.[2]<\/a><\/span><\/p>\n

Oberl\u00e9 proponuje, by w wi\u0119kszym, ni\u017ali dot\u0105d stopniu, bra\u0107 pod uwag\u0119 nie tylko kryteria stricte<\/em> narodowe, ale te\u017c ekonomiczne czy nawet geograficzne. Chcia\u0142by te\u017c, by miast u\u017cywa\u0107 wsp\u00f3lnego mianownika \u201eliberalizm\u201d, m\u00f3wi\u0107 o liberalizmie angielskim, ameryka\u0144skim czy nadre\u0144skim.<\/span><\/p>\n

Zwi\u0105zany z dwukulturowym regionem Alzacji (l\u2019Universit\u00e9 de Haute-Alsace \u2013 Mulhouse), g\u0142osi\u0142 t\u0119 tez\u0119 od lat 50. XX w. Powt\u00f3rzy\u0142 j\u0105 tak\u017ce w wywiadzie, udzielonym nied\u0142ugo przed \u015bmierci\u0105.[3]<\/a><\/span><\/p>\n

Jak twierdzi W\u0142adys\u0142aw Zajewski, \u201etermin <liberalizm> po raz pierwszy pojawi\u0142 si\u0119 w leksykonie Boiste\u2019a (1765-1824) w 1823 roku. Z kolei s\u0142ownik Emila Littre\u2019a (1801-1881) podawa\u0142 nast\u0119puj\u0105c\u0105 ju\u017c definicj\u0119: <libera\u0142 to cz\u0142owiek, kt\u00f3ry kocha wolno\u015b\u0107> (…). Historycy utrzymuj\u0105 wszak\u017ce, i\u017c sam termin <liberalizm> pojawi\u0142 si\u0119 nieco wcze\u015bniej w trakcie zmaga\u0144 z Napoleonem, w latach 1813-1814, najpierw w Europie Zachodniej\u201d.[4]<\/a><\/span><\/p>\n

To jednak kwestia spo\u0142ecznej recepcji poj\u0119cia, kt\u00f3rego tre\u015b\u0107 kszta\u0142towa\u0142a si\u0119 zdecydowanie wcze\u015bniej.<\/span><\/p>\n

\u201eIdeologia liberalizmu (…) sk\u0142ada si\u0119 z kilku idei o r\u00f3\u017cnym rodowodzie, pozostaj\u0105cych ze sob\u0105 w r\u00f3\u017cnych konfiguracjach, okre\u015blanych (…) w ostatecznym rachunku przez ide\u0119 wolno\u015bci. W modelowym uj\u0119ciu s\u0105 to kolejno idee: indywidualizmu, wolno\u015bci, spo\u0142ecze\u0144stwa, r\u00f3wno\u015bci, sprawiedliwo\u015bci, prawa, kapitalizmu, pa\u0144stwa i zmiany\u201d \u2013 twierdzi Roman Tokarczyk.[5]<\/a><\/span><\/p>\n

Gdy przyjrze\u0107 si\u0119 historycznemu rozwojowi poszczeg\u00f3lnych idei, \u015blady p\u00f3\u017aniejszych postaw liberalnych odnale\u017a\u0107 mo\u017cna ju\u017c w Staro\u017cytno\u015bci. Greckie szko\u0142y filozoficzne \u2013 cynicy, stoicy i epikurejczycy postrzegane by\u0142y np. przez Aleksandra \u015awi\u0119tochowskiego jako niezwykle warto\u015bciowe etycznie. \u201eCynizm grecki, kt\u00f3ry usi\u0142owa\u0142 zredukowa\u0107 zadowolenie cielesne cz\u0142owieka do najprostszych potrzeb; epikureizm, kt\u00f3ry stara\u0142 si\u0119 unika\u0107 g\u0142\u0119bokich wzrusze\u0144 i doprowadzi\u0107 uczucia do spokojnej r\u00f3wnowagi; stoicyzm, kt\u00f3ry hartowa\u0142 wol\u0119 i uniezale\u017cnia\u0142 ja od warunk\u00f3w zewn\u0119trznych \u2013 wszystkie te teorie ujawnia\u0142y d\u0105\u017cno\u015bci radykalnie reformatorskie\u201d \u2013 pisa\u0142 on z pocz\u0105tkiem XX wieku.[6]<\/a><\/span><\/p>\n

Poprzez chrze\u015bcija\u0144stwo, zw\u0142aszcza te jego od\u0142amy, kt\u00f3re wykszta\u0142ci\u0142y si\u0119 w okresie reformacji, niekt\u00f3re z pogl\u0105d\u00f3w greckich trafi\u0142y na strony dzie\u0142 autor\u00f3w, zainteresowanych prawami natury, takich jak Huig de Groot czy Thomas Hobbes .<\/span><\/p>\n

