\n
Uwagi, jakie mi nasun\u0119\u0142y si\u0119 po obejrzeniu Ofiarowania<\/em> (Offret \u2013 Sacrification<\/em>; 1986), ostatniego filmu Andrzeja Tarkowskiego, nie maj\u0105 charakteru niepodwa\u017calnej wyk\u0142adni my\u015blowej, a s\u0105 jedynie oparte na wolnej grze skojarze\u0144. To moja osobista impresja.<\/span><\/p>\n Metaforyczne obrazy i sceny dzie\u0142a rosyjskiego re\u017cysera nawi\u0105zuj\u0105 do s\u0142ynnego Ofiarowania<\/em> Leonarda da Vinci. Otwiera je d\u0142ugi, analityczny ogl\u0105d niedoko\u0144czonego, renesansowego malowid\u0142a, a w jego czo\u0142\u00f3wce kamera przesuwa si\u0119 od sceny ho\u0142du Trzech Kr\u00f3li i z\u0142o\u017cenia przeze\u0144 dar\u00f3w, poprzez korzenie i pie\u0144, a\u017c po koron\u0119 drzewa, gdzie si\u0119 zatrzymuje. Drzewo – motyw kluczowy, s\u0142u\u017c\u0105cy do odczytania warstwy obrazowej filmu, wyst\u0119puje w dw\u00f3ch scenach, otwieraj\u0105c i zamykaj\u0105c jego fabu\u0142\u0119.<\/span><\/p>\n <\/p>\n Korzenie drzew nad g\u0142ow\u0105 Chrystusa z obrazu Leonarda da Vinci prowadz\u0105 do ch\u0142opca, bohatera filmu Ofiarowanie<\/em> i usch\u0142ego drzewa z jego kadru. Ojciec dziecka, Aleksander, t\u0142umaczy jego sens, opowiadaj\u0105c histori\u0119 o mnichu. Przewodnik duchowy mnicha nakaza\u0142 mu podlewa\u0107 zasadzone, usch\u0142e drzewo dop\u00f3ki si\u0119 nie zazieleni, a pr\u00f3ba o\u017cywienia go, gorliwe noszenie wody – jest form\u0105 pokuty, narzuconej za grzechy. Tarkowski pomija imi\u0119 winowajcy, zmieniaj\u0105ce si\u0119 w r\u00f3\u017cnych wariantach ludowej opowie\u015bci. Aleksander poucza syna, \u017ce najwa\u017cniejszymi rzeczami w \u017cyciu s\u0105 porz\u0105dek i metodyczno\u015b\u0107. Wierzy, i\u017c s\u0105 one zdolne czyni\u0107 cuda, ale zrytualizowany, martwy porz\u0105dek \u015bwiata, przepe\u0142nionego strachem i poczuciem zbli\u017caj\u0105cego si\u0119 ko\u0144ca nie jest w stanie uchroni\u0107 nas przed zag\u0142ad\u0105. Element grozy i katastrofy uosabia wsp\u00f3\u0142czesna Apokalipsa, czyli wybuch j\u0105drowy, a nowy \u0142ad \u015bwiata doczesnego mo\u017ce obudzi\u0107 \u017cywotny pierwiastek. W legendzie suche drzewo rozkwit\u0142o nie dzi\u0119ki wodzie, ale skrusze, kt\u00f3r\u0105 okaza\u0142 grzesznik, sk\u0142adaj\u0105c z siebie ofiar\u0119. Podobn\u0105 sk\u0142ada te\u017c Aleksander, kt\u00f3ry podpala sw\u00f3j dom, gdzie wiedzie szcz\u0119\u015bliwe \u017cycie. Podpalenie to jest oczyszczeniem, tragicznym aktem zado\u015b\u0107uczynienia za codzienn\u0105, p\u0142ask\u0105 egzystencj\u0119, nurzanie si\u0119 w grzechu oraz za b\u0142aho\u015b\u0107 i powierzchowno\u015b\u0107 spraw dnia powszedniego. W obliczu zbiorowej katastrofy nabiera wagi ofiarno\u015b\u0107 i moralna odpowiedzialno\u015b\u0107 cz\u0142owieka, dlatego u progu ko\u0144ca istnienia porz\u0105dku doczesno\u015bci bohater filmu zostaje wezwany do wype\u0142nienia osobistej ofiary. Tarkowski akceptuje tu cierpienie, kt\u00f3re pochodzi od Boga i mo\u017ce zmieni\u0107 \u015bwiat. Jego bohater \u017cyje w \u015bwiecie fa\u0142szu i z\u0142udy, przeczuwa nieuchronno\u015b\u0107 kl\u0119ski swego losu i bezskutecznie przed ni\u0105 ucieka. W swej modlitwie zwraca si\u0119: \u201eBo\u017ce! Uratuj nas w t\u0119 straszliw\u0105 godzin\u0119… Nie pozw\u00f3l zgin\u0105\u0107 moim dzieciom, przyjacio\u0142om, mojej \u017conie, Wiktorowi i wszystkim tym, kt\u00f3rzy ci\u0119 kochaj\u0105 i wierz\u0105 w ciebie (…). Oddam ci wszystko, wszystko co mam, porzuc\u0119 sw\u0105 rodzin\u0119, kt\u00f3r\u0105 kocham, spal\u0119 sw\u00f3j dom. Pom\u00f3\u017c Panie, a ja uczyni\u0119 wszystko, co ci obieca\u0142em\u201d.