Hobbes wi\u0105za\u0142 w swych g\u0142\u00f3wnych dzie\u0142ach (\u201eO obywatelu\u201d [1642] i \u201eLewiatanie\u201d [1651]) uspo\u0142ecznienie cz\u0142owieka, czyli wyj\u015bcie ze stanu natury i ustanowienie nad nim w\u0142adzy politycznej \u2013 pa\u0144stwa. Przywo\u0142ywany ju\u017c politolog z Princeton, Alan Ryan, kwestionuje w og\u00f3le liberalizm angielskiego filozofa. \u201eHobbes by\u0142 sceptykiem, mimo to \u017cywi\u0142 g\u0142\u0119bok\u0105 wrogo\u015b\u0107 wobec wszelkich praw<\/em> do tolerancji. To w\u0142a\u015bnie nie pozwala uzna\u0107 go za libera\u0142a. Obrona lub zaprzeczenie tolerancji jako czego\u015b, co opiera si\u0119 na prawie, dzieli libera\u0142a i nielibera\u0142a ostrzej ni\u017c cokolwiek innego. Zdaniem Hobbesa doktryny religijne s\u0105 zbyt wa\u017cne,by mo\u017cna by\u0142o pozostawi\u0107 je w gestii prywatnych os\u00f3b; nawet gdy doktryny te s\u0105 zgo\u0142a niedorzeczne z intelektualnego punktu widzenia, wzbudzaj\u0105 nami\u0119tno\u015bci i w ten spos\u00f3b zagra\u017caj\u0105 pokojowi. Rzecz\u0105 suwerena jest przeto ustalanie, co mo\u017cna, a czego nie mo\u017cna m\u00f3wi\u0107 publicznie na wszelkie tego rodzaju tematy (…).\u201d[7]<\/a><\/span><\/p>\n

Mniej wi\u0119cej trzydzie\u015bci lat po traktatach Thomasa Hobbesa swe, uznawane dzi\u015b za kanon \u201eklasycznej\u201d wersji liberalizmu, prace: \u201eDwa traktaty o rz\u0105dzie\u201d [1690] oraz \u201eListy o tolerancji\u201d [1689-92] opublikowa\u0142 jego rodak, John Locke [1632-1704]. Na dzie\u0142a Locke\u2019a rzutuj\u0105 g\u0142\u00f3wnie utylitaryzm i racjonalizm, cho\u0107 ca\u0142o\u015b\u0107 pogl\u0105d\u00f3w liberalnych to znacznie szersze spectrum<\/em> \u2013 mo\u017cna w nim odnale\u017a\u0107 tak\u017ce elementy sensualizmu, subiektywizmu czy nominalizmu.<\/span><\/p>\n

Wedle Locke\u2019a, kt\u00f3ry da\u0142 swym dorobkiem podstawy do powstania ustroju \u201eliberalnej demokracji konstytucyjnej\u201d, ludzie \u2013 z natury swej dobrzy \u2013 posiadaj\u0105 naturalne i niezbywalne prawo do zachowania swego \u017cycia, wolno\u015bci osobistej i prywatnej w\u0142asno\u015bci. By zachowa\u0107 owe naturalne uprawnienia, w spos\u00f3b ca\u0142kowicie dobrowolny ludzie zawarli \u201eumow\u0119 spo\u0142eczn\u0105\u201d, powo\u0142uj\u0105c\u0105 do istnienia spo\u0142ecze\u0144stwo i organizuj\u0105cy je byt \u2013 pa\u0144stwo. Dla Anglika owych czas\u00f3w ustrojem idealnym by\u0142a monarchia konstytucyjna, dzia\u0142aj\u0105ca zbie\u017cnie do zasad konstytucyjnej demokracji liberalnej.<\/span><\/p>\n

W\u0142adz\u0119 dzieli\u0142 filozof na prawodawcz\u0105, wykonawcz\u0105 i odpowiedzialn\u0105 za polityk\u0119 wobec innych pa\u0144stw \u2013 konfederacyjn\u0105. Tak powsta\u0142 s\u0142ynny tr\u00f3jpodzia\u0142 (zwany te\u017c \u201etr\u00f3jnogiem\u201d) w\u0142adzy.<\/span><\/p>\n

Tym niemniej, jak zauwa\u017ca Roman Tokarczyk \u2013 \u201ezasad\u0105 zasad liberalizmu jest prymat jednostki ludzkiej w jej relacjach z w\u0142adz\u0105 pa\u0144stwow\u0105\u201d.[8]<\/a><\/span><\/p>\n

Inny, istniej\u0105cy do dzi\u015b, tr\u00f3jpodzia\u0142 w\u0142adzy zaproponowa\u0142 we Francji Monteskiusz (Charles Louis de Secondat baron de la Brede et de Montesquieu) [1689-1755]. On tak\u017ce monarchi\u0119, opart\u0105 na wzorcu angielskim, uwa\u017ca\u0142 za model idealny. Nie tworzy\u0142 jednak, jak Locke, konstrukt\u00f3w my\u015blowych w rodzaju \u201eumowy spo\u0142ecznej\u201d. Jego g\u0142o\u015bna rozprawa \u201eO duchu praw\u201d z roku 1748 oparta jest o rzeteln\u0105 znajomo\u015b\u0107 realnych stosunk\u00f3w spo\u0142ecznych XVIII-wiecznej Europy. Prawodawcy radzi on, by nie zaniedba\u0142 dostrze\u017cenia r\u00f3\u017cnorakich czynnik\u00f3w, decyduj\u0105cych o skuteczno\u015bci prawa. Nale\u017c\u0105 do nich nie tylko tradycja (kultura, obyczaje), religia danego kraju, jego gospodarka ale nawet… klimat.<\/span><\/p>\n

Podobnie jak angielski poprzednik, my\u015bla\u0142 Montesquieu o takim prawie (i umiarkowanym w pogl\u0105dach prawodawcy), kt\u00f3re gwarantowa\u0142oby jednostce ludzkiej wolno\u015b\u0107. \u201eTr\u00f3jn\u00f3g w\u0142adzy\u201d mia\u0142 zmusza\u0107 poszczeg\u00f3lne jego elementy do uzyskiwania stanu r\u00f3wnowagi, co wobec obywateli przek\u0142ada\u0107 si\u0119 mia\u0142o na zapewnienie im swob\u00f3d politycznych (w zakresie, na jaki pozwala\u0142o aktualne prawodawstwo). Taki kierunek obra\u0107 mia\u0142 postulowany przez my\u015bliciela \u201educh praw\u201d.<\/span><\/p>\n

Z wy\u0142aniaj\u0105cym si\u0119 z wielu r\u00f3\u017cnych pogl\u0105d\u00f3w liberalizmem (w wersji raczej Voltaire\u2019a i Diderota, ni\u017ali Monteskiusza) mamy do czynienia dopiero od chwili wybuchu Wielkiej Rewolucji Francuskiej. Za Pierre Manentem[9]<\/a> zauwa\u017ca W\u0142adys\u0142aw Zajewski: \u201eGeneralnie mo\u017cna powiedzie\u0107, \u017ce liberalizm na kontynencie rozpocz\u0105\u0142 si\u0119 od aprobaty rewolucji francuskiej 1789 i to nie aprobaty \u201erezultat\u00f3w\u201d, lecz istotniejsze – od akceptacji samego faktu rewolucji. Libera\u0142owie francuscy dlatego s\u0105 po stronie rewolucji, poniewa\u017c w\u0142adza monarsza l\u2019Ancien R\u00e9gime\u2019u<\/em>\u00a0 jest absolutna i antykonstytucyjna\u201d.[10]<\/a><\/span><\/p>\n

Podzia\u0142y mo\u017cna mno\u017cy\u0107. Roman Tokarczyk pisze np.: \u201eEwolucja liberalizmu przebiega w dw\u00f3ch jego g\u0142\u00f3wnych nurtach \u2013 liberalizmu politycznego i liberalizmu ekonomicznego, wzajemnie na siebie oddzia\u0142ywuj\u0105cych .<\/span><\/p>\n

Liberalizm polityczny <\/strong>okre\u015bla spos\u00f3b sprawowania w\u0142adzy pa\u0144stwowej, a zw\u0142aszcza jej stosunek do obywatelskich wolno\u015bci, m.in. sumienia, s\u0142owa, druku, zgromadze\u0144. (…).<\/span><\/p>\n

Liberalizm ekonomiczny<\/strong> polega na wolno\u015bci pracy, produkcji i handlu w warunkach wolnej konkurencji na wolnym rynku, umo\u017cliwiaj\u0105cej nieskr\u0119powany rozw\u00f3j w\u0142asno\u015bci prywatnej.<\/span><\/p>\n

Sednem obu nurt\u00f3w liberalizmu jest aprobata dla wolno\u015bci obywateli, pozostaj\u0105cej w zmiennych historycznie relacjach z demokracj\u0105\u201d.[11]<\/a><\/span><\/p>\n

Dla prof. Ryana istniej\u0105 tylko dwa (przeplataj\u0105ce si\u0119 niekiedy) nurty: \u201e<klasyczny>, stawiaj\u0105cy sobie ograniczone cele, ostro\u017cny w formu\u0142owaniu swych metafizycznych przes\u0142anek i nastawiony na dzia\u0142anie metodami politycznymi, oraz <nowoczesny>, wyzbyty ogranicze\u0144, nieostro\u017cny, stawiaj\u0105cy sobie cele globalne i b\u0119d\u0105cy zagro\u017ceniem dla zdobyczy <klasycznego liberalizmu>. (…). Centralna jest dla\u0144 idea ograniczonego rz\u0105du, opowiadanie si\u0119 za rz\u0105dami prawa, unikanie arbitralno\u015bci i samowoli w\u0142adzy, \u015bwi\u0119to\u015b\u0107 w\u0142asno\u015bci prywatnej i swobodnie zawieranych um\u00f3w, wreszcie odpowiedzialno\u015b\u0107 jednostek za ich w\u0142asne losy\u201d.[12]<\/a><\/span><\/p>\n

Za \u201eklasyk\u00f3w\u201d uwa\u017ca on \u2013 Locke\u2019a, Smitha, de Tocqueville\u2019a czy von Hayeka. \u201eOjcem\u201d liberalizmu \u201enowoczesnego\u201d jest wg niego John Stuart Mill, kt\u00f3rego my\u015bl tw\u00f3rczo rozwijali m.in. L. T. Hobhouse czy John Rawls.<\/span><\/p>\n

Profesorowie Barbara i Marek Sobolewscy szukaj\u0105 wyznacznik\u00f3w doktryn, daj\u0105cych si\u0119 zaklasyfikowa\u0107 jako liberalne, uwa\u017caj\u0105c, i\u017c s\u0105 nimi zasadniczo tylko te: \u201e1. oparte na wierze w post\u0119p; 2. indywidualistyczne; 3. preferuj\u0105ce prawa wolno\u015bciowe; 4. akceptuj\u0105ce prywatn\u0105 w\u0142asno\u015b\u0107; 5. przyjmuj\u0105ce ograniczenie funkcji pa\u0144stwa; 6. postuluj\u0105ce ograniczenie w\u0142adzy aparatu pa\u0144stwowego\u201d.[13]<\/a><\/span><\/p>\n