<\/span><\/p>\n Po spe\u0142nieniu swej obietnicy doznaje katharsis<\/em>, a jego cierpienie przynosi mu odkupienie, uszlachetnia go i uduchowia. Oddanie ofiary – spalenie przez Aleksandra domu, zapowiada przysz\u0142e zmartwychwstanie, czyli zazielenienie si\u0119 drzewa.<\/span><\/p>\n Niepokoj\u0105cy nastr\u00f3j Ofiarowania<\/em>, drastyczno\u015b\u0107 wykreowanych w nim sytuacji, dziwne post\u0119powanie postaci, cz\u0119sto – z pogranicza normalno\u015bci i ob\u0142\u0119du – podkre\u015bla odpowiednia muzyka. S\u0142yszymy wi\u0119c ari\u0119 Erbarme Dich<\/em>\u00a0z Pasji Mateusza<\/em>\u00a0Jana Sebastiana Bacha oraz ludow\u0105 melodi\u0119 japo\u0144sk\u0105. Z medytacyjn\u0105, sprzyjaj\u0105c\u0105 refleksji atmosfer\u0105 filmu koresponduje jego sceneria, dodatkowo podkre\u015blona przez autora zdj\u0119\u0107, Svena Nykvista, specjalnym: wolnym, p\u0142ynnym, p\u0142askim ruchem kamery. Brzeg morza, pozbawiona g\u0142\u0119bi przestrze\u0144, dom, sk\u0105py lasek i zasadzone drzewko japo\u0144skie \u2013 to g\u0142\u00f3wne motywy wizualne Ofiarowania<\/em>. Sosna, wiecznie zielona ro\u015blina, w kulturze Japonii jest symbolem wieczno\u015bci, natomiast w filmie, staj\u0105c si\u0119 wsadzonym w ziemi\u0119, suchym, rachitycznym konarem – znamionuje powszechn\u0105 zag\u0142ad\u0119 \u015bwiata doczesnego. Tarkowski odwo\u0142a\u0142 si\u0119 tu do sztuki i filozofii Dalekiego Wschodu, kt\u00f3re by\u0142y zgodne z jego rozumieniem rzeczywisto\u015bci.<\/span><\/p>\n Japo\u0144ski buddyzm zen<\/em> nieustannie k\u0142adzie nacisk na sm\u0119tn\u0105 dol\u0119 cz\u0142owieka na ziemi. Dotykaj\u0105c problematyki schy\u0142kowo\u015bci przemijaj\u0105cych rozkoszy i \u015bmierci, uwolnienie od niej upatruje w zmianie \u015bwiadomo\u015bci ludzkiej, co wydaje si\u0119 te\u017c by\u0107 bliskie przes\u0142aniu Tarkowskiego. Wed\u0142ug Czterech Szlachetnych Prawd Buddy<\/em> wszelki byt skazany jest na cierpienie. Japo\u0144ska wizja buddyzmu, silnie skupiona na efemeryczno\u015bci i niepewno\u015bci \u017cywota, wiedzie wprost do koncepcji, wedle kt\u00f3rej wszystko jest marnot\u0105, a dop\u00f3ki kurczowo trzymamy si\u0119 rzeczy tego \u015bwiata, skazani jeste\u015bmy na cierpienie. Zainteresowani przyrod\u0105 Japo\u0144czycy, w swej literaturze i w malarstwie stale podkre\u015blali przemijalno\u015b\u0107 i nietrwa\u0142o\u015b\u0107 \u015bwiata doczesnego, dlatego s\u0105 one pe\u0142ne takich symboli, jak rozsypane kwiecie, czy \u017c\u00f3\u0142te, jesienne li\u015bcie, a wi\u0119dni\u0119cie kwiat\u00f3w, opadanie ich p\u0142atk\u00f3w i inne sceny z \u017cycia natury nasuwaj\u0105 my\u015bli o kr\u00f3tkotrwa\u0142o\u015bci rzeczy ziemskich.