Z kolei znacznie prostsz\u0105 typologi\u0119 proponowa\u0142 po I wojnie \u015bwiatowej wzmiankowany ju\u017c Ferdynand Zweig. Wg niego: \u201eLiberalizm jest systemem: 1) wolno\u015bci, 2) w\u0142asno\u015bci prywatnej, 3) bogacenia si\u0119. (…) W\u0142a\u015bciwie zasada ta jest ukoronowaniem og\u00f3lnych cel\u00f3w liberalizmu. Liberalizm jest w istocie systemem bogacenia si\u0119. (…). I wolno\u015b\u0107, i w\u0142asno\u015b\u0107 s\u0142u\u017c\u0105 celom utylitaryzmu materialnego, tj. bogacenia si\u0119 jednostek w skali najwi\u0119kszej. Wszystkie ograniczenia i wi\u0119zy pracy zarobkowej zostaj\u0105 usuni\u0119te po to, aby jednostka mia\u0142a mo\u017cno\u015b\u0107 nieograniczonego bogacenia si\u0119 w swej pogoni za zyskiem\u201d.[14]<\/a><\/span><\/p>\n

Mno\u017cenie byt\u00f3w nie jest bynajmniej celem tej pracy. Bior\u0105c pod uwag\u0119 wielo\u015b\u0107 rozwi\u0105za\u0144, proponowanych w literaturze polskiej i obcej, wypada ponownie pos\u0142u\u017cy\u0107 si\u0119 tokiem rozumowania Alana Ryana: \u201eSpostrze\u017cenie, \u017ce terminy wyst\u0119puj\u0105ce w dyskursie politycznym nie\u0142atwo zaopatrzy\u0107 w powszechnie akceptowane definicje, nie jest niczym nowym. (…) Autorzy dwudziestowieczni zaproponowali inne wyja\u015bnienie, a mianowicie, i\u017c poj\u0119cia polityczne s\u0105 <z istoty swej sporne> (Gallie, Gray). Trzecie wyja\u015bnienie, szczeg\u00f3lnie trafne w stosunku do liberalizmu, jest takie, \u017ce polityczne preferencje libera\u0142\u00f3w zmienia\u0142y si\u0119 w ci\u0105gu minionych trzech stuleci. Wszystkie te typy wyja\u015bnie\u0144 sugeruj\u0105 jednak, \u017ce powinni\u015bmy raczej zrozumie\u0107 liberalizmy, ni\u017c liberalizm.<\/span><\/p>\n

Jednym z powod\u00f3w niedefiniowalno\u015bci termin\u00f3w politycznych i nieusuwalnej p\u0142ynno\u015bci naszych poj\u0119\u0107 pa\u0144stwa, tego, co polityczne, czy \u2013 jak w obecnym przypadku \u2013 liberalizmu, jest fakt, \u017ce termin\u00f3w tych u\u017cywa si\u0119 jako s\u0142\u00f3w pochwa\u0142y i pot\u0119pienia w walce politycznej; jest to wsp\u00f3\u0142czesna wersja pogl\u0105du Hobbesa, w my\u015bl kt\u00f3rego sporne definicje s\u0105 rezultatem przeciwstawnych interes\u00f3w\u201d.[15]<\/a><\/span><\/p>\n

Co do jednego przynajmniej badacze historii rozwoju liberalizmu nie zamierzaj\u0105 kruszy\u0107 kopii \u2013 jako doktryna powsta\u0142 on w Anglii, kt\u00f3ra jako pierwsze pa\u0144stwo europejskie wykszta\u0142ca\u0107 zacz\u0119\u0142a warstw\u0119 mieszcza\u0144sk\u0105. Ta z kolei sta\u0142a si\u0119 motorem prze\u0142omu w technikach produkcji, co doprowadzi\u0142o do powstania kapitalizmu.<\/span><\/p>\n

Absolutyzm w\u0142adzy kr\u00f3lewskiej w Pary\u017cu op\u00f3\u017ani\u0142 ten proces we Francji, podobnie jak nie s\u0142u\u017cy\u0142y mu wojny napoleo\u0144skie. Stany Zjednoczone, nowy kraj na mapie \u015bwiata, musia\u0142 upora\u0107 si\u0119 z wielu problemami, nim wst\u0105pi\u0142 na drog\u0119 liberalizmu. Deklaracja Niepodleg\u0142o\u015bci stanowi\u0142a istotny akt prawny \u201ew kierunku\u201d, p\u00f3ki jednak pa\u0144stwo opiera\u0142o sw\u00f3j byt na rolnictwie i niewolnikach, by\u0142o raczej \u201ewyl\u0119garni\u0105 my\u015bli liberalnej\u201d, ni\u017ali demokratyczn\u0105 republik\u0105 liberaln\u0105. Pa\u0144stwa niemieckie z kolei potrzebowa\u0142y Kongresu Wiede\u0144skiego i szerszej recepcji my\u015bli Kanta, by p\u00f3j\u015b\u0107 w stron\u0119 nowych idei.<\/span><\/p>\n

Zale\u017cno\u015bci i wsp\u00f3\u0142zale\u017cno\u015bci nak\u0142ada\u0142o si\u0119, jak zazwyczaj, wiele. Bior\u0105c pod uwag\u0119 niestabilno\u015b\u0107 polityczn\u0105 na kontynencie (Zjednoczone Kr\u00f3lestwo rozwija\u0142o si\u0119 bez podobnych wstrz\u0105s\u00f3w) trudno si\u0119 dziwi\u0107, \u017ce jednych fascynowa\u0142 Fran\u00e7ois Quesnay<\/a> [1694-1774] i jego \u201eTableau \u00e9conomique\u201d [1758], innych nastawiony politycznie, nie ekonomicznie, Henri Benjamin Constant de Rebecque [1767-1830], autor Aktu Dodatkowego, liberalnej konstytucji francuskiej z okresu Stu Dni Napoleona. Jego \u201ePrincipes de politique\u201d [1806], w jakim\u015b sensie stanowi\u0105ce kontynuacj\u0119 my\u015bli Monteskiusza, spotka\u0142y si\u0119 w Europie z ciep\u0142ym przyj\u0119ciem. Nie nale\u017cy zapomina\u0107, i\u017c brak przek\u0142ad\u00f3w nie by\u0142 \u017cadn\u0105 przeszkod\u0105 \u2013 czytano Constanta w oryginale, j\u0119zyk francuski bowiem pe\u0142ni\u0142 w\u00f3wczas rol\u0119 mi\u0119dzynarodowego. By\u0142 poza tym autorem prostszym od Immanuela Kanta [1724-1804], mniej nara\u017conym na niew\u0142a\u015bciwe odczytanie liberalnych przes\u0142a\u0144.<\/span><\/p>\n

By\u0107 mo\u017ce zreszt\u0105 dopiero John Rawls sta\u0142 si\u0119 tym liberalnym my\u015blicielem, kt\u00f3ry w etyce Kanta dostrzeg\u0142 w pe\u0142ni mo\u017cliwo\u015b\u0107 \u201ezaanektowania\u201d jej na potrzeby reprezentowanej przez siebie doktryny.<\/span><\/p>\n

Sam termin, wywodz\u0105cy si\u0119 od \u0142aci\u0144skich s\u0142\u00f3w \u201eliberalis\u201d (wolno\u015b\u0107) i \u201eliber\u201d (cz\u0142owiek wolny), nim trafi\u0142 do leksykonu Boiste\u2019a, w praktyce politycznej zaistnia\u0142 w deklaracji Napoleona z roku 1789 a popularno\u015b\u0107 zyska\u0142 po wyst\u0105pieniach hiszpa\u0144skich parlamentarzyst\u00f3w, kt\u00f3rzy \u2013 nazywaj\u0105c siebie \u201eliberales\u201d – walczyli w Kortezach (rok 1812) o konstytucj\u0119, niezale\u017cn\u0105 od Ko\u015bcio\u0142a katolickiego i gwarancje pa\u0144stwa wobec wolno\u015bci prasy.<\/span><\/p>\n

Polski w tym czasie na mapach Europy nie by\u0142o. (cdn.) <\/strong><\/span><\/p>\n

\u00a0<\/strong><\/span><\/p>\n

Klara Woli\u0144ska<\/span><\/strong><\/p>\n

<\/p>\n
\n
\n

[1]<\/a> Ryan A., Liberalizm<\/em>, t\u0142um. Por\u0119ba M., (w:) Goodin R. E. & Pettit P. (red.), Przewodnik po wsp\u00f3\u0142czesnej my\u015bli politycznej<\/em>, KiW, Warszawa 1998, s. 380;<\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

[2]<\/a> Zweig F., Liberalizm integralny<\/em>, (w:) Zmierzch czy odrodzenie liberalizmu<\/em>, Warszawa – Lw\u00f3w 1938, s. 266;<\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

[3]<\/a> http:\/\/www.archives.uha.fr\/InterviewdeRaymondOberle.html<\/a> ;<\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

[4]<\/a> Zajewski W., Kaliszanie<\/em> (w:) Tradycje liberalne w Polsce. Sympozjum historyczne<\/em>, Friedrich-Naumann-Stiftung, Warszawa 2004, wyd. II, s. 83;<\/span><\/p>\n

[5]<\/a> Tokarczyk R., Wsp\u00f3\u0142czesne doktryny polityczne<\/em>, Kantor Wydawniczy Zakamycze, Krak\u00f3w 2002, wyd. XI, s. 44;<\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

[6] \u015awi\u0119tochowski A., Utopie w rozwoju historycznym<\/em>, Warszawa 1910, s. 8;<\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

[7] Ryan A., Liberalizm<\/em>, t\u0142um. Por\u0119ba M., (w:) Goodin R. E. & Pettit P. (red.), Przewodnik po wsp\u00f3\u0142czesnej my\u015bli politycznej<\/em>, KiW, Warszawa 1998, ss. 391-392;<\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

[8] Tokarczyk R., Wsp\u00f3\u0142czesne doktryny polityczne<\/em>, Kantor Wydawniczy Zakamycze, Krak\u00f3w 2002, wyd. XI, s. 53;<\/span><\/p>\n

[9] Manent P., Histoire intelectuelle du lib\u00e9ralisme<\/em>, Calmann-L\u00e9vy, Paris 1987;<\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

[10] Zajewski W., Kaliszanie<\/em> (w:) Tradycje liberalne w Polsce. Sympozjum historyczne<\/em>, Friedrich-Naumann-Stiftung, Warszawa 2004, wyd. II, s. 84;<\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

[11] Tokarczyk R., Wsp\u00f3\u0142czesne doktryny polityczne<\/em>, Kantor Wydawniczy Zakamycze, Krak\u00f3w 2002, wyd. XI, ss. 43-44;<\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

[12] Ryan A., Liberalizm<\/em>, t\u0142um. Por\u0119ba M., (w:) Goodin R. E. & Pettit P. (red.), Przewodnik po wsp\u00f3\u0142czesnej my\u015bli politycznej<\/em>, KiW, Warszawa 1998, s. 383;<\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

[13]<\/a> Sobolewscy B. i M., Poj\u0119cie i ewolucja liberalizmu<\/em>, (w:) My\u015bl polityczna XIX i XX w., liberalizm<\/em>, Warszawa 1978 , s. 9;<\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