<\/span><\/p>\n Sceny dramatu egzystencjalnego Aleksandra oraz znajduj\u0105ce spe\u0142nienie jego wizje senne, przenikaj\u0105 si\u0119 z widokiem sosny o usch\u0142ych, skr\u0119conych konarach. Ilustracj\u0105 tego nurtu filozofii – japo\u0144skiej odmiany buddyzmu zen<\/em> – jest wiersz z epoki Heian<\/em>, oparty na Sutrze Nirwany<\/em>:<\/span><\/p>\n \u00a0<\/span>\u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 <\/span><\/p>\n \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 Kwiecie, cho\u0107 pi\u0119kne,<\/em><\/span><\/p>\n \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 Skazane jest na opadni\u0119cie.<\/em><\/span><\/p>\n Tak te\u017c\u00a0 w naszym \u015bwiecie,<\/em><\/span><\/p>\n Kto \u017cy\u0107 b\u0119dzie wiecznie?<\/em><\/span><\/p>\n Dzi\u015b, przekroczywszy g\u00f3rskie za\u0142omy Samskrita, <\/em><\/span><\/p>\n B\u0119d\u0119 wolny od ulotnych sn\u00f3w<\/em><\/span><\/p>\n I nie dam si\u0119 upoi\u0107 [rozkoszami \u015bwiata tego].<\/em><\/span><\/p>\n \n M\u00f3wi\u0105c o ulotno\u015bci \u015bwiata, buddyzm dotyka r\u00f3wnie\u017c aspektu ca\u0142kowitej dezintegracji natury cz\u0142owieka. W filmie Tarkowskiego my\u015bl o fizycznym rozk\u0142adzie \u015bwiata ziemskiego, wizja jego zagro\u017cenia i spustoszenia, dokonanego podczas takiej katastrofy, sk\u0142ania Aleksandra do z\u0142o\u017cenia ofiary. Jest on typowym cz\u0142owiekiem, \u017cyj\u0105cym w epoce schy\u0142kowej, do kt\u00f3rej podobne s\u0105 Ostatnie Dni Prawa<\/em>, kiedy to nikt nie b\u0119dzie przestrzega\u0107 praw Buddy.<\/span><\/p>\n W ostatniej scenie pozwala si\u0119 odwie\u017a\u0107 ambulansem szpitala psychiatrycznego, gdy tymczasem ch\u0142opiec d\u017awiga w stron\u0119 drzewa wiadro z wod\u0105. Na koniec widzimy go le\u017c\u0105cego na ziemi z g\u0142ow\u0105 zwr\u00f3con\u0105 ku korzeniom drzew. Obiektyw kamery jest kierowany na dzie\u0142o Leonarda, a aluzja do chrystologicznej wiary w ofiar\u0119, zmartwychwstanie i odkupienie staje si\u0119 ostateczn\u0105 konkluzj\u0105 filmu.\u00a0\u00a0 <\/span><\/p>\n \u00a0<\/span><\/p>\n Uwagi, jakie mi nasun\u0119\u0142y si\u0119 po obejrzeniu Ofiarowania (Offret \u2013 Sacrification; 1986), ostatniego filmu Andrzeja Tarkowskiego, nie maj\u0105 charakteru niepodwa\u017calnej<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"colormag_page_layout":"default_layout","footnotes":""},"categories":[3],"tags":[272,275,276,278,273,274,277],"class_list":["post-10313","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-kultura","tag-agnieszka-m-wasieczko","tag-andriej-tarkowski","tag-buddyzm-zen","tag-jan-sebastian-bach","tag-leonardo-da-vinci","tag-ofiarowanie","tag-pasja-wg-sw-mateusza"],"yoast_head":"\n
\n<\/span>O losie jednostki decyduj\u0105 post\u0119pki w tych i w innych wcieleniach. Cz\u0142owiek, sp\u0119tany \u0142a\u0144cuchem przyczyn i skutk\u00f3w, w kolejnych wcieleniach ukazuje sum\u0119 swych wyst\u0119pk\u00f3w. W my\u015bl filozofii karmy<\/em> jednostka mo\u017ce zdeterminowa\u0107 sw\u0105 przysz\u0142o\u015b\u0107, ale \u0142a\u0144cuch przyczyn si\u0119ga daleko w g\u0142\u0105b jej poprzednich wciele\u0144, na kt\u00f3re nie ma ona wp\u0142ywu. Aleksander ucieka od zgubnego fatalizmu tego \u015bwiata, sk\u0142adaj\u0105c ofiar\u0119 z tego, co jest dla niego najwa\u017cniejsze.<\/span><\/p>\nAgnieszka Maria Wasieczko<\/span><\/h1>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"