[14]<\/a> Zweig F., Liberalizm<\/em>, (w:) Cztery systemy ekonomii<\/em>, Krak\u00f3w 1923, s. 70;<\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

[15] Ryan A., Liberalizm<\/em>, t\u0142um. Por\u0119ba M., (w:) Goodin R. E. & Pettit P. (red.), Przewodnik po wsp\u00f3\u0142czesnej my\u015bli politycznej<\/em>, KiW, Warszawa 1998, s. 381.<\/span><\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Wprowadzenie \u201eNietrudno wyliczy\u0107 s\u0142ynnych libera\u0142\u00f3w; trudniej powiedzie\u0107, co ich \u0142\u0105czy\u201d. Tak rozpoczyna sw\u00f3j, po\u015bwi\u0119cony liberalizmowi, wyk\u0142ad Alan Ryan[1]. Trudno nie<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"colormag_page_layout":"default_layout","footnotes":""},"categories":[143],"tags":[],"class_list":["post-1242","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-inne"],"yoast_head":"\nKszta\u0142towanie si\u0119 oblicza polskiego liberalizmu. Wiek XIX i okres do roku 1939 (1) - SI\u0118 MY\u015aLI<\/title>\n<meta name=\"robots\" content=\"index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1\" \/>\n<link rel=\"canonical\" href=\"https:\/\/siemysli-ke.info\/de\/ksztaltowanie-sie-oblicza-polskiego-liberalizmu-wiek-xix-i-okres-do-roku-1939-1\/\" \/>\n<meta property=\"og:locale\" content=\"de_DE\" \/>\n<meta property=\"og:type\" content=\"article\" \/>\n<meta property=\"og:title\" content=\"Kszta\u0142towanie si\u0119 oblicza polskiego liberalizmu. Wiek XIX i okres do roku 1939 (1) - SI\u0118 MY\u015aLI\" \/>\n<meta property=\"og:description\" content=\"Wprowadzenie \u201eNietrudno wyliczy\u0107 s\u0142ynnych libera\u0142\u00f3w; trudniej powiedzie\u0107, co ich \u0142\u0105czy\u201d. Tak rozpoczyna sw\u00f3j, po\u015bwi\u0119cony liberalizmowi, wyk\u0142ad Alan Ryan[1]. Trudno nie\" \/>\n<meta property=\"og:url\" content=\"https:\/\/siemysli-ke.info\/de\/ksztaltowanie-sie-oblicza-polskiego-liberalizmu-wiek-xix-i-okres-do-roku-1939-1\/\" \/>\n<meta property=\"og:site_name\" content=\"SI\u0118 MY\u015aLI\" \/>\n<meta property=\"article:published_time\" content=\"2011-12-22T18:37:05+00:00\" \/>\n<meta property=\"article:modified_time\" content=\"2013-11-02T20:22:25+00:00\" \/>\n<meta name=\"author\" content=\"admin\" \/>\n<meta name=\"twitter:label1\" content=\"Verfasst von\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data1\" content=\"admin\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:label2\" content=\"Gesch\u00e4tzte Lesezeit\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data2\" content=\"12\u00a0Minuten\" \/>\n<script type=\"application\/ld+json\" class=\"yoast-schema-graph\">{\"@context\":\"https:\/\/schema.org\",\"@graph\":[{\"@type\":\"Article\",\"@id\":\"https:\/\/siemysli-ke.info\/de\/ksztaltowanie-sie-oblicza-polskiego-liberalizmu-wiek-xix-i-okres-do-roku-1939-1\/#article\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\/\/siemysli-ke.info\/de\/ksztaltowanie-sie-oblicza-polskiego-liberalizmu-wiek-xix-i-okres-do-roku-1939-1\/\"},\"author\":{\"name\":\"admin\",\"@id\":\"https:\/\/siemysli-ke.info\/#\/schema\/person\/048295918d7858e90e57d1a2c2b5da74\"},\"headline\":\"Kszta\u0142towanie si\u0119 oblicza polskiego liberalizmu. Wiek XIX i okres do roku 1939 (1)\",\"datePublished\":\"2011-12-22T18:37:05+00:00\",\"dateModified\":\"2013-11-02T20:22:25+00:00\",\"mainEntityOfPage\":{\"@id\":\"https:\/\/siemysli-ke.info\/de\/ksztaltowanie-sie-oblicza-polskiego-liberalizmu-wiek-xix-i-okres-do-roku-1939-1\/\"},\"wordCount\":2430,\"commentCount\":0,\"publisher\":{\"@id\":\"https:\/\/siemysli-ke.info\/#organization\"},\"articleSection\":[\"Inne\"],\"inLanguage\":\"de\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"CommentAction\",\"name\":\"Comment\",\"target\":[\"https:\/\/siemysli-ke.info\/de\/ksztaltowanie-sie-oblicza-polskiego-liberalizmu-wiek-xix-i-okres-do-roku-1939-1\/#respond\"]}]},{\"@type\":\"WebPage\",\"@id\":\"https:\/\/siemysli-ke.info\/de\/ksztaltowanie-sie-oblicza-polskiego-liberalizmu-wiek-xix-i-okres-do-roku-1939-1\/\",\"url\":\"https:\/\/siemysli-ke.info\/de\/ksztaltowanie-sie-oblicza-polskiego-liberalizmu-wiek-xix-i-okres-do-roku-1939-1\/\",\"name\":\"Kszta\u0142towanie si\u0119 oblicza polskiego liberalizmu. Wiek XIX i okres do roku 1939 (1) - SI\u0118 MY\u015aLI\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\/\/siemysli-ke.info\/de\/#website\"},\"datePublished\":\"2011-12-22T18:37:05+00:00\",\"dateModified\":\"2013-11-02T20:22:25+00:00\",\"breadcrumb\":{\"@id\":\"https:\/\/siemysli-ke.info\/de\/ksztaltowanie-sie-oblicza-polskiego-liberalizmu-wiek-xix-i-okres-do-roku-1939-1\/#breadcrumb\"},\"inLanguage\":\"de\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"ReadAction\",\"target\":[[\"https:\/\/siemysli-ke.info\/de\/ksztaltowanie-sie-oblicza-polskiego-liberalizmu-wiek-xix-i-okres-do-roku-1939-1\/\"]]}]},{\"@type\":\"BreadcrumbList\",\"@id\":\"https:\/\/siemysli-ke.info\/de\/ksztaltowanie-sie-oblicza-polskiego-liberalizmu-wiek-xix-i-okres-do-roku-1939-1\/#breadcrumb\",\"itemListElement\":[{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":1,\"name\":\"Home\",\"item\":\"https:\/\/siemysli-ke.info\/de\/\"},{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":2,\"name\":\"Kszta\u0142towanie si\u0119 oblicza polskiego liberalizmu. Wiek XIX i okres do roku 1939 (1)\"}]},{\"@type\":\"WebSite\",\"@id\":\"https:\/\/siemysli-ke.info\/de\/#website\",\"url\":\"https:\/\/siemysli-ke.info\/de\/\",\"name\":\"SI\u0118 MY\u015aLI\",\"description\":\"\",\"publisher\":{\"@id\":\"https:\/\/siemysli-ke.info\/de\/#organization\"},\"potentialAction\":[{\"@type\":\"SearchAction\",\"target\":{\"@type\":\"EntryPoint\",\"urlTemplate\":\"https:\/\/siemysli-ke.info\/de\/?s={search_term_string}\"},\"query-input\":{\"@type\":\"PropertyValueSpecification\",\"valueRequired\":true,\"valueName\":\"search_term_string\"}}],\"inLanguage\":\"de\"},{\"@type\":\"Organization\",\"@id\":\"https:\/\/siemysli-ke.info\/de\/#organization\",\"name\":\"SI\u0118 MY\u015aLI\",\"url\":\"https:\/\/siemysli-ke.info\/de\/\",\"logo\":{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"de\",\"@id\":\"https:\/\/siemysli-ke.info\/de\/#\/schema\/logo\/image\/\",\"url\":\"https:\/\/siemysli-ke.info\/wp-content\/uploads\/2025\/05\/99.png\",\"contentUrl\":\"https:\/\/siemysli-ke.info\/wp-content\/uploads\/2025\/05\/99.png\",\"width\":270,\"height\":204,\"caption\":\"SI\u0118 MY\u015aLI\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\/\/siemysli-ke.info\/de\/#\/schema\/logo\/image\/\"}},{\"@type\":\"Person\",\"@id\":\"https:\/\/siemysli-ke.info\/#\/schema\/person\/048295918d7858e90e57d1a2c2b5da74\",\"name\":\"admin\",\"image\":{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"de\",\"@id\":\"https:\/\/siemysli-ke.info\/de\/#\/schema\/person\/image\/\",\"url\":\"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/9acf729117e1cff813c07ba085b25a76702049ffb5efe3425388cd1a019577de?s=96&d=mm&r=g\",\"contentUrl\":\"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/9acf729117e1cff813c07ba085b25a76702049ffb5efe3425388cd1a019577de?s=96&d=mm&r=g\",\"caption\":\"admin\"},\"url\":\"https:\/\/siemysli-ke.info\/de\/author\/admin\/\"}]}<\/script>\n<!-- \/ Yoast SEO plugin. -->","yoast_head_json":{"title":"Kszta\u0142towanie si\u0119 oblicza polskiego liberalizmu. Wiek XIX i okres do roku 1939 (1) - SI\u0118 MY\u015aLI","robots":{"index":"index","follow":"follow","max-snippet":"max-snippet:-1","max-image-preview":"max-image-preview:large","max-video-preview":"max-video-preview:-1"},"canonical":"https:\/\/siemysli-ke.info\/de\/ksztaltowanie-sie-oblicza-polskiego-liberalizmu-wiek-xix-i-okres-do-roku-1939-1\/","og_locale":"de_DE","og_type":"article","og_title":"Kszta\u0142towanie si\u0119 oblicza polskiego liberalizmu. Wiek XIX i okres do roku 1939 (1) - SI\u0118 MY\u015aLI","og_description":"Wprowadzenie \u201eNietrudno wyliczy\u0107 s\u0142ynnych libera\u0142\u00f3w; trudniej powiedzie\u0107, co ich \u0142\u0105czy\u201d. Tak rozpoczyna sw\u00f3j, po\u015bwi\u0119cony liberalizmowi, wyk\u0142ad Alan Ryan[1]. Trudno nie","og_url":"https:\/\/siemysli-ke.info\/de\/ksztaltowanie-sie-oblicza-polskiego-liberalizmu-wiek-xix-i-okres-do-roku-1939-1\/","og_site_name":"SI\u0118 MY\u015aLI","article_published_time":"2011-12-22T18:37:05+00:00","article_modified_time":"2013-11-02T20:22:25+00:00","author":"admin","twitter_misc":{"Verfasst von":"admin","Gesch\u00e4tzte Lesezeit":"12\u00a0Minuten"},"schema":{"@context":"https:\/\/schema.org","@graph":[{"@type":"Article","@id":"https:\/\/siemysli-ke.info\/de\/ksztaltowanie-sie-oblicza-polskiego-liberalizmu-wiek-xix-i-okres-do-roku-1939-1\/#article","isPartOf":{"@id":"https:\/\/siemysli-ke.info\/de\/ksztaltowanie-sie-oblicza-polskiego-liberalizmu-wiek-xix-i-okres-do-roku-1939-1\/"},"author":{"name":"admin","@id":"https:\/\/siemysli-ke.info\/#\/schema\/person\/048295918d7858e90e57d1a2c2b5da74"},"headline":"Kszta\u0142towanie si\u0119 oblicza polskiego liberalizmu. Wiek XIX i okres do roku 1939 (1)","datePublished":"2011-12-22T18:37:05+00:00","dateModified":"2013-11-02T20:22:25+00:00","mainEntityOfPage":{"@id":"https:\/\/siemysli-ke.info\/de\/ksztaltowanie-sie-oblicza-polskiego-liberalizmu-wiek-xix-i-okres-do-roku-1939-1\/"},"wordCount":2430,"commentCount":0,"publisher":{"@id":"https:\/\/siemysli-ke.info\/#organization"},"articleSection":["Inne"],"inLanguage":"de","potentialAction":[{"@type":"CommentAction","name":"Comment","target":["https:\/\/siemysli-ke.info\/de\/ksztaltowanie-sie-oblicza-polskiego-liberalizmu-wiek-xix-i-okres-do-roku-1939-1\/#respond"]}]},{"@type":"WebPage","@id":"https:\/\/siemysli-ke.info\/de\/ksztaltowanie-sie-oblicza-polskiego-liberalizmu-wiek-xix-i-okres-do-roku-1939-1\/","url":"https:\/\/siemysli-ke.info\/de\/ksztaltowanie-sie-oblicza-polskiego-liberalizmu-wiek-xix-i-okres-do-roku-1939-1\/","name":"Kszta\u0142towanie si\u0119 oblicza polskiego liberalizmu. Wiek XIX i okres do roku 1939 (1) - SI\u0118 MY\u015aLI","isPartOf":{"@id":"https:\/\/siemysli-ke.info\/de\/#website"},"datePublished":"2011-12-22T18:37:05+00:00","dateModified":"2013-11-02T20:22:25+00:00","breadcrumb":{"@id":"https:\/\/siemysli-ke.info\/de\/ksztaltowanie-sie-oblicza-polskiego-liberalizmu-wiek-xix-i-okres-do-roku-1939-1\/#breadcrumb"},"inLanguage":"de","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":[["https:\/\/siemysli-ke.info\/de\/ksztaltowanie-sie-oblicza-polskiego-liberalizmu-wiek-xix-i-okres-do-roku-1939-1\/"]]}]},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https:\/\/siemysli-ke.info\/de\/ksztaltowanie-sie-oblicza-polskiego-liberalizmu-wiek-xix-i-okres-do-roku-1939-1\/#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Home","item":"https:\/\/siemysli-ke.info\/de\/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"Kszta\u0142towanie si\u0119 oblicza polskiego liberalizmu. Wiek XIX i okres do roku 1939 (1)"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https:\/\/siemysli-ke.info\/de\/#website","url":"https:\/\/siemysli-ke.info\/de\/","name":"SI\u0118 MY\u015aLI","description":"","publisher":{"@id":"https:\/\/siemysli-ke.info\/de\/#organization"},"potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https:\/\/siemysli-ke.info\/de\/?s={search_term_string}"},"query-input":{"@type":"PropertyValueSpecification","valueRequired":true,"valueName":"search_term_string"}}],"inLanguage":"de"},{"@type":"Organization","@id":"https:\/\/siemysli-ke.info\/de\/#organization","name":"SI\u0118 MY\u015aLI","url":"https:\/\/siemysli-ke.info\/de\/","logo":{"@type":"ImageObject","inLanguage":"de","@id":"https:\/\/siemysli-ke.info\/de\/#\/schema\/logo\/image\/","url":"https:\/\/siemysli-ke.info\/wp-content\/uploads\/2025\/05\/99.png","contentUrl":"https:\/\/siemysli-ke.info\/wp-content\/uploads\/2025\/05\/99.png","width":270,"height":204,"caption":"SI\u0118 MY\u015aLI"},"image":{"@id":"https:\/\/siemysli-ke.info\/de\/#\/schema\/logo\/image\/"}},{"@type":"Person","@id":"https:\/\/siemysli-ke.info\/#\/schema\/person\/048295918d7858e90e57d1a2c2b5da74","name":"admin","image":{"@type":"ImageObject","inLanguage":"de","@id":"https:\/\/siemysli-ke.info\/de\/#\/schema\/person\/image\/","url":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/9acf729117e1cff813c07ba085b25a76702049ffb5efe3425388cd1a019577de?s=96&d=mm&r=g","contentUrl":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/9acf729117e1cff813c07ba085b25a76702049ffb5efe3425388cd1a019577de?s=96&d=mm&r=g","caption":"admin"},"url":"https:\/\/siemysli-ke.info\/de\/author\/admin\/"}]}},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/siemysli-ke.info\/de\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1242","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/siemysli-ke.info\/de\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/siemysli-ke.info\/de\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/siemysli-ke.info\/de\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/siemysli-ke.info\/de\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=1242"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/siemysli-ke.info\/de\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1242\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/siemysli-ke.info\/de\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=1242"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/siemysli-ke.info\/de\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=1242"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/siemysli-ke.info\/de\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=1242"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}